न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

त्तमेषां किं चिदस्ति, अश्वादयश्च विधिरूपतया भवन्मते न गृह्यन्ते किं त्वन्य-
व्यवच्छेदेनैवेति तेषामपि व्यवच्छेदग्रहणे सैव वार्त्तेति नेदानीं विकल्पैः क चि-
दपोहो विषयीकर्त्तुं शक्यते निर्विकल्पेन च न कश्चिद्व्यवहार इति सकळया-
त्रोत्सादप्रसङ्गः, किं च ये एते शावलेयादिशब्दाः ते सर्वे एवापोहवाचित्वावि-
शेषात्पर्यायाः स्युः, अपोहभेदाददोष इति चेन्न, अपोहानां भेदाभावात्, भिद्य-
मानत्वे वा स्वलक्षणवदेषां वस्तुत्वप्रसक्तिः, भवत्पक्षे ऽपि सामान्यमात्रवाचि-
त्वाविशेषात्पर्यायत्वं समानो दोष इति चेन्न, सामान्यानां विधिरूपत्वात्परस्पर-
संरहितस्वभावतया नानात्वावगमात्, अपोहस्त्वभावमात्ररूपविशेषान्न पर-
स्परं भिद्यते, कर्कादिशावलेयाद्याधारभेदादपोहभेद इति चेन्न, तेषामाधारत्वस्य
निरस्तत्वात्, आधारभेदेन वा तद्भेदाभ्युपगमे प्रतिस्वलक्षणमपोहतद्भेदप्रसङ्गः,
ततश्च सामान्यात्मता ऽस्य हीयते ।
अथापोह्याभेदेनापोहभेदमवधार्य पर्यायता पराणुद्यते तदप्यसारम्, भवन्न-
पोह्यभेदाद्भेदो न पर्यायत्वमपहन्ति भाक्तो ह्यसौ न मुख्यः, न चापोह्याभेदा-
द्भेदो ऽपोहस्यावकल्पते, यो हि सम्भाव्यमानसंसर्गैराधारैरपिन भेत्तुं पार्यते स
दूरवर्त्तिभिरलब्धसम्बन्धैरतिबाह्यैः कथं भिद्येत ।
अभ्युपगम्यापि ब्रूमः यद्यपोह्यभेदादपोहे भिन्नत्वमपोह्यैक्यात्तर्हि तदैक्येनापि
भवितव्यम्, अतश्च गवाश्वयोरन्यापोहेन व्यवस्थाप्यमानयोरगावो ऽनश्वाश्च
हस्त्यादयो ऽपोह्यास्तुल्या भूयांसो वा भवन्ति असाधारणस्तु एको गौरश्वे गवि
चाश्वे ऽतिरिच्यते तत्रेहापोह्यभेदाद्गवाश्वयोर्भेदो भवतु भूयसामपोह्यानामभे-
दादभेदो भवत्विति विचारणायां विप्रतिषिद्धधर्मस्य समवाये भूयसां स्यात्स-
धर्मत्वमित्यभेद एव न्याय्यो भवेत् ।
अथ साधारणत्वादश्वापोह्य एव गोऽपोहेन व्यवस्थाप्य इष्यते स तर्हि सिं-
हाद्यावर्त्तयतीति सोपीदानीं गोर्भवेत्, अथाश्वादिविशेषोद्‌घोषरहितमागोरूप्यं
व्यवच्छेद्यमुच्यते तत्प्रत्येकं ग्रहीतुमशक्यमानन्त्यात्, वर्गीकरणकारणं च किं
चिन्नास्त्येव न हि सर्वेषामगवामश्वादीनामेकदेशत्वमेककालत्वं वा समस्ति ।
अथ गोप्रतिषेध एव वर्गीकरणहेतुरिष्यते हन्त तर्हि गौः पूर्वसिद्ध एषित-
व्यः यत्प्रतिषेधेनागावः प्रतीयेरन्, पूर्वसिद्धे च गवि लब्धे किमगोभिः किं तद्-
पोहेन प्रयोजनम्, पूर्वसिद्धं गोस्वलक्षणमस्त्येवेति चेन्न तेन व्यवहाराभावात्,
गोसामान्ये तु पूर्वसिद्धे मुधा ऽपोहप्रयत्न इत्युक्तम् ।
अथ गोसामान्यमगोप्रतिषेधेन सिद्धयति तदा दुरुत्तरमितरेतराश्रयत्वम्
अगोनिषेधेन गोसिद्धिः गोसिद्ध्या चागोनिषेधसिद्धिरिति, तस्मादपोहस्यैव
निरूपयितुमशक्यत्वान्न तद्भेदादपोहभेदः सिद्ध्यति ।

अपि चाश्वादयः सामान्यरूपेण वापोहेरन्विशेषात्मना वा, न विशेषात्म-
ना तदनङ्गत्वादशब्दवाच्यत्वाच्च, सामान्यात्मना तु तेषामप्योहरूपत्वादभाव-
त्वम्, कथं चाभावस्यैवाभावः क्रियते करणे वा प्रतिषेधद्वययोगाद्विधिरवति-
ष्ठते इति विधिरूपः शब्दार्थः स्यात्, अपोह्यात्मनश्च तुरगादेर्यो ऽपोहः स तस्मा-
द्विलक्षणः अन्यथा वा, वैलक्षण्ये तस्य भावात्मता भवेत्, अवैलक्षण्ये तु यादृश-
एव अपोह्यः तादृश एव तदपोह इति गौरश्वयोः स्यात्, किं चापोहशब्दार्थ-
पक्षे नीलमुत्पलमित्यादौ विशेषणविशेष्यभावसामानाधिकरण्यादिव्यवहारा
विलुप्येरन् न ह्येकस्मिन्नर्थे द्वयोरपोहयोर्वृत्तिरुपपद्यते, न चैकः कश्चिदर्थो ऽस्ति
यत्र तयोर्वृत्तिः स्वलक्षणस्याशब्दार्थत्वादन्यस्य चासम्भवात्, न च वृत्तिरपि
का चि

