प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १२५
विशेषदृष्टेरेकत्रिसंख्यापोहो न वा भवेत् ॥ ७८ ॥
विषयानियमादन्यप्रमेयस्य च सम्भवात् ?
योजनाद् वर्णसामान्ये नायं दोषः प्रसज्यते ॥ ७९ ॥
नावस्तुरूपं तस्यैव तथा सिद्धेः¹ प्रसाधनात् ।
अन्यत्र नान्यसिद्धिश्चेन्न तस्यैव प्रसिद्धितः ॥ ८० ॥
विषये वृत्तेः प्रमाणबहुता स्यात् । यथैकमेव स्वलक्षणं प्रत्यक्षेण विशेषदृष्टेन
चानुमानेन प्रतीयते । प्रमेयस्य द्वित्वग्रहणयोर्नियमे प्रमाणद्वित्वं स्यात्, नान्यथा ।
त्र्येकसंख्याया अपोहो य उक्तः, प्रमेयद्वित्वात् स न वा भवेत् ॥ ७७-७८ ॥
विषयस्य ग्रहणानियमात् यदा ह्येकेनापि प्रमाणेनानेकं गृह्यते, तदा
प्रमेयद्वित्वेऽप्येकमेव प्रमाणं स्यात् ; प्रमेयद्वयादन्यस्य च सामान्यविशेषस्य
मेयस्य सम्भवात् त्र्यादिकं वा तद्ग्राहकं मानं भवेत् ?
अत्रोच्यते—विकल्पकेन ज्ञानेनानित्यताया वर्णसामान्ये योजनादयं
सामान्यविशेषात्मकप्रमेयग्राहकप्रमाणान्तराभ्युपगमलक्षणो दोषो न प्रसज्यते ।
न हि विशेषोऽनित्यतया योज्यते; विकल्पानामतद्विषयत्वस्योक्तेर्वक्ष्यमा-
णत्वाच्च ॥ ७९ ॥
ननु वर्णसामान्यस्यावस्तुत्वात् तद्योजिताऽनित्यतादयोऽवस्तुधर्माः स्युः ?
इत्याह—नावस्तुनो रूपमनित्यत्वादि; तस्यैव वस्तुनस्तथाऽनित्यत्वादिभिराकारैः
सिद्धेः² निश्चयस्य प्राक् प्रसाधनात् । अध्यवसायानुरोधेन हि विकल्पानां विषय-
व्यवस्था । यद्यपि चैते स्वाकारग्राहिणः, तथापि बाह्यमेव विषयतया व्यवस्थाप्यन्ते;
अनाद्यभ्यासविशेषात् । अनुमानं तु वस्तुप्रतिबद्धलिङ्गप्रभवत्वाद् यथावस्थितमेव
वस्तु व्यवस्थापयतीति वस्त्वेव क्षणस्थितिधर्मकमस्मात् सिद्धम् । ततो नावस्तुरूपम-
नित्यत्वादि ।
स्यादेतद् । अन्यत्रावस्तुनि सामान्येऽनित्यतादिसम्बन्धिनि सिध्यत्यन्यस्य
वस्तुनोऽनित्यरूपस्य न सिद्धिरिति चेत् ? नैतद्युक्तम्; तस्यैव वस्तुनः तस्यैवा-
नित्यरूपस्याध्यवसायवशेनानुमानात् प्रसिद्धितः ॥ ८० ॥
१. सिद्धे—रा० । २. सिद्धे—रा० ।