प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

११६ प्रमाणवार्त्तिके
यदि नामेन्द्रियाणां स्याद् द्रष्टा भासेत तद्वपुः ॥ ४८ ॥
रूपवत्त्वात्; न जातीनां केवलानामदर्शनात् ।
व्यक्तिग्रहे च तच्छब्दरूपाद्अन्यन्न दृश्यते ॥ ४९ ॥
ज्ञानमात्रार्थकरणेऽप्ययोग्यमत एव तत् ।
तदयोग्यतयाऽरूपं तद्ध्यवस्तुषु लक्षणम् ॥ ५० ॥
यथोक्तविपरीतं यत् तत् स्वलक्षणमिष्यते ।
सामान्यं त्रिविधम्, तच्च भावाभावोभयाश्रयात् ॥ ५१ ॥
किं तर्हि ? सत्स्वपि विषयमनस्कारादिषु कदाचित् प्रवर्त्तते ज्ञानम्, कदाचिन्न—
इति व्यभिचारबलादतीन्द्रियाणि कानिचिदिन्द्रियव्यपदेश्यानि व्यवस्थाप्यन्ते ।
यदि त्विन्द्रियाणामतीन्द्रियदर्शी¹ द्रष्टा नाम स्यात्, भासेत रूप-
वत्त्वात् तेषामिन्द्रियाणां वपुः ।
जातीनां तु दृश्याभिमतानां केवलानां व्यक्तिस्वरूपव्यतिरिक्तानामदर्श-
नादभाव एव; व्यक्तिग्रहे तस्या व्यक्तेः । शब्दस्य गौरित्यस्य रूपादन्यत्
सामान्यं न दृश्यते ॥ ४८-४९ ॥
अत एवादृश्यमानत्वात् ज्ञानमात्रस्यार्थस्यार्थक्रियायाः करणेऽप्ययोग्यमेव
तत् । अन्त्या हीयं भावानामर्थक्रिया यदुत स्वज्ञानजननम् । तत्राप्ययोग्यतया
तत् सामान्यमरूपं निःस्वभावम् । हि यस्मात् सर्वार्थक्रियायामशक्तत्वमवस्तुषु
लक्षणम् । सर्वसामर्थ्यरहितं ह्यवस्त्विष्यते, तथा च सामान्यमिति न वस्तु ॥५०॥
यथोक्तात् सामान्याद् विपरीतं यत्तत् स्वलक्षणमुच्यते । इदञ्च
वैपरीत्यम् — अनभिधेयत्वम्, तत्त्वान्यत्वाभ्यां वाच्यत्वम्, असदर्थप्रत्ययाविशिष्ट-
प्रतिभासविषयत्वम्, असाधारणत्वम्, संकेतस्मरणानपेक्षप्रतिपत्तिकत्वम्, अन्यरूप-
विविक्तस्वरूपप्रतिभासवत्त्वम्, अर्थक्रियाक्षमत्वञ्च । एतद्युक्तं स्वलक्षणमिष्यते;
एतद्विपर्ययस्यावस्तुत्वसाधनस्य सामान्यलक्षणत्वात् ।
यच्चातत्कार्यव्यच्छेदलक्षणमुक्तं सामान्यम्, तच्च त्रिविधं बोद्धव्यम्;
भावाभावोभयाश्रयात् । किञ्चिद् भावोपादानं सामान्यम्, यथा रूपादीन्
१. त्वतीन्द्रिया०—रा० ।