२८० न्यायमञ्जर्याम्
ननु यद्विद्यते नान्तर्न बहिः परमार्थतः ।
न तु विद्यत एवेति कथं शब्दार्थ उच्यते ॥
पारमार्थिकशब्दार्थसमर्थनपिपासिताः ।
नेहागताः स्मो येनैवमनुयुज्येमहि त्वया ॥
यत एव तन्नान्तर्बहिरस्ति तत एव मिथ्येति काल्पनिकमिति च गीयते,
किं पुनस्तत्, आरोपितं किं चिदाकारमात्रं विकल्पोपरञ्जकम्, ननु बाह्यार्थव्य-
तिरेकेण किमीय आकारः आन्तरान्तरस्य ज्ञानस्योपरञ्जक उच्यते दृश्यतयैवा-
नुरञ्जिका विकल्पना नेदृशो ऽर्थः, व्यावृत्तं हि वस्तु दर्शनानां विषयः तच्च स्पृ-
ष्टुमक्षमा विकल्पा इत्युक्तम्, अथ तच्छायामवलम्बमाना विकल्पा व्यावृत्तस्या-
ग्रहणाद्व्यावृत्तिविषया इत्युच्यन्ते ।
ननु व्यावृत्तिस्तद्गतोर्भेदाद्व्यावृत्तिर्यच्च व्यावृत्तं स्वलक्षणं तदेकमेवेति व्या-
वृत्तिग्राहिभिर्विकल्पैर्व्यावृत्तमपि गृहीतं स्यादिति दर्शनतुल्या भवेयुः, नैतदेवम्,
न विकल्पैर्व्यावृत्तं वस्तु गृह्यते न च पारमार्थिकी व्यावृत्तिरपि तु कश्चिदारो-
पित आकारः वास्तवत्वे हि व्यावृत्तेः वस्तुसंस्पर्शिन एव दोषाः प्रादुःष्युः न
त्वसौ तथेत्युक्तम्, अत एव यत्के चन पर्यचूचुदन् किल व्यावृत्तग्रहणपक्षे
त्रितयग्रहणं प्राप्नोति यद्व्यावृत्तं येन निमित्तेन व्यावृत्तं यतश्च व्यावृत्तमिति
न च त्रितयमस्तीत्यतः कथं व्यावृत्तग्रहणमिति तदप्यपास्तं भवति, यदि हि
व्यावृत्तं गृहीम इति एवमुल्लेखो भवेद्व्यवहर्तृजनस्य तदैवमसौ पर्यनुयुज्येत
न त्वेवमस्तीत्यचोद्यमेतत् ।
नन्वेवमारोपिताकारविषया विकल्पा युक्ता भवन्ति व्यावृत्तिविषयत्ववाचो-
युक्तिरनन्वितेत्युक्तम् , समाहितमेतद् दर्शनपृष्ठभाविभिर्गौरित्यादिविकल्पैरत-
त्कार्यपरावृत्त आकार उल्लिख्यते न हि गोविकल्पैरतत्कार्याणामश्वादीनामुल्ले-
खः स्वलक्षणं च न स्पृश्यते सामान्यं च वास्तवं नास्ति तस्मादतत्कार्यपरावृ-
त्तिविषयत्वमेव विकल्पानामवतिष्ठते इत्येवं युक्त्या तेषामपोहविषयत्वमुच्यते
न प्रतिपत्तितः ।
नन्वतत्कार्यपरावृत्तमिव सजातीयव्यावृत्तमपि दृश्यस्वरूपं तत्र विजातीय-
व्यावृत्तिः स्वलक्षणं चान्यद् न चैकतराकारोल्लेखननियमहेतुमुत्पश्यामः, धी-
मन्मैवं मंस्थाः निश्चयात्मनो निर्विकल्पाः सजातीयविजातीयव्यावृत्ताकारोल्ले-
खे च सर्वात्मना तन्निश्चयाद्विकल्पान्तराणां शब्दान्तराणां प्रवृत्तिः स्यात् , तथा
च गौरिति शब्दादुत्पद्यमानो विजातीयव्यावृत्ताकारोल्लेखीव विकल्पः संवे-
द्यते न सजातीयव्यावृत्तोल्लेखी तुल्यविषयाश्च विकल्पैः शब्दा इत्यन्यापोहवि-
षया उच्यन्ते, सो ऽयमारोपिताकरो न बहिरारोपितत्वादेव नान्तः अबोधरूप-
त्वात् , अतश्चासौ न किं चिदेव न किं चिदपि भवन्नपोह इति फलत उपचर्यते,

अतश्च बाह्यमभावात्मकमपोहमाश्रित्य स्वरूपे दूषणोपन्यासे कण्ठशोषमनुभ-
वन्मस्थाने क्षिप्तो देवानांप्रियः ।
अपि च विकल्पभूमिरर्थो विकल्पान्तरसन्निधापितभावाभावाक्षेपी नियत-
रूपो बाह्यसदृशश्च प्रतीयते, न चेदं रूपत्रयमपि बाह्ये वस्तुनि युज्यते, बाह्यस्य
हि वस्तुनः स्वरूपेणावगतस्य न विकल्पान्तरोपनीतभावसम्बन्ध उपपद्यते वैय-
र्ध्यात्, नाप्यभावसम्बन्धो विप्रतिषेधात्, नियतरूपता च विकल्पविषयस्य
गौरेव नाश्व इत्येवमवगम्यमाना वस्त्वन्तरव्यवच्छेद मन्तरेण नावकल्पते इति
बलाद्यवच्छेदविषयत्वम् , अन्यथा नियमपरिच्छेदासम्भवात्सन्दिग्धं च वस्तु
न गृह्यते, एवं बाह्यवस्तुविषयत्वे च निरस्ते विकल्पानामेकस्यार्थस्वभावस्येति
न्यायेन पौनरुक्त्यादबाह्यविषयत्वं न्याय्यम् , अबाह्यान्तरारोपितं रूपं तच्च
बाह्यवदवभासते न च व्यावृत्तिच्छायामपहाय बाह्यारोपितयोः सादृश्यमन्यद्-
स्तीति व्यावृत्तिविषया एव विकल्पाः फलतो भवन्ति ।
यद्यपि विधिरूपेण गौरश्व इति तेषां प्रवृत्तिस्तथापि नीतिविदो ऽन्यापोह-
विषयानेव तान् व्यवस्थापयन्ति, यथोक्तं “व्याख्यातारः खल्वेवं विवेचयन्ति न
व्यवहर्तार” इति, सो ऽयं नान्तरो न बाह्यो ऽन्य एव कश्चिदारोपित आकारो
व्यावृत्तिच्छायायोगादपोहशब्दार्थ उच्यते इतीयमसत्ख्यातिवादगर्भा सरणिः ।
अथ वा विकल्पप्रतिबिम्बकं ज्ञानाकारमात्रकमेव तदबाह्यमपि विचित्रवा-
सनाभेदोपाहितरूपभेदं बाह्यवदवभासमानं लोकयात्रां बिभर्त्ति, व्यावृत्तिच्छा-
यायोगाच्च तदपोह इति व्यवह्रियते, सेयमात्मख्यातिगर्भा सरणिः ।
ननूभयथाऽपि वस्तुविषयत्वाभावे विकल्पानां कथं वस्तुनि व्यवहाराः प्रव-
र्त्तन्ते, दृष्टे ऽपि क चिद्वस्तुनि तृणादौ प्रवृत्त्यभावाद् अर्थित्वं तु प्रवृत्तेः कारणम् ,
कथमिति वक्तव्यमुच्यते, प्रवृत्तिस्तावद्दृश्यविकल्पयोरेकीकरणनिबन्धना
दृश्यदर्शनानन्तरमुत्पन्ने विकल्पे विकल्प्य तेन प्रतिपद्यते प्रमाता, दर्शनानन्तर्यवि-
प्रलब्धस्तु दृश्यमेव गृहीतं मन्यते तदभिमानेन च प्रवर्त्तते इदं तदेकीकरणमाहुः,
दृश्यविकल्पयोर्भेदो यन्न गृह्यते न पुनर्भिन्नयोरभेदाध्यवसाय एकीकरणमिष्यते,
दृश्याद् विभिन्नस्य विकल्पस्य शुक्तेरिव रजतस्य निर्देष्टुमशक्यत्वादभेदाध्य-
वसाये चोभयाभावान्न भेदाध्यवसाये दर्शनमुपायो विकल्पाविषयत्वान्न विकल्पो
दृश्याविषयत्वात्तस्माद् भेदानध्यवसायादेव प्रवृत्तिः, प्राप्तिरपि दृश्यस्यैवार्थक्रि-
याकारिणो वस्तुनः पारम्पर्येण तन्मूलत्वात्कार्यप्रबन्धस्य दृश्यादर्शनं ततो
विकल्पः ततः प्रवृत्तिरिति ।
अथ हि मूलवर्तिनमुपलभ्य प्रवर्त्तमानस्तमाप्नोति अपवरकनिहित-
मणिप्रसृतायां कुञ्चिकाविवरनिर्गतायामिव प्रभायां मणिबुद्ध्या प्रवर्त्त-
मानः, यत्र तु मूले ऽप्यर्थो नास्ति तत्र व्यामोहात् प्रवर्त्तमानो विप्रलभ्यते दीप-
३६ न्या०

