न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)
Nyayasiddhantamuktavali with Bhashaparichchheda
विश्वनाथ पंचानन भट्टाचार्य (टीकाकार: स्वामी गोविन्द सिंह) द्वारा
( ८ ) भूमिका ।
खतेहैं. क्या जाने यह कौनसे ऋषि वचनोंका अनुवाद कर खण्डन कर रहेहैं? गौतमकणाद
सिद्धान्तमें तो कहीं आत्माको घटकुड्यादिवत् कहानहीं.प्रत्युत “बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव”
इत्यादि श्रुतिसिद्धज्ञानादिगुणाधिकरण कहाहै. पुरीततीबाह्यदेशावच्छेदेनात्ममनःसंयोगसे
ज्ञानका प्रादुर्भाव होना अनुभवसिद्धहै.इस विलक्षणसंयोगसे विनामुक्तिमेंभी कुछ विशेष नहीं
अर्थात् सुषुप्ति एकमुक्ति अवस्थाका उदाहरणरूप है. सबीजनिर्बीज समाधि तो अन्तःकरण-
की अवस्था हैं इसलिये मुक्तिका उदाहरण नहींबनसकतीं, एवं इसके सिवाय अन्तःकरण
में या अविद्यामें आभास मानकर जीवकी सुषुप्ति या जाग्रत्की व्यवस्थाके लिये प्रतिदिन
अंतःकरणका कारणरूपेणावस्थान तथा अविद्याका वृद्धिरूपेण परिणाम माननाभी बुद्धि
तथा शास्त्रविरुद्ध है. विना विशेष सामग्रीके कार्य्यकी कारणरूपेण परिणति या कारण
की कार्य्यरूपेण परिणतिमें संसारमात्रमें कोई उदाहरण नहीं है. उदाहरणरूपेण गृहीतदधि-
दुग्धादिपदार्थ स्वविकृत्यर्थ तिक्तादि विशेषपदार्थोंकी अपेक्षा रखतेहैं- इति ।
एवं संस्कृतके पूर्ण विद्वान् लोग तो यद्यपि अच्छीतरहसे इस वार्त्ताको जानतेहैं कि-शं-
करस्वामीने सांख्यादि सर्वदर्शनोंसे विरुद्ध एक अपनी ठाईपा जुदाही पकाई है तथा सुयो-
ग्यशिष्यमण्डलीने उसकी सुगन्धि पूर्णरूपसे सर्वत्र फैलाई है तथापि आर्य्यभाषाले-
खसे उसी मतको मण्डन करतेहुए निश्चलादिविद्वानोंने जिन सरल पुरुषोंको महर्षि-
सिद्धान्तोंसे वंचित किया है उनके बोधका उपाय वर्तमानकालमें सर्वथा अचिन्तनीय है.
शंकरमतको पुष्ट करतेहुए निश्चल कहतेहैं कि-शंकरस्वामी महादेवका अवतारहैं इसमें
व्यासोक्त “कलिमें वेद अर्थ बहु करिहैं । श्रीशंकर शिव तब अवतरिहैं ।
जैन बुद्धमतमूल उखारैं । गंगाते प्रभुमूर्ति निकारैं । ” इत्यादि पुराण वचन
प्रमाणहैं १ । एवं परमपूज्य महर्षि वाल्मीकिने जिस अर्थका सविस्तर निरूपण
किया है वही शंकरस्वामीभी उत्तम रीतिसे लिखतेहैं २ । एवं युक्तिसेभी
भेदवाद विरुद्ध है. वह युक्ति खण्डनादि ग्रन्थोंमें लिखी है; कठिनहैं, इसलिये यहां नहीं
लिखते ३ । “एवं मृत्योः स मृत्युमाप्नोति, य इह नानेव पश्यति, द्वितीयाद्वै
भयं भवति, अथ योऽन्यां देवतामुपासते, अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद, यथा
पशुरेव स देवानाम्” इत्यादि श्रुतिविरुद्ध होनेसेभी द्वैतवाद अप्रमाणिक है ४।
बस, इन चार हेतुओंसे निश्चलने शंकरमतको प्रमाणित किया है. प्रथममें यह
वक्तव्य है कि विज्ञानभिक्षुने इससे विपरीतार्थ बोधक पद्मपुराणके पूर्वोक्त वचन लिखेहैं.
सभी पुराणोंके कर्त्ता व्यासही हैं. दोनोंमें कौन वचन सच्चेहैं? सो आपही कहदीजिये.
और आप कौनसे पुराणके गीत गातेहैं?यदि नाम लिखते तो देखभी लेते; परन्तु आप तो
श्रद्धाके उमँगमें नाम लिखनाभी भूलगए. यदि आप कहें कि व्यासभी अनेक हुएहैं तो,
हमभी मानतेहैं परन्तु आपकी आख्यायिकाका मूलकारक तो कोई शंकरस्वामी क
भूमिका । ( ९
शिष्यही व्यासदेव होगा ऐसा जानिये १। और जिस वासिष्ठ के पोथेको आप
महर्षिवाल्मीकिकृत मानतेहैं वह तो शंकरस्वामीकीही शिष्यमण्डलीमेंसे किसी शंक-
रानन्दादि विद्वान्का लेख है. आप सोचें तो सही कि यदि यह ग्रन्थ शंकर स्वामीसे
प्रथम होता तो जैसे मनु गीता महाभारत विष्णुपुराणादिके वचन जगह२ पर भाष्यमें आते
हैं. कोई इसका वचन या प्रकरणभी न आता? परन्तु शारीरक मात्रमें योगवासिष्ठका नाम
तक नहीं है; इसलिये यह ग्रन्थ सर्वथा आधुनिक है २। खण्डन मण्डनकी युक्ति तो खड्गकी
तरह वादी प्रतिवादी दोनोंको समान है वह जिसके पास दृढ होगी उसीका विजय होगा.
केवल अद्वैत वादको युक्तिप्रधान मानना भ्रम है ३। एवं श्रुतिविचारमें जैसे च्छा-
न्दोग्यमें “तद्धैके आहुरसदेवेदमग्र आसीत्” इत्यादि वचनोंसे चार्वाक सिद्धान्त
का निरास कियाहै. वैसेही “मृत्यौः स मृत्युमाप्नोति” इत्यादि कठ या वाजस-
नेयि वचनोंसे बौद्धोंका क्षणिक विज्ञान वाद निरास कियाहै अर्थात् जो इस आत्मामें
क्षणिक विज्ञानरूपेण नानापना देखता है वह वारंवार यमयातना सहनपूर्वक जन्मम-
रणको प्राप्तहोता है. एवं “द्वितीयाद्वै” इत्यादि श्रुति अनुवादक अर्थवादरूपा है. भय
दूसरेहीसे हुआ करताहै, इसमें किसीको सन्देह ही नहीं; परन्तु दूसरे विद्यमानकोभी भयकी
भीतिसे उसको न मानना मूर्खता है. कपोत नेत्र निमीलनसे बिडालाऽभाव वस्तुतो नहीं होता
एवं “अथ योऽन्यां देवतामुपासते” इत्यादि वाजसनेयि वचनकाभी अभेद भावनासे
उपासनामें तात्पर्य्य है. भाव यह कि भेद भावना रखने से यदि लोक में मित्र का चित्तभी
स्वच्छ नहीं रहता तो सर्वज्ञ देवतासे भेदभावना रखनेसे उपासनाका क्या फल होगा? इसीलि-
ये भेद भावना से उपासना करने वालेको अर्थात् तन मन धन से विना देवता के नामसे केवल
घंटे बजानेवाले मूर्ख भक्त को श्रुति देवों का पशु कहतीहै अन्यथा एक आत्मा में उपास्य उपा-
सकभावादि विरुद्धधर्मोंका समावेशभी तो सर्वथा बुद्धिविरुद्ध कल्पनाहै-इत्यादि।
एवं स्वदेशीयोंका परस्पर खण्डन मण्डनावलोकनसे विदेशी विद्वानोंकोभी महर्षियों
के सिद्धान्त पर आक्षेप करनेका अवसर मिला है. वह यह कहतेहैं कि ' गुरुणी द्वे '
यह तथा ' द्वयोर्नैमितिको द्रवः ' यह इत्यादि कई एक स्थलोंमें महर्षि कणाद
का सिद्धान्त अज्ञात पूर्वक है क्योंकि हम ( Baroscope, ) वायु मापक यंत्रसे वायुमें
बोझ का अनुभव करा सकतेहैं. एवं हिम करकादिजलमें भी नैमित्तिक द्रवण अनुभव
सिद्ध है इत्यादि २ इसका उत्तर हम संक्षेपसे यह कहते हैं कि यह विदेशियोंके-
आक्षेप महर्षि सिद्धान्त मर्माज्ञात पूर्वकहैं; क्योंकि कणाद महर्षिने पदार्थोंके स्वरूप
प्रायः दो तरहके निरूपण किये हैं; एक तात्विक स्वरूप जैसे कि “शीतस्पर्शवत्य
आपः, उष्ण स्पर्शवत्तेज; रूपरहितस्पर्शवान् वायुः” इत्यादि। दूसरा
साधर्म्य वैधर्म्य निरू-पणप्रसङ्गमे पदार्थोंका लोकस्थितिके अनुरोधसे
( १० ) भूमिका ।
स्वरूप कहाहै. जैसे " गुरुणीद्वे, द्वयोर्नैमितिको द्रवः" इत्यादि ।
इनके तात्त्विक स्वरूपमें तो कदापि किसीको विपरीत ज्ञान नहीं होता
किन्तु जब जहां जिसको होताहै महर्षि सिद्धान्तके अनुकूलही होता है; परन्तु
