सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)

न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)

Nyayasiddhantamuktavali with Bhashaparichchheda

विश्वनाथ पंचानन भट्टाचार्य (टीकाकार: स्वामी गोविन्द सिंह) द्वारा

DevanagariHindipublished350 पृष्ठ

पृष्ठ 27, कुल 350 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 27

परिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. ३
ननु मङ्गलं न विघ्नध्वंसं प्रति नवा समाप्तिं प्रति कारणं, विनापि
मङ्गलं नास्तिकादीनां ग्रन्थे निर्विघ्न परिसमाप्ति दर्शनादिति चेत् न ।
भाषा-( शंका ) विघ्नध्वंसके प्रति वा समाप्तिके प्रति मङ्गलको कारणता नहीं
है, क्योंकि मङ्गलसे विनाभी नास्तिकादिकोंके ग्रन्थोंकी निर्विघ्न समाप्ति
देखी जाती है.
अविगीतशिष्टाचारविषयत्वेन मङ्गलस्य सफलत्वे सिद्धे तत्र च
फलजिज्ञासायां सम्भवति दृष्टफलकत्वेऽदृष्टफलकल्पनाया
अन्याय्यत्वात् उपस्थितत्वाच्च समाप्तिरेव हि फलं कल्प्यते ।
इत्थं च यत्र मङ्गलं न दृश्यते तत्रापि जन्मान्तरीयं तत् कल्प्यते।
यत्र च सत्यपि मङ्गले समाप्तिर्न दृश्यते तत्र बलवत्तरो विघ्नो विघ्न
( १ ) यहां “मङ्गलाचरणमयुक्तं निष्फलत्वात्” इस अनुमानमें यदि कोई निष्फ-
लत्व रूप हेतुको स्वरूपासिद्ध कहे तो “मङ्गलं निष्फलं फलविशेषशून्यत्वात्” इस
प्रयोगसे उसका वारण करनेसे प्रकृत अर्थकी सिद्धि हो सकती है. इसी तात्पर्य्यसे
‘ननु’ इत्यादि ग्रन्थ कहनेवाले वादीकी शंकाभी है.
( २ ) “मङ्गलं विघ्नध्वंसं प्रति तथा समाप्तिं प्रति कारणत्वाभाववत् कार्य्याधिकरण
वृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् घटं प्रति वेमवत्” यह अनुमान व्यतिरेक व्यभिचारका
साधक है.
३ “एवं मङ्गलं सफलं अवगीतशिष्टाचारविषयत्वात्” यह अनुमान मङ्गलकी सफलताका
साधक है.
४ “मङ्गलं समाप्तिफलं समाप्त्यन्याफलत्वे सति सफलत्वात्” यह अनुमान पूर्वोक्त व्यतिरे-
कव्यभिचारकावारक है. “कारणसत्त्वे कार्य्यसत्त्वमन्वयसहचारः । कारणाभावे कार्य्या-
भावः व्यतिरेकसहचारः । एवं कारणसत्त्वे कार्य्याभावोऽन्वयव्यभिचारः । कारणाभावे कार्य्य-
सत्त्वं व्यतिरेकव्यभिचारः” ‘विनापि मङ्गलं’ इत्यादि ग्रन्थसे पूर्वपक्षीने मङ्गलसमाप्तिके
कार्यकारणभावका व्यतिरेकव्यभिचारही दिखलाया है; किन्तु अन्वयव्यभिचारका प्रद-
र्शन नहीं किया, परन्तु सिद्धान्तीने “यत्र च सत्यपि मङ्गले” इत्यादि ग्रन्थसे अन्वयव्यभि-
चारका वारण किया है. इसलिये पूर्वपक्षमें अन्वयव्यभिचारके स्थल ‘कादम्बरी’ आदि
आस्तिक ग्रंथ जानने चाहिये.
( ५ ) “नास्तिकग्रन्थः स्वाश्रयपुरुषप्रयत्नजन्यत्वसम्बन्धेन मङ्गलवान् । स्वप्रतियोगिचरम-
वर्णघटितत्वसम्बन्धेन समाप्तिमत्त्वात् भारतादिवत्” यहां प्रथम ‘स्व’ पदसे मङ्गलका
ग्रहण है और द्वितीयसे समाप्तिका ग्रहण है. इस अनुमानसे जन्मान्तरीय मङ्गलकी कल्पना
होसकती है.