१८२ न्यायमञ्जर्याम्
प्रभायामिव तथैव मणिबुद्ध्या प्रवर्त्तमानः, एवं च बाह्यवस्तुसंस्पर्शशून्येष्वपि
विकल्पेषु समुल्लसितेषु बाह्यो ऽर्थो मया प्रतिपन्नः तत्र चाहं प्रवृत्तः स च मया
प्राप्त इत्यभिमानो भवति लौकिकानाम् , न त्वयमर्थाध्यवसायमूलः, तदुक्तं
“यथाऽध्यवसायमतत्त्वाद्यथातत्त्वं चानध्यवसायात्” इति स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्था-
ध्यवसायात्प्रवृत्तिरित्यत्रापि ग्रन्थे ऽर्थाध्यवसायो भेदानध्यवसाय एव व्याख्येयः,
एवं दृश्यविकल्पावर्थावेकीकृत्य प्रवर्त्तते प्राप्नोति चार्थमिति ।
तदेवमेष लोकस्य व्यवहारो ऽवकल्पते ।
विवेकेनापि वोढव्या लोकयात्रा ऽथ लोकवत् ॥
तस्माद्विकल्पप्रतिबिम्बनस्य शब्दार्थतामाहुरपोहनाम्नः ।
प्रतीतिमार्गस्त्वविविच्यमानो जनस्य जातिभ्रममातनोति ॥
यावांश्च कश्चिन्नियमप्रकारः प्रवर्त्तते जातिषु वृत्त्यवृत्त्योः ॥
तावानपोहेष्वपि तुल्य एव भवत्यवस्तुत्वकृतस्तु भेदः ॥
तुल्ये ऽपि भेदे शमने ज्वरादेः काश्चिद्यथा वौषधयः समर्थाः ।
सामान्यशून्या अपि तद्वदेव स्युर्व्यक्तयः कार्यविशेषयुक्ताः ॥
विशेषणादिव्यवहारक्लृप्तिः तुच्छे ऽप्यपोहे न न युज्यते नः ।
अतश्च मा कारि भवद्भिरेशा जात्याकृतिव्यक्तिपदार्थचिन्ता ॥
जातिसाधनम्—
अत्राभिधीयते, किं जात्यादेर्बाह्यस्य शब्दार्थस्य असत्त्वादपोहपक्षपातः उत
प्रतीतिबलादेवेति, प्रतीतिस्तावदपोहविषया भवद्भिरङ्गीकृतेति किमत्र कलहेन,
नापि जात्यादेरसत्त्वमिन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नबाधसंदेहरहितप्रत्ययगम्यत्वात्खल-
ङ्गणावत् ।
आद्यमेव हि विज्ञानमर्थसंस्पर्शि चाक्षुषम् ।
न तदुत्तरभावीति किमिदं राजशासनम् ॥
तदेवास्तु प्रमाणं वा तेनापि त्ववगम्यते ।
व्यावृतं वस्तुनो रूपं नानुगामीति का प्रमा ॥
तथा हि निर्विकल्पकालस्यातिसूक्ष्मत्वात्किं प्रतिभासते किं न प्रतिभासते
इति कथमेष कलिरावयोरुपशाम्यतु, भवान् ब्रूते व्याववृत्तमेवावभातीति अहं
ब्रुवे ऽनुवृत्तमपि प्रतिभातीति एवं कलहायमानयोरावयोः कः परिच्छेदः, न
खलु शपथस्य शपमानस्य वैष विषयः, तस्मान्निर्विकल्पकानन्तरोत्पन्नस्थूलका-
लकार्यपर्यालोचनया तद्व्यवस्था कर्त्तव्या, तत्र च—
भवेद्यदि विशेषैकविषयं निर्विकल्पकम् ।
सामान्याध्यवसायो ऽयमकस्मात्तत्कथं भवेत् ॥

शब्द एष विकल्प इति चेन्मैवम्—
पश्यत्यनुगतं रूपमविज्ञाते ऽपि वाचके ।
दाक्षिणात्य इवाकस्मात्पश्यन्नुष्ट्रपरम्पराम् ॥
अनवगतशब्दार्थसंबन्धो ऽप्यभिनवानेकपदार्थसन्निधाने तेषामनुगतं च
व्यावृत्तं च पश्यत्येव रूपम् ।
अपि च प्रथमाक्षसन्निपाते एवाङ्गुलिचतुष्टयमवलोक्यमानमन्योन्यमनु-
गामिना च विभक्तेन च रूपेणावगम्यते तत्कथं केवलविशेषावलम्बी चाक्षु-
षः प्रत्ययः ।
अपि च पुराणशाबलेयपिण्डमवलोकयतः कालान्तरे बाहुलेयं पिण्डं प-
श्यतः पूर्वदृष्टशाबलेयपिण्डविषयं स्मरणमुत्पद्यमानं संवेद्यते तस्मात्सामान्या-
नवगमो नोपपद्यते, अन्यस्मिन्नसाधारणे स्वलक्षणे दृष्टे ऽन्यस्मरणस्य किं व-
र्तते अस्ति च तत्तेन मन्यामहे दृष्टमुभयानुगतरूपमिति, किं च व्यक्त्यन्तर-
दर्शने ऽपि स एवायं गौरिति प्रत्यभिज्ञायते तस्याश्च प्रामाण्यं दर्शितं दर्शयि-
ष्यते च विस्तरतः क्षणभङ्गभङ्गेन, तस्मादनुगतरूपविषयैव सा प्रत्यभिज्ञा
व्यक्तिभेदस्य विस्पष्टसिद्धत्वात् , यत्र च लघुतरपरिमाणतिलमुद्गादिप्रचय-
सन्निधाने विच्छिन्नसिक्थस्वलक्षणग्रहणं नास्ति तत्रानुवृत्तमेव रूपमिन्द्रियेण
गृह्यते, अतः निर्विकल्पकवेलायामेव व्यावृत्तवदनुगतरूपावभासान्न सामान्या-
पह्नवो युक्तः, प्रथमाक्षसन्निपाते ऽपि तुल्यत्वमवगम्यते नानात्वं चेति सामा-
न्यभेदौ वास्तवौ द्वावपि ।
सामान्यमिदमित्येवं स च तत्रानुपग्रहः ।
व्यावृत्तमिदमित्येवं किं वा बुद्धिः स्वलक्षणे ॥
समानवृत्तिसापेक्षं न च सामान्यवेदनम् ।
तत्र सन्निहितत्वात्तु व्यक्तिवाचानुपग्रहः ॥
समानवृत्त्यपेक्षत्वात्सामान्यस्यानुपग्रहे ।
विशेषो ऽपि हि मा ग्राहि व्यावृत्तिं स हि चेत्तते ॥
अनुवृत्तिर्हि येष्वस्य का तेषां ग्रहणे गतिः ।
व्यावृत्तिरपि यान्यस्य या तेषां ग्रहणे गतिः ॥
अथानुवृत्तिव्यावृत्तिनिरपेक्षं न केवलम् ।
वस्त्वेव गृह्यते कार्यं कीदृक्तदिह कथ्यताम् ॥
निर्विकल्पकवेलायां निर्देष्टुं तन्न शक्यते ।
तदुत्थास्तूभयत्रापि साक्ष्यं ददति निश्चयाः ॥
वस्तुनोऽङ्गीकृता प्राज्ञैरेत एवोभयात्मता ।
यौ ब्रूतस्त्वेकरूपत्वं तावुभावपि बालिशौ ॥