लोकस्थित्यनुरोधसे कहे पदार्थोंमें अल्पश्रुत पुरुषोंको प्रायः विपरीत ज्ञान होही
जाताहै. जैसे वायुमें गुरुत्वका जलमें, नैमित्तिक द्रवणका इत्यादि. महर्षिने वायुमें
गुरुत्व नहीं माना परन्तु गुरुत्वकी भ्रान्तिकारक वेगाख्य संस्कार वायुमें मानाह
जैसे वेगापहत हुई वस्तुमें अल्पगुरुत्व वालिमेंभी अधिक गुरुत्वका भान होता है
वैसेही वस्तुतः गुरुत्वरहित वायुमेंभी गुरुत्वका स्थल विशेषमें भ्रमसे भान
होता है यदि वायुमें गुरुत्व होय तो यंत्र के सिवाय पात्रनिरुद्ध वायुकाभी पात्रसे
पृथक् गुरुत्व प्रतीत होना चाहीये; परन्तु होता तो नहीं यदि कुछभी होता है तो बलात्
प्रविष्ट हुए पार्थिव परमणुओंहीका होता है; वायुका नहीं. एवं जलकी लोकस्थितिभी
सरित् समुद्र वापि कूप तडागादि संसार मात्रमें स्वाभाविक द्रवणयुक्त ही प्रतीत होतीहै
किंतु जलमें द्रवण प्रतिरोध नैमित्तिक है अर्थात् जलमें द्रवण प्रतिरोधनाथं जहां तहां विल-
क्षण वायुसम्पर्क अपेक्षित है इति । कणादादि महर्षि कोई लौकिक विद्याके आचार्य्य न थे
किन्तु आध्यात्मक विद्याके प्रचारक थे परन्तु उस महाविद्याके प्रतियोगित्वेन उपयोगि
लौकिक पदार्थोंकाभी जिन २का निरूपण कियाहै वह सब योगबलसे अनायास कियाहै
याते सर्वथा भ्रांतिरहित है. उसी कणाद गौतम महाशास्त्रके संक्षिप्तसारभूत अर्थका
अवबोधक यह 'न्यायसिद्धान्त मुक्तावली' नामक ग्रन्थ यद्यपि स्वयं महा प्रख्यात तथा
परीक्षक मण्डलीमें देश देशान्तरोंमें सर्वत्र सत्कृतिपूर्वक पठन पाठनमें प्रत्यहं प्रचरित
है तथापि ततोऽप्यधिक प्रचारार्थ तथा वंगदेशीय विद्वद्वर्य्य श्रीविश्वनाथ पंचानन भट्टाचा-
र्य्य के वास्तविक हार्दको अत्यल्पश्रुत विद्यार्थी के सरल स्वान्तमें अनायास समारोहार्थ
विद्यानुरागी कतिपय सुचरित्र पवित्र मित्रमण्डलके अभ्यर्थनाने मैंने इसको प्रति पंक्ति
सरलदेशभाषामें भूषित कर समर्थन कियाहै; अत एव मुझे यह पूर्ण आशा है कि
श्रीकाशीजीके तथा देश दशान्तरोंके सुप्रतिष्ठित विद्वान् गुरुलोग स्वकीय शिष्य प्रशि-
ष्य श्रेणीमें शीघ्रबोधार्थ इसका प्रेमपूर्वक प्रचार कर मेरे यथाबुद्धि श्रमको सफल करते
हुए मुझे अवश्य अनुगृहीत करेंगे--इति शम् ।
निवेदक काशी निवासी--
निर्मल पं० स्वामी गोविन्दसिंह साधुः।
विशेषवक्तव्य।
इस न्यायसिद्धान्तमुक्तावलीप्रकाशका प्रकाश यद्यपि मेरी लेखनीद्वारा एकदा तो पूर्ण
रूपसे श्रीकाशीजीमें होही चुकाथा तथापि मेरी जो यह अभिलाषा थी कि यह शत
सहस्रधा होकर देशदेशान्तरके अनेक विद्वानोंकी दृष्टिगोचरहोकर पवित्र होय तथा वि द्या
भिलाषि विद्यार्थिगणका स्वल्प व्ययहीसे मित्रहोय उसका पूराहोना मेरी शक्तिसे अतिक्रान्त
था तदर्थ मैंने जगत्प्रख्यात दीनपालक व्यापारमिषेणार्य्यसद्ग्रंथजीर्णोद्धारक महापरोपकारी
दानसन्मानादि अनेकसद्गुणसम्पन्न वैश्यकुलकलापकुमुदकलानिधि मुम्बईके सुप्रतिष्ठित
सेठ श्रीमान् खेमराजश्रीकृष्णदासको सूचना दी तो उन्होंने प्रेमपूर्वक सर्वप्रियधनके व्ययसे
तथा मुद्रायंत्ररूप अपूर्वमहाशक्तिसे मेरे शुभसंकल्पको सफलकिया; इसलिये मैं इस स
द्गुणसम्पन्न सद्गृहस्थको अनेकशः धन्यवाददेताहूँ. तथा परमेश्वरसे प्रतिक्षणप्रार्थीहूं कि यह
दीर्घकालतक सुखपूर्वक आरब्धकार्य्यमें प्रतिदिन उन्नति करताहुआ लोकोपकारपूर्वक
यशोभागी बनारहें--इतिशम् ।
निवेदक काशीनिवासी-
निर्मल पं० स्वामीगोविन्दसिंहसाधुः
श्रीः ।
अथ न्यायसिद्धान्तमुक्तावलेर्विषयानुक्रमः ।
[प्रथमः स्तम्भः]
विषयाः पृष्ठे
मङ्गलाचरणम् ... ... ... ... १
मङ्गलाचरणे नास्तिकशंका ... ३
तत्रैव नवीनप्राचीनयोर्विशेषः ... ४
ईश्वरसाधकानुमाननिरूपणम् ... ५
तत्रैव शंकासमाधिपूर्वकश्रुतिप्रमाणम् ६
पदार्थविभागः ... ... ... ७
शक्तिसादृश्यादीनामतिरिक्तपदार्थ-
त्वाशंका ... ... ... ७
लाघवेन युक्त्या च तत्समाधानम् ... ८
द्रव्यविभागः ... ... ... ९
तमसो दशमद्रव्यत्वाशंकासमाधानम् १०
गुणविभागः ... ... ... १०
कर्मविभागः ... ... ... ११
सामान्यनिरूपणम् ... ... १२
विशेषनिरूपणम् ... ... १५
समवायनिरूपणम् ... ... १५
अभावविभागः ... ... ... १८
पदार्थानां साधर्म्यवैधर्म्यनिरूपणम् २१
द्रव्यादिपञ्चानां तन्निरूपणम् ... २१
सत्तादित्रयाणां गुणादिपञ्चानां च
तन्निरूपणम् ... ... २२
सामान्यादीनां तन्निरूपणम् ... २४
पारिमाण्डल्यभिन्नानां तन्निरूपणम् २४
प्रसङ्गात्तत्रिविधकारणतानिरूपणम् २६
तत्रापि प्रसङ्गादन्यथासिद्धपदार्थ
निरूपणम् ... ... २६
द्रव्यस्यैव तन्निरूपणम् ... ... ३३
गुणकर्मणोस्तन्निरूपणम् ... ... ३३
नित्यद्रव्यभिन्नानां तन्निरूपणम् ... ३४
क्षित्यादिनवानां तन्निरूपणम् ... ३४
मनोयुक्तक्षित्यादिचतुर्णां तन्निरूपणम् ३४
कालखात्मदिशां तन्निरूपणम् ... ३५
क्षित्यादिपञ्चानां चतुर्णां च तन्निरू० ३५
आकाशजीवात्मनोस्तन्निरूपणम् ... ३७
क्षित्यादित्रयाणां तन्निरूपणम् ... ३९
[द्वितीयः स्तम्भः]
विषयाः पृष्ठ
क्षितिजलयोस्तन्निरूपणम्... .... ४०
क्षितितेजसोस्तन्निरूपणम् ... ... ४१
भूतवर्गविशिष्टात्मनस्तन्निरूपणम् .. ४१
नवद्रव्येषु पृथक् पृथक्क्रमेण गुण
स्थिति निरूपणम् ... ... ४२
क्षितिनिरूपणम् ... ... ४२
तत्र रूपरसादिनिरूपणम् ... ... ४४
नित्यानित्यभेदेन तस्य द्विविधत्वनि० ४६
तत्रैव बौद्धकृतशंकासमाधानम् ... ४६
शरीरादिभेदेन तस्य त्रिविधत्वनिरू० ४९
जलनिरूपणम् ... ... ५४
तत्र रसस्पर्शादिनिरूपणम् ... ५५
तस्य द्वैविध्यनिरूपणम् ... ... ५८
पुनस्तस्य त्रैविध्यनिरूपणम् ... ५८
तेजोनिरूपणम्... ... ... ५९
वायुनिरूपणम् ... ... ... ६४
आकाशनिरूपणम् ... ... ६६
कालनिरूपणम् ... ... ... ६९
दिशानिरूपणम् ... ... ७१
आत्मनिरूपणम् ... ... ... ७२
तत्र चार्वाकशंकासमाधिः ... ७३
इन्द्रियात्मवादखण्डनम् .... ... ७५
मनआत्मवादखण्डनम् .... ... ७६
तत्रैव बौद्धशंकासमाधिः ... ७७
शांकरीयनित्यविज्ञानस्वरूप आत्मवाद-
खण्डनम्- ... ... ८०
सांख्यात्मवादखण्डनम् ... ... ८४
आत्मवादे स्वसिद्धान्तनि० ... ८८
तत्र बुद्ध्यादिगुणनि० ... ८९
अनुभूतिस्मृतिभेदेन बुद्धेर्द्वैविध्यनि-
रूपणम् ... ... ... ८९
अनुभूतेश्चातुर्विध्यनिरूपणम् ... ९०
षड्विधप्रत्यक्षनिरूपणम् ... ९२
तत्रैव नव्यमते विशेषः ... ... ९५
मनोग्राह्यनिरूपणम् .... ... ९८
न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्यनुक्रमः । २
विषयाः पृष्ठे. विषयाः पृष्ठे.
