सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)

न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)

Nyayasiddhantamuktavali with Bhashaparichchheda

विश्वनाथ पंचानन भट्टाचार्य (टीकाकार: स्वामी गोविन्द सिंह) द्वारा

DevanagariHindipublished350 पृष्ठ

पृष्ठ 31, कुल 350 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 31

परिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. ७
पदार्थान् विभजते,द्रव्यं गुण इत्यादि-
भाषा-'द्रव्यं गुणः' इत्यादि ग्रन्थसे मूलकार पदार्थोंका विभाग दिखला-
ता है-
द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् ॥
समवायस्तथाऽभावःपदार्थाः सप्त कीर्तिताः॥२॥
भाषा-द्रव्य¹ गुण² तैसे कर्म³ सामान्य⁴ विशेष⁵ समवाय⁶ तैसे अभाव⁷, ये सात
पदार्थ न्यायवैशेषिक सिद्धान्तमें कथन किये हैं ॥ २ ॥
सप्तमस्याभावत्वकथनादेव षण्णां भावत्वं प्राप्तम्।तेन भावत्वेन
पृथगुपन्यासो न कृतः । एते च पदार्था वैशेषिकप्रसिद्धाः नैया-
यिकानामप्यविरुद्धाः प्रतिपादितं चैवमेव भाष्ये । अत एवोप-
मानचिन्तामणौ सप्तपदार्थभिन्नतया शक्तिसादृश्यादीनामति-
रिक्तपदार्थत्वमाशंकितम् । ननु कथमेत एव पदार्थाः शक्ति-
सादृश्यादीनामप्यतिरिक्तपदार्थत्वात् । तथाहि । मण्यादिसमव-
हितेन वह्निना दाहो न जन्यते । तच्छून्येन तु जन्यते । तत्र
मण्यादिना वह्नौ दाहानुकूला शक्तिर्नाश्यते । उत्तेजकेन मण्या-
पसारणेन च जन्यते इति कल्प्यते । एवं सादृश्यमप्यतिरिक्तः
पदार्थः।तद्धि न षट्सु पदार्थेष्वन्तर्भवति,सामान्येऽपि सत्वात् ।
यथा गोत्वं नित्यं तथाऽश्वत्वमपीति सादृश्यप्रतीतेः । नाप्यभावे
सत्त्वेन प्रतीयमानत्वादितिचेत् । न ।
भाषा-सातवां पदार्थ 'अभाव' कहनेहीसे पूर्वले षट्पदार्थोंको भावरूपता अर्थसे
सिद्ध हुई, इसलिये पूर्वले षट् पदार्थोंका भावरूपसे पृथक् स्थापन नहीं किया. येही
सात पदार्थ वैशेषिकशास्त्रमें प्रसिद्धहैं. तथा न्यायसिद्धान्तसेभी विरुद्ध नहीं हैं. इसी
वार्त्ताको कणाद मुनिकृत सूत्रभाष्यमेंभी लिखा है इसी लिये चिन्तामणिके उपमान
खण्डमें, शक्ति सादृश्य आदि पदार्थोंको उक्त सात पदार्थोंसे भिन्न होनेकी प्रभाकरके
मतसे शंका करी है । जैसे शंका-शक्तिसादृश्यादि अतिरिक्त पदार्थोंके होतेभी आप
सातही पदार्थ कैसे कहते हैं ? तथाहि, मणि मंत्र या औषधीके समीप होनेसे अग्निसे
दाह नहीं होता और मण्यादिके समीप न होनेसे अग्निसे दाह होता है.