२८४ न्यायमञ्जर्याम्

जातौ पूर्वपक्षांनिराकरणम् ।
यदप्यभिहितम् इतरेतरविरुद्धरूपसमावेश एकत्र वस्तुनि नांपपद्यते इति
तदपि न सम्यक् ।
परस्परविरोधो ऽपि नास्तीह तदवेदनात् ।
एकबाधेन नान्यत्र धीः शुक्तिरजतादिवत् ॥
यत्र हि विरोधो भवति तत्रैकतररूपोपमर्द्देन रूपान्तरमुपलभ्यते प्रकृते तु
नैवमिति को विरोधार्थः, छायातातपावपि यद्येकत्र दृश्येते किं केन विरुद्धमभि-
धीयते अदर्शनात्तु तद्विरुद्धमुक्तं न चैवमिहादर्शनमित्यविरोधः ।
अत एव हि मिथ्यात्वमेति नान्यतरा मतिः ।
न ह्यन्योन्योपमर्द्देन बुद्धिद्वितयसम्भवः ॥
तथा चाह—
यथा कल्माषवर्णस्य यथेष्टं वर्णनिश्चयः ।
चित्रत्वाद्वस्तुनोप्येवं भेदाभेदावधारणम्(१) ॥
इत्येवमविरोधेन भेदाभेदावधारणात् ।
उभयात्मकतैवास्तु वस्तूनां भट्टपक्षवत् ॥
एतत्तु वृत्तिविकल्पादिभ्यो बिभ्यतेवाभ्युपगतं तत्रभवतेति तिष्ठतु तावत्कि-
मत्र विमर्द्देन ।
व्यतिरिक्तैव जातिः व्यक्तिषु वर्त्तते इति ब्रूमः—
यच्च वृत्तिविकल्पादिदूषणं तत्र वर्णितम् ।
तत्प्रत्यक्षमहिम्नैव सर्वं प्रतिहतं भवेत् ॥
यत्तावदवादि भेदेन कुवलयामलकादिवदनवभासनादिति तत्र प्रतीतिभेदो
दर्शित एव ।
यत्तु देशभेदेनाग्रहणात् तद्ग्रहे तद्बुद्ध्यभावादिति तत्र तदाश्रितत्वं
कारणं जातेर्न त्वसत्त्वम् , व्यक्तिवृत्तित्वाज्जातेः पृथग्देशतया ऽनुपलम्भः
तद्ग्रहो वा न पुनस्तदतिरिक्ताया अभावादेवेति ।
जातिव्यक्तिसम्बन्धोपपादनम्—
यदप्युक्तं वृत्त्यनुपपत्तेरिति तत्राप्युच्यते प्रतिपिण्डं कात्स्न्र्येनैव जातिर्व-
र्त्तते इति, पिण्डान्तरे तदुपलम्भो न स्यादिति चेत् किं कुर्मः कमुपलभामहे,

( १ ) श्लोकवार्तिके आकृतिवार्तिके श्लो० ६७ । नानावर्णे हि वस्तुनि य एव
वर्णो निष्कृष्य दर्शयितुमिष्यते स एव शक्यते दर्शयितुम् । एवं नानारूपे वस्तुनि सर्वस्य
भेदाभेदादेः सम्भव इत्यर्थः ।

प्रमाणप्रकरणम् १८५

पिण्डान्तरे ऽपि तदुपलम्भोऽस्त्येव, कथं च भवन्तमेनं निह्नुमहे, एकदे-
शास्तु जातेर्न सन्त्येव यैरस्या वर्त्तनं ब्रूमः, केदमन्यत्र चेद् अहो निपुणता
तव दृष्टान्तं याचसे यस्त्वं प्रत्यनुमानवत् , किंनामधेयैषा वृत्तिरिति चेद् न
नामधेयं जानीमः पिण्डसमवेता जातिरित्येतावदेव प्रचक्ष्महे ।
नन्वयुतसिद्धयोः सम्बन्धः समवायः स च विप्रतिषेधादेव निरस्तः, न
शक्यते निरसितुम्—
प्रतीतिभेदाद्भेदो ऽस्ति देशभेदस्तु नेष्यते ।
तेनात्र कल्प्यते वृत्तिः समवायः स उच्यते ॥
अवयवावयविनोर्गुणगुणिनोश्चायमेव वृत्तिस्तयोरर्थान्तरत्वमुपरिष्टाद्दर्शयि-
ष्यते दर्शितं चामुनेव मार्गेण देशभेदश्च तयोर्नास्तीति विस्पष्टमयुतसिद्धत्वम् ।
यदप्युच्यते 'नानिष्पन्नस्य सम्बन्धो निष्पत्तौ युतसिद्धता' इति तदपि परिहृ-
तमाचार्यैः “जातं च सम्बद्धं चेत्येकः काल” इति वदद्भिः, सर्वं चैतदबाधितप्र-
तीतिबलात्कल्प्यते न स्वशास्त्रपरिभाषया, विभूनामपि सम्बन्धः परस्परमसम्भ-
वादेव नेष्यते न परिभाषणात् , न संयोगः तेषामप्राप्तेरभावादप्राप्तिपूर्विका हि
प्राप्तिः संयोगः न च समवायस्तदाश्रितस्य तस्यानुपलम्भादित्यलं प्रसङ्गेन ।
ये चेह वृत्ती स्रक्सूत्रभूतकण्ठगुणादिषु ।
जात्यादीनामनंशत्वात्ताभ्यां वृत्तिर्विलक्षणा ॥
तस्माद्वृत्त्यनुपपत्तेरित्यदूषणम् ,
जात्याश्रयनिरूपणम्—
यदपि सर्वगतत्वं पिण्डगतत्वं च विकल्प्य दूषितं तदपि यत्किं चिद्यथा
प्रतीतिरादिशति भगवती तथा वयमप्युपगच्छामः ।
सर्वसर्वगता जातिरिति तावदुपैयते ।
सर्वत्राग्रहणं तस्या व्यञ्जकव्यक्त्यसन्निधेः ॥
व्यक्तिर्व्यञ्जकतामेति जातेर्दृष्ट्वैव नान्यथा ।
दृष्टिर्यत्र यदा व्यक्तेस्तदा तत्रैव तन्मतिः ॥
सर्वत्र विद्यते जातिर्न तु सर्वत्र दृश्यते ।
तदभिव्यञ्जिका यत्र व्यक्तिस्तत्रैव दृश्यते ॥
व्यक्तेरन्यत्र सत्त्वे स्यात्किं प्रमाणं तदुच्यते ।
इहाप्यानीयमानायां गवि गोत्वोपलम्भनम् ॥
गोपिण्डेन सहैतस्या न चागमनसंभवः ।
देहेनेवात्मनस्तस्मादिहाप्यस्तित्वमिष्यताम् ॥
अभिव्यक्तिस्तु तत्काला यत्कालं व्यक्तिदर्शनम्

२८६ न्यायमञ्जर्याम्
तस्मात्सकृदभिव्यक्ता नान्यदापि प्रतीयते ॥
अभिव्यक्तिश्च तद्देशा यद्देशा व्यक्तिरीक्ष्यते ।
तस्मात्तस्मादभिव्यक्ता न देशे ऽन्यत्र दृश्यते ॥
व्यक्तिसर्वगतत्वे ऽपि स्वयूथ्यैः कैश्चिदाश्रिते ।
भविष्यत्यद्य जातायां गवि गोधीस्तथा प्रहात् ॥
जायमानैव हि व्यक्तिर्जायते प्रतियोगिनी ।
एक एव हि कालो ऽस्या जातेः सम्बन्धजन्मनोः ॥
नेह जातेः पुरास्तित्वं न च संक्रान्तिरन्यतः ।
किं तु स्वहेतोः सा व्यक्तिस्तादृश्येवोपजायते ॥
कथमेतदितीदं च यो वा पर्यनुयुज्यते ।
इतरस्य परं हेतुस्तेन पर्यनुयुज्यते ॥
वृषः पिशङ्गो गौः कृष्णा सा च नीलतृणाशिनी ।
ताभ्यामुत्पादितो वत्सः कथं भवति पाण्डुरः ॥
यथा रूपाद्यसम्बद्धा न व्यक्तिरुप