निर्विकल्पकज्ञाननिरूपणम् ... ... १०० मनोनि॒िरूपणम् ... ... .... २१२
षड्विधप्रत्यक्षे महत्त्वस्य कारणत्वनि० १०१ गुणनिरूपणम् ... ... २१५
इन्द्रियसामान्यलक्षणम्.... ... १०२ मूर्तगुणाः ... ... ... २१७
षड्विधप्रत्यक्षे सम्बन्धनि० .... १०४ अमूर्तगुणाः ... ... २१७
प्रसंगादनुपलब्धिनिरूपणम् ... १०९ मूर्तामूर्तगुणाः ... ... ... २१७
त्रिविधाऽलौकिकप्रत्यक्षनिरूपणम् ११२ अनेकाश्रिता गुणाः... ... ... २१८
सामान्यलक्षणानिरूपणम्... ... ११३ एकैकवृत्तिगुणाः ... ... २१८
ज्ञानलक्षणानिरूपणम् ... ... ११७ वैशेषिका गुणाः ... ... २१८
योगजप्रत्यासत्तिनिरूपणम् ... १२० सामान्यगुणाः ... ... २१९
प्रसङ्गादनुमानप्रमाणनिरूपणम्... १२२ द्वीन्द्रियग्राह्यगुणाः ... ... २१९
परामर्शस्वरूपनिरूपणम् ... १२३ बाह्यैकैकेन्द्रियग्राह्याः ... ... २१९
तत्रैव मीमांसकंशङ्कासमाधानम्... १२५ अकारणगुणोत्पन्नाः ... ... २२०
प्रसङ्गाद्व्याप्तिस्वरूपनिरूपणम् ... १२७ कारणगुणोद्भवाः ... ... २२०
सिद्धान्तव्याप्तिनिरूपणम् ... १३१ कर्मजाः ... ... २२१
पक्षतानिरूपणम् ... ... १५१ नियमेनासमवायिकारणभूताः ... २२१
प्रसङ्गाद्धेत्वाभासविभागः ... १५७ नियमेन निमित्तकारणभूताः ... २२२
हेत्वाभाससामान्यनिरुक्तिः ... १५७ नियमेन द्विविधकारणभूताः ... २२२
त्रिविधसव्यभिचारनिरूपणम् ... १६२ प्रदेशवृत्तिगुणाः ... ... २२३
विरुद्धनिरूपणम् ... ... १६३ रूपलक्षणं तन्निरूपणं च ... २२३
सत्प्रतिपक्षनिरूपणम् ... ... १६४ रसनिरूपणम् ... ... २२९
त्रिविधासिद्धिनिरूपणम् ... १६७ गन्धनिरूपणम् ... ... २२९
बाधनिरूपणम् ... ... १६९ स्पर्शनिरूपणम् ... ... २३०
प्राचीनमतेन तेषां स्वरूपप्रदर्शनम् १७२ रूपादीनां पाकजापाकजत्वनि०... २३०
उपमानप्रमाणनिरूपणम् ... १७७ वैशेषिकमतेन तन्निरूपणम् ... २३१
शब्दप्रमाणनिरूपणम्... ... १७८ तत्रैव प्रसङ्गात् क्षणिकप्रक्रिया ... २३२
पदवृत्तिनिरूपणम् ... ... १८० नैयायिकसिद्धान्तेन रूपादिपाकनि० २३९
व्याकरणादीनां शक्तिग्राहकत्वम् १८१ संख्यानिरूपणम् ... ... २४०
मीमांसकजातिशक्तिवादखण्डनम् १८८ प्रसङ्गादपेक्षाबुद्धिनिरूपणम् २४३
स्वसिद्धान्तेन जात्याकृतिविशिष्ट- परिमाणनिरूपणम् ... ... २४४
व्यक्तौशक्तिनिरूपणम् ... १८९ पृथक्त्वनिरूपणम् ... ... २४९
चतुर्विधपदनिरूपणम् ... १९० संयोगनिरूपणम् ... ... २५१
प्रसङ्गाल्लक्षणानिरूपणम् ... १९२ विभागनिरूपणम् ... ... २५३
लक्षितलक्षणास्वरूपनिरूपणम् .... १९४ परत्वापरत्वनिरूपणम् .... २५५
प्रसङ्गात समासशक्तिखण्डनम् .... १९५ अप्रमाज्ञाननिरूपणम् .... २५७
आसत्त्यादिचतुर्णां शाब्दबोधे कार- प्रमाज्ञाननिरूपणम् ... ... २५८
णत्वम् ... ... ... २०२ संशयज्ञाननिरूपणम् ... ... २५९
स्मृतिप्रक्रियाप्रदर्शनम् .... .... २१० अप्रमाया दोषजन्यत्वम् ... ... २६२
३ न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्यनुक्रमः ।
विषयाः पृष्ठे. विषयाः पृष्ठे.
प्रमाया गुणजन्यत्वम् .... .... २६२ प्रवृत्तौ जनकत्वप्रदर्शनम् .... ... २९३
प्रमाया लक्षणम् .... ... २६३ उक्तार्थे गुरुमतप्रदर्शनम् .... ... २९३
निर्विकल्पकज्ञाननिरूपणम् ... २६४ प्रवृत्तौस्वसिद्धान्तप्रदर्शनम् ... २९६
प्रमात्वे स्वतस्त्वपरतस्त्वविचारः २६५ प्रवृत्तौ नव्यमतप्रदर्शनम् .... ... २९७
तत्र मतमतान्तरप्रदर्शनम् ... २६५ प्रसङ्गाद्विध्यर्थनिरूपणम् ... २९९
परतस्त्वव्यवस्थापनम् .... ... २६९ विधिवाक्यघटितनञर्थनिरूपणम् ३०३
प्रमालक्षणे प्रभाकरशंका ... ... २७० विध्यर्थे शंकांसमाधानम् .... ... ३०४
तन्निरासपूर्वकान्यथाख्यातिव्यवस्था- उदयनाचार्योक्तविध्यर्थप्रदर्शनम् ... ३०७
पनम् .... .... ... .... २७४ प्रसङ्गाद्वेदे पौरुषेयत्वप्रदर्शनम् ... ३०७
व्याप्तिग्रहोपायप्रदर्शनम् ... ... २७५ जीवनयोनियत्नप्रदर्शनम् ... ... ३०९
तर्कस्वरूपप्रदर्शनम् ... ... २७५ गुरुत्वनिरूपणम् ... ... ... ३१०
उपाधिस्वरूपप्रदर्शनम् ... ... २७६ द्रवत्वनिरूपणम् .... ... ... ३१०
उपाधेः प्रयोजनप्रदर्शनम् ... २८४ स्नेहनिरूपणम् ... ... ... ३१२
वैशेषिकमतेन प्रमाणप्रदर्शनम् ... २८१ संस्कारनिरूपणम् ... ... ... ३१३
त्रिविधानुमानप्रदर्शनम् ... ... २८४ धर्माधर्मनिरूपणम् .... ... ... ३१६
द्विविधव्याप्तिप्रदर्शनम् ... २८४ धर्माधर्मयोर्वासनाजन्यत्वम् ... ३१९
अर्थापत्तेर्व्यतिरेकव्याप्त्यन्तर्भावः ... २८७ आत्मज्ञानविनाश्यत्वं च .... ... ३२०
सुखनिरूपणम् .... ... ... २८९ शब्दनिरूपणम् .... ... ... ३२१
दुःखनिरूपणम् .... ... ... २९० मतभेदेन तदुत्पत्तिप्रदर्शनम् ... ३२२
इच्छानिरूपणम् ... ... ... २९० शब्दानित्यत्वप्रतिपादनम् ... ३२२
द्वेषनिरूपणम् ... ... ... ... २९२ ग्रन्थसमाप्तिः .... ... .... ३२४
प्रयत्ननिरूपणम् ... ... ... २९३
इति न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्या अनुक्रमणिका समाप्ता ।
अथ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली
भाषाटीकासमेता ।
अथ प्रत्यक्षपरिच्छेदः १.
