प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः ११३
शब्देभ्यो यादृशी बुद्धिर्नष्टेऽनष्टेऽपि दृश्यते ।
तादृश्येव,
सदर्थानां नैतच्छ्रोत्रादिचेतसाम् ॥ ३९ ॥
सामान्यमात्रग्रहणात् सामान्यं चेतसोर्द्वयोः ।
तस्यापि केवलस्य प्राग् ग्रहणं विनिवारितम् ॥ ४० ॥
परस्परविशिष्टानांमविशिष्टं कथं भवेत् ! ।
तथा द्विरूपतायां वा तद् वस्त्वेकं कथं भवेत् ! ॥ ४१ ॥
यथासंकेतमेव तु शब्दवृत्तिरिति युक्तम्, न चैतद् वस्तुविषयत्वे न्याय्यम् ।
तथा हि—शब्देभ्यो यादृशी यादृशाकारा बुद्धिः नष्टे विषये, तादृश्येवान-
ष्टेऽपि विषयेऽव्यापृतेन्द्रियस्य १ दृश्यते । न हि शब्दजनिता घटबुद्धिर्निमी-
लितनयनस्य नष्टेऽनष्टे वा घटे विशिष्यते; तुल्याकारत्वात् । व्यापृतेन्द्रियस्य २ तु
शब्दं शृण्वतो या स्पष्टा बुद्धिः सा प्रत्यक्षैव, न शब्दकृता । तस्मादवस्तुविषयैव
शाब्दी बुद्धिः ।
सदर्थानां वस्तुविषयाणां तु श्रोत्रादीन्द्रियजातानां चेतसां नैतद् विषय-
सदसत्ताकालयोः साम्यम् ; शब्दबुद्धेरिवार्थाभावे इन्द्रियबुद्धेरनुत्पत्तेः ॥ ३९ ॥
ननु नष्टेऽनष्टेऽपि वस्तुनि ये शाब्दे ३ चेतसी जायेते, ताभ्यां सामान्य-
मात्रस्य ग्रहणात् तयोर्द्वयोश्चेतसोः सामान्यं साम्यं ग्राह्यप्रतिभासकृतमस्ति ?
एतच्चायुक्तम् ; यस्मात् तस्यापि सामान्यस्य केवलस्य व्यक्तिशून्यस्य ग्रहणं प्राङ्
निवारितम् “अतत्समानताऽव्यक्तौ” (प्र० वा० २.२०) इत्यादिना ॥ ४० ॥
भिन्नं सामान्यं निषिध्य, अभिन्नमपि निषेद्धुमाह—परस्परविशिष्टानां विशे-
षाणामविशिष्टमभिन्नं रूपं कथं भवेत् ? अवश्यं हि व्यक्तीनां भेदः कथञ्चिदङ्गी-
कर्त्तव्यः, सत्त्वरजस्तमसामिव, प्रकृतिचैतन्ययोरिव वा, अन्यथा सामान्यमेव न
स्यात् ; भिन्नानामभिन्नस्य रूपस्य तत्त्वात् । ये च भिन्नस्वभावास्ते नाभिन्ना
भवितुमर्हन्ति; विरुद्धत्वात् । अथैकस्यापि समानमसमानं च द्वे रूपे, तथा
१. अव्यासतेन्द्रियस्य—रा० ।
२. व्याप्तेन्द्रियस्य—रा० । ३. शाब्दी—रा० ।
प्र० वा० : ८