अवास्तव and स्तु! It's "अवास्तवस्तु कृतो" or "अवास्तवः, तु कृतो"?
Wait, look at "अवास्तवस्तु":
अ - व - ा - स - त - व - स - ् - त - ु!
Yes, exactly identical to 'स्तु' in 'यस्तु' (line 23)!
So it is "अवास्तवस्तु" (or "अवास्तवस्तु कृतो")!
Wait, could it be "अवास्तवस्तु"?
Yes: "अवास्तवस्तु कृतो विशेष इति चेत्, न, अवास्तवत्वे मुक्त्यभावात्"!
"If it is unreal, however, a distinction has been made..." -> "चेन्नावास्तवत्वे मुक्त्यभावात्".

Line 26:
क्तश्चेत्स आकारस्तर्हि विकल्पस्वरूपवद्भिद्यते एवेति कथं तदैक्यं कथं वा तदैक्ये
"क्तश्चेत्स आकारस्तर्हि विकल्पस्वरूपवद्भिद्यते एवेति कथं तदैक्यं कथं वा तदैक्ये"
Wait, "क्तश्चेत्स" = क्तः + चेत् + सः.
"आकारस्तर्हि" = आकारः + तर्हि.
"विकल्पस्वरूपवद्भिद्यते" = विकल्पस्वरूपवत् + भिद्यते.
"एवेति कथं तदैक्यं कथं वा तदैक्ये"

Line 27:
भिन्नानामपि दर्शनानां मिश

२८८ न्यायमञ्जर्याम्
विकल्पानामपोहविषयकत्वनिराकरणम्
यदपि विकल्पानां शब्दानां चान्यापोहविषयत्वसिद्धये प्रलपितम् एकस्यार्थ-
स्वभावस्येत्यादि तदपि यत्किं चित् ।
सर्वात्मना हि दृष्टोऽर्थः पुनर्न हि न दृश्यते ।
प्रदर्शितं हि प्रामाण्यं गृहीतग्राहिणामपि ॥
क्षणभङ्गे निरस्ते च देशकालादिभेदतः ।
गृहीतस्यापि भावस्य ग्रहणं न न युज्यते ॥
अपि चास्मन्मते भिन्नैर्धर्मैर्युक्तस्य धर्मिणः ।
धर्मो ऽस्य केन चित्कश्चित्प्रत्ययेन ग्रहीष्यते ॥
विचित्रसहकार्यादिशक्तिभेदश्च धर्मिणः ।
नानोपाध्युपकाराङ्गशक्त्यभिन्नात्मता कुतः ॥
यदि च नाम निर्विकल्पकेन सर्वात्मना परिच्छिन्नं वस्तु पुनः परिच्छि-
न्दन्ति विकल्‍पान्तराणि वैफल्यमश्नुवीरन्किमेतावता तेषामप्रतीयमानार्थग्रा-
[L

:
इ त्य ल म ति च्छो दे न ॥
Yes! इत्यलमतिच्छोदेन ॥

• Line 20: Section header:
  जातिसाधनोपसंहारः-
  Wait, after उपसंहारः:
  There is a dash - and two dots or hyphens: looks like :-·- or :- or :--.
  Let's see: जातिसाधनोपसंहारः-- or जातिसाधनोपसंहारः-

• Verse 1 (Lines 21-22):
  बाह्यार्थविषय एवं व्यवहारो घटत इत्ययं कस्मात् ।
  Wait, घटत इत्ययं or घट इत्ययं?
  Look at: घ ट त?
  Wait, घटत? No! Look at:
  घ ट space इ त्य यं!
  Wait, is there a त?
  Let's look: घ ट then त?
  Wait, meter is:
  बाह्यार्थविषय एवं व्यवहारो घट इत्ययं कस्मात् ।
  Wait, meter of the verses:
  Let's check the meter:
  Line 21:

२३० न्यायमञ्जर्याम्
गवादिशब्दार्थविचारः—
अर्थप्राप्तिरतः सदर्थविषयज्ञानप्रबन्धोद्गता
साक्षादेव मणिप्रभामणिमतिन्यायेन किं कथ्यते ।
प्रामाण्ये सविकल्पकस्य कथिते बाह्यार्थसिद्धिः स्थिता
तद्व्यक्त्याकृतिजातिवाच्यकलने तावत्प्रवर्त्तामहे ॥
एवं सिद्धे बाह्ये निरस्तेषु तदपहारिषु तथागततस्करेषु अधुना विचार्यते
गोशब्दः किमाकृतेर्वाचकः अथ जातेरिति ॥
जात्याकृत्योर्भेदाभेदचिन्ता—
तत्राकृतिपदेनेह संस्थानमभिधीयते ।
सूत्रे पृथगुपादान्न जातिर्जैमिनीयवत् ॥
जैमिनिर्हि आकृतिस्तु क्रियार्थत्वा(१) दित्याकृतिं जातिमुपदिशति भाष्य-
कारो ऽपि सास्नादिविशिष्टाकृतिरिति(२) ब्रुवाणः तथैव व्यवहरति वार्त्तिककृता
हि तद्व्याख्यातम् ।
जातिमेवाकृतिं प्राहुर्व्यक्तिराक्रियते यया ।
सामान्यं तच्च पिण्डानामनेकबुद्धिनिबन्धनमिति(३) ॥
इह तु व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थ(४) इति सूत्रकारो जातेः पृथगाकृ-
तिवचो वदति संस्थानमेवाकृतिं मन्यते, लोको ऽपि अवयवसंन्निवेशात्मिका-
माकृतिं व्यपदिशति यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्तीति, तस्मादवयवसंनिवेश एवा-
कृतिरुच्यते ।
तस्याश्च शब्दार्थतोपपद्यते न वेति परीक्षार्हत्वमस्त्येव न जैमिनीय-
वदुपेक्षितुं सा युक्तेति, तद्व्यक्त्याकृतिजातिसन्निधौ प्रयोगाद्गोशब्दस्य को
ऽर्थ इति विचार्यते,
व्यक्तिमात्रस्य पदवाच्यत्वनिरूपणम्—
तत्राकृतिवादिनस्तावदाहुः प्रयोगप्रतिपत्तिभ्यां किल शब्दार्थनिश्चयः,
वृद्धाः स्वार्थेन व्यवहरन्तो यस्मिन्नर्थे गोशब्दं प्रयुञ्जते श्रोतारश्च यम-
( १ ) जैमिनिसूत्रम् अ० १ पा० ३ ० ३३
( २ ) “सास्नादिविशिष्टाकृतिरिति ब्रूमः” इति शाबरभाष्यम् अ० १ पा०
१ सू० ५ ।
( ३ ) श्लोकवार्त्तिके आकृतिवार्त्तिके ३ । आक्रियते—निरूप्यते, तथा च
जातिरेवाकृतिर्नान्येति नाकृतिशब्दवादे शब्दार्थानित्यत्वप्रसङ्ग इति भावः ।
( ४ ) गौतमसूत्रम् अ० २ आ० २ सू० ६८ ।