प्रज्वालितो ज्ञानतमोऽपनोदी येन प्रदीपो मधुरैर्वचोभिः ॥
सन्मानसे मानसराजहंसं वन्दे गुरुं नानकनामकं तम् ॥ १ ॥
मूढस्तु मूढ एवास्ति तत्त्वज्ञस्त्वस्ति तत्त्ववित् ॥
तस्मादूर्द्ध्वप्रबुद्धा ये ते सन्त्यत्राधिकारिणः ॥ २ ॥
चूडामणीकृतविधुर्वलयाकृतवासुकिः ।
भवो भवतु भव्याय लीलाताण्डवपण्डितः ॥ १ ॥
भाषा-चूडामणिरूप कियाहै चन्द्र जिनने, तथा कंकणरूप किया है वासुकि सर्प
जिनने ऐसे जो स्वाभाविक नृत्यमें निपुण महादेव हैं वे हम सबके कल्याणके लिये
होवें ॥ १ ॥
निजनिर्मितकारिकावलीमतिसंक्षिप्तचिरंतनोक्तिभिः ॥
विशदीकरवाणि कौतुकात्ननु राजीवदयावशंवदः ॥ २ ॥
भाषा-मैं अपने राजीव नामक शिष्य पर कृपा करता हुआ, प्राचीन आचार्योंके
अतिसंक्षिप्त सिद्धान्तानुकूल, अपनी बनाई कारिकावलीको अनायासही स्फुट
करता हूं ॥ २ ॥
सद्द्रव्यागुणगुम्फितासुकृतिनां सत्कर्मणां ज्ञापिका-
सत्तासामान्यविशेषनित्यमिलिताऽभावप्रकर्षोज्ज्वला ॥
विष्णोर्वक्षसि विश्वनाथकृतिना सिद्धान्तमुक्तावली
विन्यस्ता मनसो मुदं वितनुतां सद्युक्तिरेषा चिरम् ॥ ३ ॥
भाषा-पृथिवी जलादि नव द्रव्योंके सहित रूपरसादि चौवीस गुणोंसे
गुंथित, उत्क्षेपणादि पंचविध कर्मकी बोधक, जातिरूप सामान्य तथा विशेष और
२ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ प्रत्यक्ष-
समवायसे मिश्रित, प्राग्भावादि अनेकविध अभावोंकी प्रकाशक ऐसे यह बुद्धिमें
विराजमान शुभयुक्तियुक्त न्यायसिद्धान्तरूप मोतियोंकी माला विश्वनाथ
पण्डितने विष्णु परमात्मा के वक्षःस्थलमें अर्पण करी हुई, पण्डित लोगोंके चित्तों
को बहुत काल पर्यन्त आनन्द विस्तीर्ण करे ॥ ३ ॥ इस पूर्व कथनसे
द्रव्यादि पदार्थवत्त्वेन रूपेण मुक्तावलीनिरूपित सादृश्य ग्रन्थमें कहा अर्थात् जैसे
मोतियोंकी माला द्रव्यसाध्या है तथा गुणसे (सूत्र) से गुन्थिा है एवं पुण्यवान् पुरुषोंके
पूर्वकृत सत्कर्मोंकी बोधिका है, और मोतियोंकी प्राचीन जातियोंसे तथा उनमें
होनेवाले महत्त्व निर्मलत्व आदि धर्मोंसे निरंतर सम्बन्धवाली है तथा तेजो-
अभावमें अर्थात् अन्धकारमें प्रकर्षरूपसे उजाला करती है ॥ वैसेही यह मेरा
मुक्तावलीरूप ग्रन्थभी मोतियोंकी मालाकी तरह पूर्ण गुण रखता है ॥ ३ ॥
विघ्नविघाताय कृतं मंगलं शिष्यशिक्षायै निबध्नाति । नूतनेति ।
भाषा-ग्रन्थ लिखनेमें जो विघ्न, उनके विनाशके लिये किये मङ्गलको शिष्य
लोगोंकी शिक्षाके अर्थ (अर्थात् मेरी तरह मेरी शिष्यपरंपराभी कार्यमात्रके
आद्यमें कृष्णपरमात्माका स्मरण करे) ग्रन्थकार, ग्रन्थके आदिमें लिखता है
नूतनेति ।
नूतनजलधररुचये गोपवधूटीदुकूलचौराय ।
तस्मै कृष्णाय नमः संसारमहीरुहस्य बीजाय ॥१॥
भाषा-नवीन मेघके सदृश कान्तिवाले, तथा गोपोंकी नव युवतियोंके वस्त्र
चुरानेवाले, संसाररूप वृक्षके कारणभूत जगत् प्रसिद्ध श्रीकृष्ण देवको
नमस्कार है ॥ १ ॥
१ विघाताय । यहां वि+घात = दोपद हैं. प्रथमका नाम उपसर्ग है और
द्वितीयका नाम प्रातिपदिक है, उनमें द्वितीयपदको तो स्वार्थवाचकत्व सर्वतंत्रसिद्धान्त
सिद्ध है परन्तु उपसर्गपदको कई आचार्य्य वाचकत्व मानते हैं, और कई पदान्तरयोगसे
द्योतकत्व मानते हैं. प्रकृतमें द्योतकत्व वादीके मतमें तो यद्यपि दोष नहीं, परन्तु वाच-
कत्व वादीके मतमें ( उत्पत्तिवाली वस्तुका अभाव ) ‘घात’ पदहीका अर्थ होनेसे ‘ वि ’
पद अनर्थक प्रतीत होता है; तथापि आचार्योंका यह संकेत है कि-जहां विशिष्ट
वाचक पदके समीप विशेषणवाचक पदान्तर होय वहां विशिष्ट वाचक पदको विशेष्य मात्र
वाचकत्व होता है. इससे प्रकृतमें यह सिद्ध हुआ कि-केवल ‘ घात ’ पदका अर्थ शुद्ध
अभाव मात्र है, और ‘ वि ’ विशेषणके मिलानेमें “ उत्पत्तिवालेका अभाव ” यह अर्थ
हुआ. एवं दोनों मतमें कुछ दोष नहीं.
परिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. ३
ननु मङ्गलं न विघ्नध्वंसं प्रति नवा समाप्तिं प्रति कारणं, विनापि
मङ्गलं नास्तिकादीनां ग्रन्थे निर्विघ्न परिसमाप्ति दर्शनादिति चेत् न ।
भाषा-( शंका ) विघ्नध्वंसके प्रति वा समाप्तिके प्रति मङ्गलको कारणता नहीं
है, क्योंकि मङ्गलसे विनाभी नास्तिकादिकोंके ग्रन्थोंकी निर्विघ्न समाप्ति
देखी जाती है.
अविगीतशिष्टाचारविषयत्वेन मङ्गलस्य सफलत्वे सिद्धे तत्र च
फलजिज्ञासायां सम्भवति दृष्टफलकत्वेऽदृष्टफलकल्पनाया
अन्याय्यत्वात् उपस्थितत्वाच्च समाप्तिरेव हि फलं कल्प्यते ।
इत्थं च यत्र मङ्गलं न दृश्यते तत्रापि जन्मान्तरीयं तत् कल्प्यते।
यत्र च सत्यपि मङ्गले समाप्तिर्न दृश्यते तत्र बलवत्तरो विघ्नो विघ्न
( १ ) यहां “मङ्गलाचरणमयुक्तं निष्फलत्वात्” इस अनुमानमें यदि कोई निष्फ-
लत्व रूप हेतुको स्वरूपासिद्ध कहे तो “मङ्गलं निष्फलं फलविशेषशून्यत्वात्” इस
प्रयोगसे उसका वारण करनेसे प्रकृत अर्थकी सिद्धि हो सकती है. इसी तात्पर्य्यसे
‘ननु’ इत्यादि ग्रन्थ कहनेवाले वादीकी शंकाभी है.
( २ ) “मङ्गलं विघ्नध्वंसं प्रति तथा समाप्तिं प्रति कारणत्वाभाववत् कार्य्याधिकरण
वृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् घटं प्रति वेमवत्” यह अनुमान व्यतिरेक व्यभिचारका
साधक है.
३ “एवं मङ्गलं सफलं अवगीतशिष्टाचारविषयत्वात्” यह अनुमान मङ्गलकी सफलताका
साधक है.
४ “मङ्गलं समाप्तिफलं समाप्त्यन्याफलत्वे सति सफलत्वात्” यह अनुमान पूर्वोक्त व्यतिरे-
कव्यभिचारकावारक है. “कारणसत्त्वे कार्य्यसत्त्वमन्वयसहचारः । कारणाभावे कार्य्या-
भावः व्यतिरेकसहचारः । एवं कारणसत्त्वे कार्य्याभावोऽन्वयव्यभिचारः । कारणाभावे कार्य्य-
सत्त्वं व्यतिरेकव्यभिचारः” ‘विनापि मङ्गलं’ इत्यादि ग्रन्थसे पूर्वपक्षीने मङ्गलसमाप्तिके
कार्यकारणभावका व्यतिरेकव्यभिचारही दिखलाया है; किन्तु अन्वयव्यभिचारका प्रद-
र्शन नहीं किया, परन्तु सिद्धान्तीने “यत्र च सत्यपि मङ्गले” इत्यादि ग्रन्थसे अन्वयव्यभि-
चारका वारण किया है. इसलिये पूर्वपक्षमें अन्वयव्यभिचारके स्थल ‘कादम्बरी’ आदि
आस्तिक ग्रंथ जानने चाहिये.
