पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

४४० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
कोऽर्थः सूत्रस्य ? । उच्यते—यादृग् मनसो जवित्वमाशुकारित्वम्
ईदृशमस्य सिद्धस्य कर्तृत्वे शीघ्रत्वम् । न चास्य प्रजापतिवत्
तपोनिमित्तत्वाद् भावोत्तरा प्रवृत्तिः । किन्तु भावस्य बलीयस्त्वात्
प्रवृत्तेरुत्पन्नस्वभावः, करोमीति कृतमेव भवति । विनाशयामीति
विनष्टं वा । कस्मात् ? । दृक्क्रिययोरप्रतीघातत्वात् । त्वमिति भाव-
निर्देशाद् गम्यते वित्तमस्य शक्तिः सामर्थ्यम् । ऐश्वर्यमीदृश-
मित्यर्थः' ॥ २३ ॥
आह—किमस्य सिद्धस्य कर्तव्यं, करणं, कुतो वा करोति ? ।
तदुच्यते--
कामरूपित्वम् ॥ २४ ॥
कामरूपी इत्यत्रापिच तत्त्रिकं चिन्त्यते । कामी कामः
काम्यमिति । तत्र कामी सिद्धः । कामोऽस्येच्छा । काम्यानि
रूपाणि । कथम् ? । कमु इच्छायां भवति । रूपाणि यावन्ति
यादृशानि चेच्छति तावन्ति तादृशानि च करोति । आत्मायत्तानि
चास्य रूपकरणानि पृथिव्यादीनि । विभुत्वाच्च करणानां यत्र
यत्र रूपाण्यभिनिर्वर्तयति तत्र तत्र चास्य बुद्ध्यादीनां करणानां
वृत्तिलाभो भवति । चक्षुरादिवद् दृष्टान्तात् । नाधिष्ठाता इति चेत् ? ।
तच्च न । कस्मात् ? । यस्मादाह—रूपीति । अत्र रूपाण्यधि-
तिष्ठतीति रूपी । दण्डिवत् । रूपिवचनाच्च सर्वेषामेव रूपाणां
१. 'निरतिशयं शीघ्रकारित्वं मनोजवित्वम्'. गणकारिकाव्याख्या page 10.
२. See तैत्तिरीयोपनिषत् प्र०-३, अनु० १०.