र्थे ततः प्रतिपद्यन्ते स तस्यार्थः, तत्र यदि गोशब्दः केसरादिमति न प्रयुज्यते
सास्नादिमति च प्रयुज्यते तदसाधारणसन्निवेशविषय एवावगम्यते, प्रत्यक्ष-
विषये गौरित्यादि पदं प्रयुञ्जते प्रत्यक्षं चाकृतिविषयमश्वपिण्डसन्निवेशाद्विल-
क्षणो हि गोपिण्डसन्निवेश इन्द्रियेण प्रतीयते तत्कृतमेव वस्तुष्वितरेतरवैलक्ष-
ण्यम्, अतः प्रत्यक्षविषये पदं प्रवर्त्तमानमाकृतावेव वर्तितुमर्हति, प्रेषणादिक्रि-
यायोगश्च व्यक्तिद्वारक आकृतेर्भविष्यतीति तदुक्तम्—
तदयुक्तं प्रतिव्यक्ति भिन्नसंस्थानदर्शनात् ।
आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां संबन्धज्ञप्त्यसम्भवात् ॥
न नियतस्य शाबलेयसन्निवेशस्य गोशब्दो वाचकः तदभावे ऽपि बाहुलेय-
सन्निवेशदर्शनात्, न च त्रैलोक्यान्तर्गतसकलगोपिण्डसन्निवेशवचनत्वमनुगतं
शक्यम् आनन्त्यात्ततश्च नाकृतिः शब्दार्थः तस्यां क्रियाऽनुपपत्तेः न हि प्रेषणा-
दिक्रियासाधनं सन्निवेशो ऽपि तु व्यक्तिः ।
न च गामानयेत्युक्तः सत्यामपि तथाकृतौ ।
चित्रमृत्स्नामयीं कश्चिद्गामानयति बुद्धिमान् ॥
ननु जातिवाच्यत्वपक्षे ऽपि गोत्वजातेः सर्वगतत्वात् किमिति मृद्गवान-
यनं नानुष्ठीयते, उच्यते हस्ती किं नानीयते सर्वगतत्वाज्जातेः अथ सर्वत्रा-
स्तित्वे ऽपि व्यञ्जकव्यक्तिनियमेनापहूयते हन्त तर्हि सास्नादिमत्प्राणी गोत्व-
जातेरभिव्यञ्जको न मृद्गव इति नातिप्रसङ्गः, सन्निवेशस्य च तत्र भावा-
त्तद्वाच्यत्ववादिनः नैनमतिप्रसङ्गमत्क्रामन्ति, किं चाकृतिवचनत्वे गोशब्द-
स्य शुक्लादिगुणवाचिभिः पदान्तरैः सामानाधिकरण्यं न प्राप्नोति न हि शुक्ला-
दिगुणा आकृतिवृत्तयः तत्सामानाधिकरण्यादिबलवत्तया वरं व्यक्तिः शब्दा-
र्थ इष्यताम् ।
व्यक्तौ तावत्क्रियायोगो जातौ संबन्धसौष्ठवम् ।
नाकृतौ द्वयमप्येतदिति तद्वाच्यता कुतः ॥
जातिव्यक्त्योरतः कार्यो वाच्यत्वे संप्रधारणा ।
तत्र व्यक्त्यभिधेयत्ववादिभिस्तावदुच्यते ॥
प्रयोगचोदनासामञ्जस्याद्व्यक्तिः शब्दार्थः, आलम्भनविशसनप्रोक्षणादिचो-
दना जातावसङ्गता भवन्ति न हि जातिरालभ्यते विशस्यते प्रोक्ष्यते वा, अपि-
च षड् देया द्वादश देया चतुर्विंशतिर्देया इति न जातिः षडादिसंख्याभिर्यु-
ज्यते ऽपि तु व्यक्तिः तस्मात्सैव शब्दार्थः, अपि च यदि पशुरुपाकृतः पलाये-
तान्यं तद्वर्णं तद्वयसमालभेतेति यदि जातिः शब्दार्थः स्यादन्यस्यालम्भो नावक-

२९२ न्यायमञ्जर्याम्
ल्पेतान्यस्यापनीयमानस्य पशुद्रव्यस्य सैव जातिः तत्रान्यत्वसंबन्धो व्यक्तेरेव-
कल्पते न जातेरित्यतो ऽपि व्यक्तिः शब्दार्थः ।
चयापचयसंघातस्वस्वामित्वादिकल्पनाः ।
यान्ति व्यक्तिमभिधेयत्वपक्षे झडिति संगतिम् ॥
न व्यक्तिलक्षणाद्वारमित्यकार्यं च युज्यते ।
वक्रः पन्था न गन्तव्यः प्रष्ठे वहति वर्त्मनि ॥
उपलक्षणमाश्रित्य जातिसंबन्धवेदनम् ।
प्रसेत्स्यतीति नानन्त्यव्यभिचारकृतो ज्वरः ॥
किं च—
प्रत्यक्षविषये वृत्तिः पदस्येष्टा परैरपि ।
निष्कृष्टं न च सामान्यमात्रं प्रत्यक्षगोचरः ॥
व्यक्तेरेव पदार्थत्वं तस्मादभ्युपगम्यताम् ।
तथा च बुद्धिस्तत्रैव श्रुतशब्दस्य जायते ॥
जातिमात्रस्य वाच्यत्वनिरूपणम्-
तदेतज्जैमिनीयैर्न क्षम्यते, तथा हि व्यक्तिमात्रं वा शब्दार्थ इष्यते विशि-
ष्टा वा व्यक्तिः न तावद्व्यक्तिमात्रं न हि यस्यां कस्यां चिद्व्यक्तौ गोशब्दं वक्तारः
प्रयुञ्जते, न च यां कां चिद्व्यक्तिं गोशब्दाच्छ्रोतारः प्रतिपद्यन्ते, अथ गोत्वविशि-
ष्टव्यक्तिः शब्दार्थ इत्युच्यते गोत्वमेव हि तर्हि गोशब्दार्थो न व्यक्तिः, कथम्,
श्रूयतां यदि हि व्यक्तिः शब्दार्थो भवेद् व्यक्त्यन्तरे न प्रयुज्येत अथ व्यक्त्य-
न्तरे ऽपि प्रयुज्यते सर्वव्यक्तिसाधारणस्तस्यार्थो न व्यक्तिः ।
ननु व्यक्त्यन्तरमपि व्यक्तिरेव सो ऽयं व्यक्तौ गोशब्दः प्रयुक्तो न सामा-
न्ये, मैवम्, व्यक्तौ चेद् गोशब्दः प्रयुज्यते कर्कादिव्यक्तावपि प्रयुज्येत, यत्र
प्रयोगोऽस्य दृष्टस्तत्र प्रयुज्यते इति चेद् अथ जातायां गवि मा प्रयोजि, न हि-
तत्र प्रयोगो ऽस्य दृष्ट इति तस्माद्दर्शनमकारणम् , प्रतिव्यक्ति तस्यासम्भवात् ,
व्यक्तौ च शब्दार्थे इयं वा गौरियं वा गौरिति प्रतिपत्तिः स्यान्न त्वियमपि गौरि-
ति भवति चैवं प्रतीतिर्न चायमविद्यमाननियन्तृक एव यदृच्छाशब्दप्रयोगः प्रव-
र्तते इति नियामकस्य चिन्त्यम् , गोत्वमेव नियामकमिति चेदायूष्मन्साधु-
बुध्यसे किं तु तद्गोत्वमवगतमनवगतं वेति वक्तुमर्हसि नानवगतमतिप्रसङ्गा-
दवगतं चेत्कुतस्तदवगच्छामः शब्दादन्यतो वा, नान्यतः प्रमाणान्तरासन्निधा-
नात् , शब्दाच्चेत्तर्हि शब्दः प्रथमतंर गोत्वे वर्तितुमर्हति नागृहीतविशेषणा वि-
शिष्टे बुद्धिरिति न्यायात् ।
ननु जातिं विशेषणत्वेन व्यक्तिं च विशेष्यत्वेन वक्ष्यति गोशब्दः न शक्तो-