( ५ ) “नास्तिकग्रन्थः स्वाश्रयपुरुषप्रयत्नजन्यत्वसम्बन्धेन मङ्गलवान् । स्वप्रतियोगिचरम-
वर्णघटितत्वसम्बन्धेन समाप्तिमत्त्वात् भारतादिवत्” यहां प्रथम ‘स्व’ पदसे मङ्गलका
ग्रहण है और द्वितीयसे समाप्तिका ग्रहण है. इस अनुमानसे जन्मान्तरीय मङ्गलकी कल्पना
होसकती है.
न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ प्रत्यक्ष- ]
प्राचुर्य्ये वा बोध्यम् । प्रचुरस्यैव चास्य बलवत्तरविघ्न निराक-
रणे कावणत्वम् । विघ्नध्वंसस्तु मङ्गलस्य द्वारमित्याहुः प्राञ्चः ॥
भाषा-( समाधान ) अनिन्दित जो शिष्ट पुरुषोंका प्रयत्न उस प्रयत्नका मङ्गलको
विषयीभूत होनेसे मङ्गलकी सफलताका अनुमान होता है. एवं ( तत्र ) मङ्गले
विशेषरूपसे फलकी जिज्ञासा हुई तो दृष्ट फलका सम्भव होय तो अदृष्टकी
कल्पना करनी अयोग्य है. प्रकृतमें “आरब्धं कर्म्ममे निर्विघ्नं परिसमाप्यताम्” इस
कामनासे प्रवृत्त पुरुषकी कामना विषयरूपसे उपस्थित होनेसे हम मङ्गलका
फल ग्रन्थकी समाप्तिरूपही कल्पना करते हैं. ( इत्थञ्च ) इसरीतिसे मङ्गलसमाप्ति
रूप फलवाला हुआ तो जिस नास्तिकादिके ग्रन्थके आद्यमें मङ्गल न देखनेमें आवे
वहांभी उस ग्रन्थकर्ताके पूर्व जन्म जन्मान्तरके किये मङ्गलकी कल्पना अर्थात्
अनुमान कर लेना होता है और जिस ( कादम्बरी ) ग्रन्थविशेषकी मङ्गल
होनेमेंभी समाप्ति नहीं हुई है वहां कोई बलिष्ठ विघ्न किंवा विघ्नोंका समुदाय
जानना चाहिये. बलिष्ठ विघ्नविशेष अथवा विघ्नोंके समुदायके विनाशार्थ, बलिष्ठ
मङ्गल समुदायहीकी कारणता है. और प्राचीन आचार्य लोग तो विघ्नध्वंसको
मङ्गलका व्यापार कहते हैं.
नव्यास्तु मङ्गलस्य विघ्नध्वंस एव फलम्। समाप्तिस्तु बुद्धिप्रति-
भादिकारणकलापात् । नचैवं स्वतःसिद्धविघ्नविरहवता कृतस्य
मङ्गलस्य निष्फलत्वापत्तिरिति वाच्यम्, इष्टापत्तेः। विघ्नशङ्कया
तदाचरणात् तथैव शिष्टाचारात् । नच तस्य निष्फलत्वे तद्बो-
धकशिष्टाचारानुमित²वेदप्रामाण्यापत्तिरितिवाच्यम्, सति³ विघ्ने
तन्नाशस्यैव वेदबोधितत्वात् । अत एव पापभ्रमेण कृतस्य प्राय-
( १ ) " बुद्धिस्तात्कालिकी ज्ञेया मतिरागामिगोचरा ॥ प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभां
विदुः ॥ इस वचनसे विलक्षण बुद्धिका नाम प्रतिभा है.
( २ ) यहां फलसाधनांशमें भ्रांतिरहित का नाम शिष्ट है; उन शिष्टोंके आचारसे
अर्थात् प्रयत्नसे अनुमित “ समाप्तिकामो मङ्गलमाचरेत् ” इत्यादि वेदवचन उसको अप्रमा-
ण्यापत्ति होगी इस वचनके अनुमापक अनुमानका आकार “ मङ्गलं वेदबोधितकर्तव्यताकं
अलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वात् दर्शादिवत् ” इत्यादि है.
( ३ ) एवं स्वतः सिद्ध विघ्नविरहवाले पुरुषमें विघ्नात्मक प्रतियोगिरूप कारणके न
होनेसे विघ्नध्वंसरूप कार्यके अनुदयकी उपपत्ति हुई तो मङ्गलमें कारणताभी अबाधित
रही और कारणताबोधक वेदकोभी अप्रमाणता न हुई.
परिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. ५
श्चित्तस्य निष्फलत्वेऽपि न तद्बोधकवेदाप्रामाण्यम् । मङ्गलं च
विघ्नध्वंसविशेषे कारणम् । विघ्नध्वंसविशेषे च विनायकस्तवपा-
ठादिः, क्वचिच्च विघ्नात्यन्ताभाव एव समाप्तिसाधनं, प्रतिबन्धक-
संसर्गाभावस्यैव कार्यजनकत्वात् । इत्थं च नास्तिकादिकृतग्र-
न्थेषु जन्मान्तरीयमङ्गलजन्यदुरितध्वंसः स्वतः सिद्धविघ्नात्य-
न्ताभावो वाऽस्तीति न व्यभिचार इत्याहुः ॥
भाषा-और चिन्तामणिकार गंगेशोपाध्यायादि नवीन आचार्योंका यह मत
है कि-मङ्गलका विघ्नध्वंसही फल है. ग्रन्थसमाप्ति तो बुद्धिमतिभादि ( स्फु-
र्त्यख्यसंस्कार ) कारणसमुदायसे होती है. शंका- जो पुरुष अपने कार्य्य करने
में स्वतःसिद्ध विघ्नोंके विरहवाला है उसके किये मङ्गलको निष्फलता होगी? समा०-
यह वार्ता हमको इष्ट है; क्योंकि विघ्नोंकी शंकासे उस धार्मिक पुरुषने मंगल किया
है और शिष्ट पुरुषोंका आचरणभी ऐसेही है. शंका- यदि मङ्गल निष्फल होगा
तो उसके बोधक शिष्टाचारातुमित वेदको अप्रमाणता होगी? समा०- विघ्नोंकी
विद्यमानावस्थामें विघ्नोंके नाशका बोधक वेद है अन्यथा नहीं इसीसे पाप भ्रम
से किया हुआ प्रायश्चित्त निष्फलभी है परन्तु उसके बोधक वेदको अप्रमाणता नहीं है
जैसे-विघ्नध्वंस विशेषमें मङ्गल कारण है, वैसेही विघ्नध्वंस विशेषमें (विनायक) ग-
णेशस्तुतिपाठादिभी कारण हैं और किसी स्थलमें विघ्नोंका अत्यन्ताभावही
समाप्तिका साधन है. तात्पर्य्य यह, कि सर्वत्र प्रतिबन्धक संसर्गाभावहीको कार्य
जनकता है. इस रीतिसे नास्तिकादिकृत ग्रन्थोंमें पूर्वजन्मकृत मङ्गलजन्य
पापनाश, अथवा स्वतःसिद्धविघ्नोंका अत्यन्ताभाव समझना चाहिये. एवं व्यतिरेक
व्यभिचार नहीं है। 'आहुः' यह क्रियापद 'नव्याः' इस कर्तृ पदसे अन्वित है.
संसारमहीरुहस्य बीजाय इति । संसार एव महीरुहो वृक्षस्तस्य
बीजाय निमित्तकारणायेत्यर्थः। एतेन ईश्वरे प्रमाणं दर्शितंभवति।
तथाहि।यथा घटादिकार्य्यं कर्तृजन्यं तथा क्षित्यङ्कुरादिकमपि।
नच तत्कर्तृत्वमस्मदादीनां सम्भवति । इत्यतस्तत्कर्तृत्वेनेश्वर-
१ क्षित्यंकुरादिकं “कर्तृजन्यं कार्य्यत्वात्” घटादिवत् यह ईश्वर साधक सिद्धान्तिका
प्रयोग है।
२ भूमण्डलकी रचना तथा अंकुरादिकी उत्पत्ति, जीवप्रयत्नसाध्य कदापि नहीं है.
६ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ प्रत्यक्ष-
सिद्धिः। न च शरीराजन्यत्वेन कर्तृजन्यत्वसाधकेन सत्प्रतिपक्ष इति
वाच्यम्, अप्रयोजकत्वात्। मम३ तु कर्तृत्वेन कार्यत्वेन कार्यकारण-
भाव एवानुकूलस्तर्कः। “द्यावाभूमी जनयन् देव एक आस्ते
विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता” इत्यादय आगमा अप्यनुसन्धेयाः १
संसाररूप जो महीरुह ( वृक्ष ) उसका बीज अर्थात् निमित्त कारणभूत । इस
पूर्व कथनसे ईश्वरमें प्रणाम भी प्रदर्शन किया है । तथाहि । जैसे घटादि
कार्य कुलालादिकर्तासे जन्य हैं, वैसेही पृथिवीअंकुरादि कार्यभी कर्ताही से
जन्य हैं. पृथिवीअंकुरादिका कर्ता कोई अस्मदादि जीव तो बन ही नहीं सकता,
इसलिये तत्कर्त्तृत्वेन ईश्वरकी सिद्धि होसकती है. शंका-कर्तासे अजन्यत्व-
का साधक जो शरीराजन्यत्वरूप हेतु, उससे ‘ क्षित्यंकुरादि ’ अनुमान सत्प्रति-
पक्ष होगा. समाधान-यह कथन सम्यक् नहीं क्योंकि शरीराजन्यत्व रूप हेतुमें
अनुकूलतर्कका अभाव है और सिद्धान्तानुमानमें तो कर्तृत्वेन कार्यत्वेन रूपेण
जो परस्पर कार्यकारणभाव, वही अनुकूल तर्क है. एवं अनुमानसे ईश्वर
सिद्ध हुआ तो “आकाश तथा पृथवीका प्रादुर्भावकारक एक देव परमात्मा सदा
विराजमान है. वह विश्वका कर्ता है तथा संसारका पालक है ” इत्यादि-
अर्थबोधक वेदवाक्यभी ईश्वरसद्भावमें प्रमाण होसकते हैं ॥ १ ॥
१ “क्षित्यंकुरादिकं कर्तृजन्यं शरीराजन्यत्वात् । ध्वंसविशेषवत्” यह ईश्वर निराकारक
वादीका प्रयोग है; इससे सिद्धान्तीका प्रयोग सत्प्रतिपक्ष है.
२ “अप्रयोजकत्वात् । व्यभिचारशंकोत्थानेऽनुकूलतर्काभावादित्यर्थः ” भाव यह है
कि—वादीके प्रयोगमें यदि “शरीराजन्यत्वमस्तु कर्तृजन्यत्वं मास्तु ” इत्याकारक व्यभिचार
शंकाका उत्थान होय तो उसका वारक अनुकूल तर्क नहीं मिलता, क्योंकि तर्कका स्वरूप
प्रायः कार्यकारणभावभंगप्रसंगरूप होता है; सो प्रकृतमें वादीने “ यदि कर्तृजन्यत्वं
न स्यात् तर्हि शरीराजन्यत्वमपि न स्यात् ” यही कहना होगा; परन्तु इससेभी वादीके
प्रयोगमें व्यभिचारशंका निवृत्त नहीं होती क्योंकि कर्तृजन्यत्वका तथा शरीराजन्यत्वका
परस्पर कार्यकारणभाव यदि प्रथम कहीं प्रसिद्ध होय तो उसका “न स्यात् न स्यात् ”
कहके भंगप्रसंग दिया जाय. सो तो कहीं प्रसिद्ध है ही नहीं इसलिये वादीका प्रयोग अप्रयो-
जक है.
३ और मुझ सिद्धान्तीके प्रयोगमें तो व्यभिचार शंकाका निवर्तक “यदि कर्तृजन्यत्व
न स्यात् तर्हि कार्य्यत्वमेव न स्यात्” इत्याकारका कार्यकारणभाव भंगप्रसंगरूप अनुकू
तर्क मिल सकता है क्योंकि कर्तृजन्यत्वका तथा कार्य्यत्वका परस्पर कार्यकारणभा
प्रसिद्ध है. एवं ईश्वरसाधक अनुमान सत्प्रतिपक्ष नहीं है.
परिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. ७
पदार्थान् विभजते,द्रव्यं गुण इत्यादि-
भाषा-'द्रव्यं गुणः' इत्यादि ग्रन्थसे मूलकार पदार्थोंका विभाग दिखला-
ता है-
द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् ॥
समवायस्तथाऽभावःपदार्थाः सप्त कीर्तिताः॥२॥
भाषा-द्रव्य¹ गुण² तैसे कर्म³ सामान्य⁴ विशेष⁵ समवाय⁶ तैसे अभाव⁷, ये सात
पदार्थ न्यायवैशेषिक सिद्धान्तमें कथन किये हैं ॥ २ ॥
सप्तमस्याभावत्वकथनादेव षण्णां भावत्वं प्राप्तम्।तेन भावत्वेन
पृथगुपन्यासो न कृतः । एते च पदार्था वैशेषिकप्रसिद्धाः नैया-
यिकानामप्यविरुद्धाः प्रतिपादितं चैवमेव भाष्ये । अत एवोप-
मानचिन्तामणौ सप्तपदार्थभिन्नतया शक्तिसादृश्यादीनामति-
रिक्तपदार्थत्वमाशंकितम् । ननु कथमेत एव पदार्थाः शक्ति-
सादृश्यादीनामप्यतिरिक्तपदार्थत्वात् । तथाहि । मण्यादिसमव-
हितेन वह्निना दाहो न जन्यते । तच्छून्येन तु जन्यते । तत्र
मण्यादिना वह्नौ दाहानुकूला शक्तिर्नाश्यते । उत्तेजकेन मण्या-
पसारणेन च जन्यते इति कल्प्यते । एवं सादृश्यमप्यतिरिक्तः
पदार्थः।तद्धि न षट्सु पदार्थेष्वन्तर्भवति,सामान्येऽपि सत्वात् ।
यथा गोत्वं नित्यं तथाऽश्वत्वमपीति सादृश्यप्रतीतेः । नाप्यभावे
सत्त्वेन प्रतीयमानत्वादितिचेत् । न ।
भाषा-सातवां पदार्थ 'अभाव' कहनेहीसे पूर्वले षट्पदार्थोंको भावरूपता अर्थसे
सिद्ध हुई, इसलिये पूर्वले षट् पदार्थोंका भावरूपसे पृथक् स्थापन नहीं किया. येही
सात पदार्थ वैशेषिकशास्त्रमें प्रसिद्धहैं. तथा न्यायसिद्धान्तसेभी विरुद्ध नहीं हैं. इसी
वार्त्ताको कणाद मुनिकृत सूत्रभाष्यमेंभी लिखा है इसी लिये चिन्तामणिके उपमान
खण्डमें, शक्ति सादृश्य आदि पदार्थोंको उक्त सात पदार्थोंसे भिन्न होनेकी प्रभाकरके
मतसे शंका करी है । जैसे शंका-शक्तिसादृश्यादि अतिरिक्त पदार्थोंके होतेभी आप
सातही पदार्थ कैसे कहते हैं ? तथाहि, मणि मंत्र या औषधीके समीप होनेसे अग्निसे
दाह नहीं होता और मण्यादिके समीप न होनेसे अग्निसे दाह होता है.
८ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ प्रत्यक्ष-
ऐसे स्थलमें मणिमंत्रादिसे अग्निकी दाहानुकूल शक्तिका विनाश होता है.
और उत्तेजक सूर्य्यकान्तमणिके समीप होनेसे किंवा चन्द्रकान्त मणिके दूर कर देनेसे
अग्निमें दाहानुकूल शक्तिकी उत्पत्ति होती है, ऐसी कल्पना होसकती है. ऐसेही
सादृश्यभी एक पृथक् पदार्थ है. वह सादृश्य, द्रव्यादि षट् भावपदार्थोंके अंतर्भूत
नहीं है, क्योंकि जैसे गोत्वजाति नित्य है वैसेही अश्वत्वजातिभी नित्य है. इसप्रती-
तिसे सादृश्यपदार्थ सामान्यमेंभी प्रतीत होता है. भाव यह है कि, द्रव्यादि षट्
भावपदार्थोंमेंसे किसीका कदापि केनचिद्रूपेण सामान्यमें भान नहीं होता और
सादृश्यका होता है. इस लिये पृथक् पदार्थ मानना चाहिये. ऐसेही सद्रूपसे अर्थात्
भावरूपसे प्रतीत होनेसे सादृश्यको अभावके अन्तर्भूत भी नहीं कह सकते एवं
शक्ति तथा सादृश्य उक्त द्रव्यादि सप्त पदार्थोंसे अतिरिक्त पदार्थ हैं.
मण्याद्यभावविशिष्टवन्ह्यादेर्दाहादिकं प्रति स्वातन्त्र्येण मण्य-
भावादेरेव वा हेतुत्वकल्पनेनैव सामञ्जस्येऽनन्तशक्तितत्प्राग-
भावध्वंसकल्पनानौचित्यात् । नचोत्तेजके सति प्रतिबन्धक-
सद्भावेऽपि कथं दाह इति वाच्यम्, उत्तेजकाभावविशिष्टमण्य-
भावस्य हेतुत्वात् । सादृश्यमपि न पदार्थान्तरम्, किन्तु तद्भि-
न्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम् । यथा चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्र-
गताह्लादकत्वादिमत्त्वं मुखे चन्द्रसादृश्यमिति ।
भाषा-चन्द्रकान्तमणि आदिके अभावविशिष्ट अग्निको, अथवा, स्वतंत्ररूपसे
मणिआदि के अभाव को दाहादि के प्रति कारण कल्पनेसे सम्यक् निर्वाह होय तो
मणिआदिके समवधानासमवधानसे अनेक वार शक्तिकी उत्पत्ति तथा उसके प्रागभाव
ध्वंसकी कल्पना करनी अनुचित है. शंका-उत्तेजक सूर्य्यकान्त मणिके सत्त्व
कालमें प्रतिबन्धक चन्द्रकान्तमणिके समीप होनेसेभी अग्निसे दाह कैसे होता है ?
