पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

४० सभाष्य पाशुपतसूत्रे
आह—उपस्पर्शनप्राणायामजप्याधिकृतस्य का कार्यनिष्पत्तिः ? ।
तदुच्यते—अकलुषत्वम् । यस्मादाह—
अकलुषमतेः ॥ १८ ॥
इति । अत्र अकलुषा यस्य मतिः सोऽयम् अकलुषमतिः ।
बहुव्रीहिसमासः । अत्राकारः कलुषप्रतिषेधे । भावकालुष्यमेवात्र
कालुष्यम् । कथं गम्यते ? । प्राक्सिद्धत्वात् । इह च
पुरस्तादुक्तम् । नावेक्षेद् नाभिभाषेद् (अ० १, सू० १२ & १३)
इत्युक्ते अर्थादापन्नं दृष्टे चाभिभाषिते च द्वेषेच्छाक्रोधा उत्पद्यन्ते ।
ते चोत्पन्ना मतावभिव्यज्यन्ते । कालतिलकादिदर्शनवत्¹ ।
अभिव्यक्तेश्चोच्यते कलुषितोऽहं व्याहतोऽहं मलिनीकृतोऽहमिति ।
अतो द्वेषेच्छाक्रोधनिमित्तत्वान्मूत्रपुरीषस्त्रीशूद्रप्रतिषेधः क्रियते । यदा
त्वेते द्वेषादयो भावा बीजक्षये² सति नोत्पद्यन्ते, तदा परं
भावशौचं प्रत्यवगन्तव्यम् । कलुषमतेरिति । नैमित्तिकं च
कलुषं । न च निमित्तानित्यत्वान्नमित्तिकं नित्यं भवति ।
बीजक्षयेऽङ्कुरवत् । न च यत्रैव कलुषमुत्पद्यते तत्रैवो पस्पर्शनादीनि
कर्तव्यानि । आयतने तु कर्तव्यानि । अथापि कलुषमुत्पन्नं
प्रध्वस्तं स्यात्, तथापि तदर्थं न कर्तव्यानि । यदा तु तदव-
स्थितं- संभवति शिरोरोगादिवत् तदा कर्तव्यानि । अत्र मतिरिति
बुद्धिरित्यनर्थान्तरम् । अत्रापि करणव्यपदेशेनात्मशौचं व्याख्यायत
इत्यर्थः ॥ १८ ॥

---

१. Black skin diseases.
२. 'तच्चाकलुषत्वं द्विविधम्—परमपरं च । तत्र कलुषत्वबीजसद्भावेऽप्युत्पन्नकलुषत्व-
निरोधि यावदनागतं कलुषं नोत्पद्यते तावत्कालं यदकलुषत्वं तदपरम् । यद्बीजक्षयादत्यन्त-
निमित्तसद्भावेऽपि कलुषं नोत्पद्यते तत् परम्.' गणकारिकाव्याख्या page 6.