ति वक्तुमतिभारप्रसङ्गात् , न च व्यक्त्यवगतौ गतिरन्या नास्ति यत इयन्तं
शब्दे भारमारोपयेम, न हि वयं व्यक्तिप्रतीतिं भवन्तीमपह्नुमहे नापि भवन्तीं
जातिप्रतीतिमपह्नुमहे उभयप्रतीतेः प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् , उभयत्र चाभिधा-
त्री शक्तिरतिभारः शब्दस्यान्यतरप्रतीत्या चान्यतरप्रतीतिसिद्धेः, तत्र गोशब्दः
किं जातौ वर्त्तमानः व्यक्तिमाहो स्विद्व्यक्तौ वर्त्तमानो जातिमाक्षिपतिरिति
विचारणायां जातेर्विशेषणत्वात्पूर्वतरं प्रतिपत्तिरिति सैव शब्दार्थो भवितुमर्ह-
ति तस्यां च शब्दादवगतायां तत एव व्यक्त्यवगमः सेत्स्यतीति नोभयत्र
शाब्दो व्यापारः ।
ननु दण्डिशब्दादिव विशेषणं च जातिं विशेष्यां च व्यक्तिं गोश-
ब्दादेव प्रतिपत्स्यामहे को ऽस्यातिभारः, विषमो ऽयं दृष्टान्त तत्र हि प्रकृ-
तिप्रत्ययविभागेन द्वयप्रतीतिरवकल्पते दण्डशब्दः प्रकृतिविशेषणमभिवदति
मत्वर्थीयप्रत्ययश्च विशेष्यमिति, गोशब्दे तु नैष न्यायः सम्भवति, तत्र न वि-
शेषणे दण्डिशब्दो वर्त्तते न विशेष्ये दण्डशब्दः, इह तु गोशब्द एक एव स च
विशेषणे विशेष्ये वा वर्त्तेत, विशेष्ये वर्त्तमानो विशेषणे प्रमाणान्तरमपेक्षते
विशेषणे तु वर्त्तमानस्तदवगमाय विशेष्यमाक्षिपतिरिति न कश्चिद्दोषः, तदिदमा-
त्मप्रत्यक्षं यच्छब्दे उच्चरिते व्यक्तिरवगम्यते स किं शब्दादुत जातेरिति विवेको
न प्रत्यक्षः स युक्त्या ऽवगम्यते, शब्दस्य द्वयाभिधाने यत्नगौरवाद्विरम्य व्यापा-
रस्य चासंवेदनात्, अन्तरेणापि च शब्दं जात्यवगमाद्व्यक्तिप्रतीतिदर्शनाज्
जातित एवैषा व्यक्तिप्रतीतिः जातिप्रतीतिश्च शब्दादिति निश्चीयते, भवद्भिर-
पि च विशेषणज्ञानपूर्विका विशेष्यावगतिरङ्गीकृतैव, यथा ऽऽह कणव्रतः(१),
“समवायिनः श्वैत्याच्छ्रैत्यबुद्धेश्च श्वेते बुद्धिस्ते कार्यकारणभूते” इति ।
यत्पुनरभिहितम् आलम्भनविशसनप्रोक्षणादिक्रियायोगाद्व्यक्तिः शब्दार्थ
इति, तदप्यनैकान्तिकम्, जातावपि क चित्क्रियायोगदर्शनात् श्येनचितं चि-
न्वीतेति,
नन्वत्रापि व्यक्तेरेव कार्याङ्गता नामूर्त्ताया जातेः, मैवम्, न ह्यत्र
श्येनः साधनत्वेन निर्दिश्यते पशुना यजेतेतिवत्, कर्मण्यग्न्याख्यायामिति त्व-
भियुक्तस्मरणाच्चयननिर्वर्त्यः श्येन इति शब्दार्थो ऽवगम्यते, न च श्येनव्यक्ति-
श्चयनेन निर्वर्त्तयितुं पार्यते, अग्न्याख्यायामिति स्मर्यते न हीष्टकानिचयेन पतत्री
अभिनिर्वर्त्तते तदाकारस्त्वग्निरभिनिर्वर्त्यते इत्यत्र जातेः क्रियाङ्गत्वं न व्यक्तेः ।
ननु व्यक्त्या सादृश्यं सम्पादयिष्यते न शक्यते सम्पादयितुं व्यक्त्यन्तर-
वैसाद्दृश्यस्यापि सम्भवाद्यो ह्येकया व्यक्त्या सदृशः सो ऽन्यविसदृशो भवति,
( १ ) वैशेषिकसूत्रम् अ० ८ आ-१ सू० ९ ।

२१४ न्यायमञ्जर्याम्
यत्त्वमूर्त्तत्वाज्जातेः न क्रियाङ्गत्वमिति, नैष दोषः, अमूर्त्तानामपि गुणकर्मणां
क्रियासाधनतयोपपत्तेः अरुणया क्रीणाति अभिक्रामञ्जुहोतीति, व्यक्त्याक्षेप-
द्वारेण चालम्भनविशसनप्रोक्षणादिप्रयोगचोदनासु साधनत्वं जातेरुपपत्स्यते ।
लक्षितव्यक्तिसाध्यं तु तत्साध्यं कार्यमिष्यते ।
यथा भूतेन्द्रियोत्पाद्यमात्मकर्तृकमुच्यते ॥
आत्मा तावत्सर्वकर्मस्वधिकृतः कर्त्ता च स चामूर्त्तत्वाद् देहेन्द्रियद्वारेण
औदुम्बरीसंमार्जनाव्यावेक्षणादीनि कार्याणि निर्वर्त्तयन् कर्त्ता तेषु भवति, एवं
जातिरपि व्यक्तिवर्त्मना तन्निर्वर्त्तयन्ती साधनतां लप्स्यते ।
अतश्च जातिरेवाङ्गमिति मीमांसका जगुः ।
तस्याश्चेदं क्रियाङ्गत्वमन्यद्वारकमात्मवत् ॥
एवं षड् देया इत्यन्यं तद्वर्णमालभेतेति च तद्द्वारकमेव योज्यम्, एतेनो-
पचयापचयसंघाताद्यपि वक्तव्यम्, सम्बन्धग्रहणादिकार्यं च जातिपक्षे एव
सूपपादम्, आनन्त्यव्यभिचारादिदोषानवकाशात् ।
यत्पुनरभ्यधायि प्रत्यक्षविषये पदं वर्त्तते न च प्रत्यक्षस्य सामान्यमात्रं
विषय इति परिहृतं तद्वार्त्तिककृता प्रत्यक्षस्य हि चित्रात्मकं वस्तु विषयः ।
न च तत्तादृशं किं चिच्छब्दः शक्नोति भाषितुम् ।
सामान्यांशानपोद्धृत्य पदं सर्वं प्रवर्त्तते इति(१) ॥
न हि नानाधर्मनिचयरचितचित्राकारवस्तुसमर्पणनिपुणमेकं किमपि पद-
मुपपद्यते न च तत्र सम्बन्धग्रहणं सुकरमिति सामान्यांशनिष्ठमेव पदं युक्तं
तस्माज्जातिरेव शब्दार्थ इति ।
जातिमात्रवाच्यत्वाक्षेपः—
अत्राभिधीयते, न जातिः पदस्यार्थो भवितुमर्हति पदं हि विभक्त्यन्तो
वर्णसमुदायो न प्रातिपदिकमात्रम, तत्र च प्रकृतिप्रत्ययावितरेतरान्वितमर्थम-
भिधत्त इति स्थितम्, द्वितीयादिश्च विभक्तिः प्रातिपदिकादुच्चरन्ती प्रातिपदि-
कार्थगतत्वेन स्वार्थमाचष्टे युगपच्च त्रितयं विभक्त्यर्थः कारकं लिङ्गं संख्या
च न चैतत् त्रितयं प्रातिपदिकार्थे जातावन्वेति न जातिः कारकं न च जातेः
स्त्रीपुंनपुंसकविभागः न चास्या द्वित्वादियोग इति ।
ननु व्यक्तिलक्षणया सर्वमुपपत्स्यते इत्युक्तम्, न च युक्तमुक्तम, सकृ-
( १ ) श्लोकवार्तिके आकृतिवार्त्तिके श्लो० ६३ अयमर्थः यद्येकमेव वस्त्वनेका-
कारं तर्हि तादृशमेव शब्दोऽभिदधत् सामान्यमात्रामिधायी न स्यादत आह—न
चेति । कीदृशं तु भाषतेऽत आह सामान्यांशानिति ।