समा०-केवल चन्द्रकान्तमणिही प्रतिबन्धक नहीं, किन्तु उत्तेजक सूर्य्यकान्तमणिके
अभावविशिष्ट चन्द्रकान्तमणि दाहके प्रति प्रतिबन्धक है और उत्तेजकाभाव
विशिष्टचन्द्रकान्तमणिके अभावको दाहके प्रति कारणता है. ऐसेही सादृश्य
भी उक्त पदार्थोंसे कोई पृथक् पदार्थ नहीं है; किन्तु "तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयो
धर्मवत्त्व" ही सादृश्य है अर्थात् 'तत्' किसीएक वस्तुसे भिन्न पदार्थमें जो उस
वस्तुकी अनेक धर्मवन्ता, वही उस पदार्थमें सादृश्य है. जैसे चन्द्रसे भिन्न सुन्दर
मुखमें, चन्द्रगत (आह्लादकत्व) सुख विशेष जनकत्वादि धर्मंही चन्द्रनिरूपित
परिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. ९
सादृश्य है; वह सादृश्य घटक धर्म कहीं जातिरूप है जैसे–घट 'सदृशःपटः' और
कहीं उपाधिरूप है. जैसे–"यथा गोत्वं नित्यं तथाऽश्वत्वमपि" इत्यादि.
द्रव्याणि विभजेत, क्षित्यबिति–
भाषा–' क्षित्यप् ' इत्यादि ग्रन्थसे मूलकारद्रव्योंका विभाग लिखताहै–
क्षित्यप्तेजोमरुद्व्योमकालदिग्देहिनो मनः॥
द्रव्याणि–
एतानि नव द्रव्याणीत्यर्थः ।
भाषा–पृथिवी जल अग्नि वायु आकाश काल दिशा आत्मा और मन ये नव द्रव्य हैं.
ननु द्रव्यत्वजातौ किं मानम्, नहि तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं घृतज-
तुप्रभृतिषु द्रव्यत्वाग्रहादिति चेत् न ।
शंका–द्रव्यत्वजातिमें क्या प्रमाण है ? यदि “ द्रव्यं द्रव्यं ” इस
अनुगत प्रतीतिसे प्रत्यक्ष प्रमाणही कहो तो सम्यक् नहीं, क्योंकि अशास्त्री
लोग घृत लाक्षादि पदार्थोंमें द्रव्य व्यवहार नहीं करते; इस लिये प्रत्यक्ष
प्रमाणसे सकल द्रव्य साधारण द्रव्यत्व जातिकी सिद्धि नहीं होती.
कार्यसमवायिकारणतावच्छेदकतया संयोगस्य विभागस्य वा
समवायिकारणतावच्छेदकतया द्रव्यत्वजातिसिद्धेरिति । ननु
( .१ ) समवायेन कार्य्यत्वावच्छिन्नके प्रति तादात्म्येन द्रव्यको कारणता है. कारणता
अवश्य किञ्चिद्धर्म्मावच्छिन्ना होती है । वह धर्मलाघवसे जातिरूप है। अनुमानप्रमाण
उसका साधक है । तथाहि । समवायसम्बन्धावच्छिन्न कार्य्यत्वावच्छिन्न कार्य्यनिष्ठ कार्य्यता
निरूपिततादात्म्य सम्बन्धावच्छिन्ना द्रव्यनिष्ठा या समवायिकारणता, सा किञ्चिद्धर्म्मावच्छिन्ना
कारणतात्वात्, घटगतकार्य्यतानिरूपितदण्डगतकारणतावत् १। यद्वा समवाय सम्बन्धावच्छिन्न
संयोगत्वावच्छिन्नसंयोगनिष्ठ कार्य्यता निरूपिता तादात्म्य सम्बन्धावच्छिन्नाद्रव्यनिष्ठा या
समवायिकारणता २ । अथवा समवायसम्बन्धावच्छिन्नविभागत्वावच्छिन्नविभागनिष्ठकार्य्यता
निरूपिता तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना द्रव्यनिष्ठा या समवायिकारणता ३ । इत्यादि
इन पिछले द्वय अनुमानमें साध्य हेतु तथा उदाहरणका निवेश प्रथम अनुमानवत्
करलेना. प्रथम अनुमानोंमें कार्य्यत्वधर्मको कार्य्यतावच्छेदक माननेमें उपस्थितिकृत गौरव है.
इसलिये द्वितीय कहा. द्वितीयमेंभी नित्यसंयोगवादीके मतसे संयोगत्वावच्छिन्ना कार्य्यता
अप्रसिद्ध है, इसलिये तृतीय कहा. नित्यविभागका आश्रय कोई द्रव्य नहीं है, इसलिये
विभागत्वावच्छिन्ना कार्य्यता अप्रसिद्ध नहीं है.
१० न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ प्रत्यक्ष-
दशमं द्रव्यं तमः कुतो नोक्तम् । तद्धि प्रत्यक्षेण गृह्यते, तस्य च
रूपवत्वात्कर्मवत्त्वाच्च द्रव्यत्वम्। तच्चगन्धशून्यत्वात् न पृथिवी,
नीलरूपवत्त्वाच्च न जलादिकम्। तत्प्रत्यक्षे चालोकनिरपेक्षं चक्षुः
कारणमिति चेत्,न, आवश्यकतेजोऽभावेनोपपत्तौ द्रव्यान्तरक-
ल्पनाया अन्याय्यत्वात् । रूपवत्ताप्रतीतिस्तु भ्रमरूपा, कर्म-
वत्त्वप्रतीतिरप्यालोकापसारणोपाधिकीभ्रांतिरेव । तमसोऽतिरिक्त
द्रव्यत्वेऽनन्तावयवादिकल्पना गौरवं च स्यात्। सुवर्णस्य यथा तेज
स्यान्तर्भावस्तथाऽग्रे वक्ष्यते ॥
भाषा-कार्यकी समवायि कारणताकी अवच्छेदक होनेसे संयोगकी
अथवा विभागकी समवायि कारणताकी अवच्छेदक होनेसे द्रव्यत्व
जातिकी सिद्धि होती है. मीमांसक शंका-दशम द्रव्य अन्धकार क्यों नहीं
कहा ? उसका नेत्रोंसे ग्रहणभी होसकता है. और नील रूपवाला होनेसे, तथा
गमनादि क्रियावाला होनेसे उसमें द्रव्यरूपता सिद्ध है. गन्धशून्य होनेसे वह
पृथिवीरूप नहीं है नीलरूपवाला होनेसे जलादि स्वरूपभी नहीं है. और उसके
प्रत्यक्षमें प्रकाशकी सहायतासे विनाही नेत्र इंद्रियको कारणता है ॥ एवं दशम द्रव्य
अन्धकारभी माननीय है. समाधान-उष्ण स्पर्श तथा भास्वर रूपवाला होनेसे अव-
श्य माननीय जो तेजःपदार्थ, उसके अभावमेंही यदि अन्धकार व्यव-
हार होसके तो और अधिक पृथक्द्रव्यकी कल्पना करनी अनुचित है और उसमें
रूपवत्ता प्रतीति तो भ्रमरूपहै. एवं कर्मवत्त्व प्रतीतिभी प्रकाशापसरण
रूप उपाधिबलसे भ्रमरूपा है. अन्धकारको पृथक् द्रव्य माननेसे, उसके अनेक
अवयव, तथा तिनके उत्पत्ति विनाश कल्पना करनेमें गौरवभी होता है. इसलिये
अन्धकार पृथक् द्रव्य नहीं है और सुवर्ण जैसे तेजः पदार्थ के अन्तर्भूत है,
वैसे तेजो निरूपण अवसरमें कहेंगे ॥ ३ ॥
गुणान् विभजते, अथ गुणा इति-
' अथगुण ' इत्यादि ग्रंथसे मूलकार गुणोंका विभाग दिखलाता हैं-
-अथ गुणा रूपं रसो गन्धस्ततः परम् ॥ ३ ॥
स्पर्शः संख्या परिमितिः पृथक्त्वं च ततः परम् ॥
संयोगश्च विभागश्च परत्वं चापरत्वकम् ॥ ४ ॥
परिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. ११
बुद्धिः सुखं दुःखमिच्छा द्वेषो यत्नो गुरुत्वकम् ॥
द्रवत्वं स्नेहसंस्कारावदृष्टं शब्द एव च ॥ ५ ॥
भाषा-रूपं. रसं गन्धं स्पर्शं संख्यां परिमाणं पृथक्त्व संयोगं विभागं परत्वं अपरत्वं
बुद्धि सुखं दुःखं इच्छा द्वेषं प्रयत्न गुरुत्वं द्रव्वत्वं स्नेहं संस्कार ( अदृष्ट ) धर्म्म
अधर्म्म और शब्दं ये चतुर्विंशति गुण हैं ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥
एतेगुणा श्रतुर्विंशतिसंख्याकाः कणादेन कण्ठतश्च शब्देन च
दर्शिताः तत्र गुणत्वादिकजातिसिद्धिरेग्रे वक्ष्यते ॥ ४ ॥ ५ ॥
भाषा-शेषपद कारिकामें केवल पादपूर्तिके लिये हैं.ये चौबीस गुण कणाद मुनिने
अपने सूत्रोंमें कंठसे पढ़े तथा 'च' शब्दसे दिखलाये हैं, अर्थात् "प्रयत्नाश्च
गुणाः" ऐसे सूत्रके अन्तमें लिखा है.इससे यह सिद्ध हुआ कि १७ गुण कंठसे पढ़े हैं
और ७ 'च' शब्दसे दिखलाए हैं. उन गुणोंमें गुणत्वादि जातिकी सिद्धि
गुणनिरूपणावसरमें दिखलाई जायगी ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥
कर्माणि विभजते, उत्क्षेपणमिति-
भाषा-' उत्क्षेपणं ' इत्यादि ग्रन्थसे मूलकार कर्म्मोंका विभाग दिखलाताहै-
उत्क्षेपणं ततोऽपक्षेपणमाकुञ्चनं तथा ॥
प्रसारणंच गमनं कर्म्माण्येतानि पञ्च च ॥ ६ ॥
भाषा-वस्तुका ऊपरको क्षेपण करना तैसे नीचेको क्षेपण करना.पटादि विस्तृत
पदार्थोंको संकोचना, तैसे संकुचित पदार्थोंको विस्तृत करना एवं परिच्छिन्न पदार्थकी
गमन क्रियाको मिलाकर यह पांचप्रकारका कर्म है ॥ ६ ॥
कर्म्मत्वजातिस्तु प्रत्यक्षसिद्धा । एवमुत्क्षेपणत्वादिकमपि ॥६॥
भाषा-चलनाकार अनुगत प्रत्यय ज्ञान होनेसे कर्म्मत्व जाति प्रत्यक्ष सिद्ध है.
