प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः ११५

यच्च वस्तुबलाज्ज्ञानं जायते तदपेक्षते ।
न संकेतं न सामान्यबुद्धिष्वेतद् विभाव्यते ॥ ४५ ॥
याप्यभेदानुगा बुद्धिः काचिद् वस्तुद्वयेक्षणे ।
संकेतेन विना सार्थप्रत्यासत्तिनिबन्धना ॥ ४६ ॥
प्रत्यासत्तिर्विना जात्या यथेष्टा चक्षुरादिषु ।
ज्ञानकार्येषु जातिर्वा यथान्वेति विभागतः ॥ ४७ ॥
कथञ्चिदपि विज्ञाने तद्रूपानवभासतः ।
तीनामरूपता निःस्वभावता । उत्पद्यमानं हि सस्वभावं भवेत्, नेतरत्; निया-
मकाभावेन स्वभावाभावप्रसङ्गात् ॥ ४४ ॥
शाब्दप्रत्ययस्यावस्तुविषयतायामुपपत्त्यन्तरमाह—यच्च ज्ञानमिन्द्रियजं वस्तुनो
रूपादेर्बलाज्जायते, तन्न संकेतमपेक्षते; बालबधिरादेरपि भावात्। सामान्यबुद्धिषु
त्वेतत् संकेतानपेक्षत्वं न विभाव्यते; संकेतग्रहणस्मरणापेक्षत्वात् । तस्मान्न
वस्तुबलभाविन्यस्ताः; तथात्वे सतीन्द्रियार्थसन्निपाते क्षेपायोगात् ॥ ४५ ॥
यापि संकेतेन विना वस्तुद्वयेक्षणे शाबलेयं दृष्ट्वा बाहुलेयं पश्यतः
अभेदानुगमात् 'स एवायम्' इत्यभेदमध्यवस्यन्ती बुद्धिरुत्पद्यते, शाबलेयकर्कदर्शने
तु नोपद्यते; साऽर्थानां शाबलेयादीनामसत्यपि सामान्ये या प्रत्यासत्तिरे-
कबुद्ध्यादिकार्यत्वं तन्निबन्धना ॥ ४६ ॥
सामान्यं विनैककार्यतैव न स्याद् ? इत्याह—प्रत्यासत्तिर्विना जात्या
चक्षुरादिर्येषां विषयालोकमनस्काराणां तेषु ज्ञानकार्येषु ज्ञानहेतुषु जात्यादि
विना रूपज्ञानैककार्यजनकत्वं प्रत्यासत्तिर्यथेष्टा । यथा वा शाबलेयाद् बाहुलेयादीनां
कर्कादीनाञ्च तुल्ये भेदे यथा प्रत्यासत्या जात्यन्तरं विनैव विभागतो जाति-
रन्वेति । शाबलेयबाहुलेयादिष्वेव गोत्वं समवेतम् , न कर्कादिषु, सैवानुगामि-
प्रत्ययनिबन्धनमास्ताम् , अलं जात्या ॥ ४७ ॥
इतश्च न वस्तु सामान्यम् , दृश्यत्वेनाभिमतस्य तद्रूपस्य स्वग्राहिणि विज्ञाने
कथञ्चिदप्यनवभासतः । ननु सन्त्यपीन्द्रियाणि नोपलभ्यन्ते, ततोऽत्रानुपल-
म्भादसत्त्वं न । न हीन्द्रियाणि स्वग्राहिणि ज्ञाने प्रत्यवभासमानत्वात् सन्तीष्यन्ते,