ऐसे कर्म्मत्वजातिकी व्याप्य उत्क्षेपणत्व आदि जातियांभी प्रत्यक्ष सिद्ध हैं ॥ ६ ॥
नन्वत्र भ्रमणादिकमपि पञ्चकर्म्माधिकतया कुतो नोक्त-
मत आह । भ्रमणमित्यादि ।
शंका-यहां भ्रमणादि पांचकर्म्म औरभी क्यों नहीं कथन किये ? समाधान-
इसी शंकाके उत्तरमें 'भ्रमणं' इत्यादि ग्रन्थको मूलकार स्वयं लिखताहै-
१२ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ प्रत्यक्ष-
भ्रमणं रेचनं स्पंदनोर्ध्वज्वलनमेव च ।
तिर्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते ॥ ७ ॥
भाषा-गोलाकार चलना, तिड़कना, थोड़ा२चलना, दीपशिखादिका ऊपरको ज्वलना,
सर्पादिका टेढ़ा चलना ये सब गमनके अंतर्भूत होनेसे प्रकृतमें गमन कथन मात्रहीसे
लाभ होसकते हैं ॥ ७ ॥
सामान्यं निरूपयति सामान्यमिति ॥
भाषा-‘सामान्यं’ इत्यादि ग्रन्थसे मूलकार सामान्यका निरूपण करताहै-
सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च ॥
द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्तापरतयोच्यते ॥ ८ ॥
भाषा-पर और अपर भेदसे सामान्य दो प्रकारका है । द्रव्यादि तीन में
रहनेवाली सत्ताका नाम पर सामान्य है ॥ ८ ॥
तल्लक्षणं तु नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वम्, अनेकसमवेतत्वं
संयोगादीनामप्यस्त्यत उक्तं नित्यत्वे सतीति । नित्यत्वे सति
समवेतत्वं गगनपरिमाणादीनामप्यस्त्यत उक्तमनेकेति ।
नित्यत्वे सत्यनेकवृत्तित्वमत्यन्ताभावेऽप्यस्त्यतो वृत्तित्वसा-
मान्यं विहाय समवेतत्वमित्युक्तम् । एक व्यक्तिवृत्तिस्तु न
जातिः । तथाचोक्तम् । व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं संकरोऽथानव-
स्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसंग्रहः ॥ १॥ इति ॥
तत्रैकव्यक्तिकत्वादाकाशत्वं न जातिः । तुल्यव्यक्तिकत्वाद्घ
टत्वं कलशत्वं न जातिद्वयम् । सङ्कीर्णत्वाद्भूतत्वं मूर्तत्वं च न
जातिः अनवस्थाभयात् सामान्यत्वं न जातिः ॥
१ परस्परात्यन्ताभावके समानाधिकरणमें रहनेवाले धर्मद्वयका एकत्र समावेश
संकर है, जैसे भूतत्वाभाववाले मनमें मूर्तत्व है और मूर्तत्वाभाववाले आकाशमें भूतत्व है
इन दोनोंका एकत्र समावेश पृथ्वी आदि चतुष्टयमें है, अर्थात् पृथ्वीआदि चतुष्टयमें भूतत्व
मूर्तत्व दोनों धर्म रहते हैं । इसलिये ये दोनों जातिरूप नहीं हैं.
परिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. १३
भाषा-नित्य और अनेक व्यक्तियोंमें समवायसम्बन्धसे रहनेवाला यह उस
सामान्यका लक्षण है. अनेक व्यक्तियोंमें समवाय सम्बन्धसे रहनेवाले
संयोगादि गुणभी हैं. सामान्यके लक्षणकी उनमें अतिव्याप्ति होगी, उसके
वारणार्थ लक्षणमें “नित्यत्वे सति” यह विशेषण कहा. संयोगादि गुण अनेक व्यक्ति-
योंमें समवायसम्बन्धसे रहते तो हैं परन्तु नित्य नहीं हैं, याते दोष नहीं. नित्य
तथा समवायसम्बन्धसे रहनेवाले आकाशके परिमाणादिभी हैं उनसे लक्षणकी
अतिव्याप्ति वारणार्थ ‘अनेक’ पद कहा. आकाशके परिमाणादि गुण नित्य
होकर समवायसम्बन्धसे रहते तो हैं, परन्तु अनेक व्यक्तियोंमें नहीं रहते किन्तु
केवल एक आकाशमात्रमें रहते हैं, याते दोष नहीं. नित्य होकर अनेक व्यक्तियोंमें
वर्तनेवाला अत्यन्ताभावभी है उससे लक्षणकी अतिव्याप्ति वारणार्थ साधारणरूपसे
वर्तनेको न कहकर समवायसम्बन्धसे वर्तना कहा. अत्यन्ताभाव अपने
अधिकरणोंमें स्वरूपसम्बन्धसे रहता है, समवाय से नहीं रहता; याते दोष नहीं
एकव्यक्तिमें वर्तनेवाला धर्म जातिरूप नहीं कहा जाता; इसी वार्ताको प्राचीनाचार्यों-
नेभी कहाहै ॥ व्यक्तिका अभेद तुल्यत्व, संकर, अनवस्था रूपहानि और
असम्बन्ध ये जातिके बाधकोंका संग्रह है ॥ १ ॥ उनमें आकाशादि एक व्यक्ति
में रहनेवाला होनेसे आकाशत्वादि धर्म जातिरूप नहीं है ॥ १ ॥ दोनोंका
सदृश स्वरूप होनेसे घटत्व और कलशत्व दोनों धर्म जातिरूप नहीं हैं, किन्तु शरीर
कृत लाघवसे घटत्वधर्मही जातिरूप है ॥ २ ॥ दोनोंका संकीर्ण होनेसे
भूतत्व और मूर्तत्व ये दोनों धर्म जातिरूप नहीं हैं ॥ ३ ॥ अनवस्थाके भयसे
सामान्यमें सामान्यत्व धर्म जातिरूप नहीं है ॥ ४ ॥
विशेषस्य व्यावृत्तस्वभावस्य रूपहानिः स्यादतो विशेषत्वं न
जातिः । समवायसम्बन्धाभावात् समवायो न जातिः । परत्वम-
धिकदेशवृत्तित्वम्। अपरत्वमल्पदेशवृत्तित्वम्। सकलजात्यपेक्ष-
याऽधिकदेशवृत्तित्वात् सत्तायाः परत्वम्। एतद्बोधनायैव द्रव्यादि
त्रिकवृत्तिरित्युक्तम्। तदपेक्षया चान्यासां जातीनामपरत्वम्॥८॥
१ भाव यह कि यदि विशेषपदार्थमें विशेषत्वरूप जाति मान ली जाय तो उसीसे उसको
व्यावर्तकत्व कहना होगा; क्योंकि सामान्याश्रयको सामान्यरूपसे भेदसाधकताका नियम है
परन्तु विशेषपदार्थको सामान्यरूपसे भेद साधकता बन नहीं सकती क्योंकि उनके स्वतः
व्यावर्त कत्वात्मक रूपकी हानि होती है.
२ समवायको या अभावको जातिवाला माननेसे प्रतियोगिताऽनुयोगिताऽन्यतरसम्बन्धसे
समवायाभावही बाधक है अर्थात् समवायमें प्रतियोगिताऽनुयोगिताऽन्यतर सम्बन्धसे समवाय
नहीं रहता. इति.