प्रमाणप्रकरणम् २९५
त्प्रयुक्तं पदमंशेन कं चिदर्थमभिदधाति ततो ऽर्थान्तरं लक्षयति तद्गतत्वेन
पुनः लिङ्गसंख्यामभिधत्ते इति न प्रातीतको ऽयं क्रमः ।
साक्षात्तदन्वितत्वेन कथ्यमानं त्वसङ्गतम् ।
तद्गवेदग्निना सिञ्चेदित्यादिविधिसन्निभम् ॥
ननु पुंसीव सामान्ये कथं नैव भविष्यति ।
व्यक्त्यन्तरितमित्येष युक्तो वैभक्तिको ऽन्वयः ॥
प्रातिपदिकार्थसामान्यगतत्वेनैव विभक्त्या स्वार्थो ऽभिधीयते न लक्षित-
व्यक्तिवृत्तित्वेन यतो ऽभिधानवैषम्यं स्यात्स च विभक्त्यर्थो जातौ साक्षादस-
म्भवन्व्यक्त्यन्तरितो भविष्यति, नैतत् , आत्मनो ज्ञानप्रयत्नादियोगित्वेन कार-
कत्वोपपत्तेः जातेस्तु साक्षान्न मनागपि व्यापारलेशसंस्पर्श इति स्वतो दुर्लभं
तस्याः कारकत्वम् , अतः कथं तत्र विभक्त्यर्थान्वयः ।
यदन्वितं च संख्यादि तत्स्थत्वेन न कथ्यते ।
कथ्यते यद्गतत्वेन न तत्तेन समन्वितम् ॥
न च व्यवहितव्यक्तिप्रतीतिं मन्यते जनः ।
ना ऽन्यथानुपपत्त्यापि क्रमसंवेदनं क चित् ॥
जनयन्तीं च पश्यामो व्यक्तिं जात्यनुरञ्जिताम् ।
संख्यादियोगिनी चेति सा वै धत्ते पदार्थताम् ॥
जातेः कार्यान्वयः श्येनचितमित्यभ्यधायि यत् ।
तत्र संस्थाननिर्देशान्न जातेः का चिदङ्गता ॥
श्येनव्यक्त्या चेत्सादृश्यमिष्टकाकूटस्य नास्ति व्यक्त्यन्तरेण व्यभिचारात्
नितराममूर्त्तया जात्या सादृश्यमाकाशेनेव न तस्यावकल्पते इति स्पर्धोदाहरण-
मेतत् ।
जातिविशिष्टवाच्यत्वोपपादनम् —
अन्येषु तु प्रयोगेषु गां देहीत्येवमादिषु ।
तद्वतो ऽर्थक्रियायोगात्तस्यैवाहुः पदार्थताम् ॥
पदं तद्वन्तमेवार्थमाञ्जस्येनाभिजल्पति ।
न च व्यवहिता बुद्धिर्न च भारस्य गौरवम् ॥
सामानाधिकरण्यादिव्यवहारो ऽपि मुख्यया ।
वृत्त्योपपद्यमानः सन्नान्यथा योजयिष्यते ॥
तस्मात्तद्वानेव पदार्थः,
ननु को ऽयं तद्वान्नाम तदस्यास्तीति तद्वानिति विशेष एव सामान्यवा-
नुच्यते विशेषवाच्यत्वे चानन्त्यव्यभिचारौ तदवस्थौ सामान्यं तु शब्देनानुच्य-
मानं नोपलक्ष्यमाणं भवति उभयाभिधाने च शब्दस्यातिभार इत्युक्तम् ,

२९६ न्यायमञ्जर्याम्

उच्यते, नेदन्तानिर्द्दिश्यमानशाबलेयादिविशेषस्तद्वान् न च सर्वत्रैको-
क्यवर्त्ती व्यक्तिव्रातस्तद्वान् किं तु सामान्याश्रयः कश्चिदनुल्लिखितशाबलेया-
दिविशेषस्तद्वानित्युच्यते, सामान्याश्रयत्वाच्च नानन्त्यव्यभिचारयोस्तत्राव-
सरः, न च विशेषणमभिधाय विशेष्यमभिधाति शब्द इत्यभ्युपगच्छामः
येनैनमतिभारेण पीडयेमहि, सामान्याश्रयमात्रे सङ्केतग्रहणात् तावन्मात्रं वदतः
शब्दस्य कतरो ऽतिभारः एवं तद्गतानांस्वातन्त्रत्वादित्यादि दूषणं परिहृतं
भवति, किं च—
प्रत्यक्षं न हि निष्कृष्टजात्यंशपरिवेष्टितम् ।
तद्गोचरप्रवृत्तश्च शब्दस्तं कथयेत्कथम् ॥
तस्मात्प्रत्यक्षविषये प्रवर्त्तमानं तत्समानविषयमेव भवितुमर्हति पदं न सा-
मान्यमात्रनिष्ठम् ।
युगपन्नु संवित्तिर्विशेषणविशेष्ययोः ।
प्रत्यक्षे ऽपि न दृष्टैव न च युष्माभिरिष्यते ॥
कार्यकारणभावो हि तद्धियोर्भवतां मते ।
तस्माद्विशेषणे जातौ पूर्वमिन्द्रियजा मतिः ॥
पदादपि तदा यत्तु सम्बन्धज्ञप्त्यपेक्षिणः ।
तत्रैव बुद्धिरित्येव न व्यक्तेरपि वाच्यता ॥
उच्यते, प्रत्यक्षे तावद् द्वयोरपि विशेषणविशेष्ययोरिन्द्रियविषयत्वं सामा-
न्येऽपि संयुक्तसमवायादिन्द्रियं प्रवर्त्तमानं विशेषणवद्विशेष्यमपि विषयीकरोति,
न हि सामान्यं प्रत्यक्षं विशेषे ऽनुमेय इति व्यवहारः, एवं गुणमात्रग्राहिणीन्द्रिये
गुणिने ऽनुमेयत्वं स्यान्न चैवमस्ति, तस्माद्विशेषपर्यन्तं प्रत्यक्षं तथा पदमपि
तत्तुल्यविषयं न तु सामान्यमात्रनिष्ठमिति युक्तम् ।
यत्तु “सामान्यांशानपोद्धृत्य पदं सर्वं प्रवर्त्तते” इति तत्केवलव्यक्त्यभिधाने
सति आनन्त्यव्यभिचारभयादुच्यते तद्वदभिधाने तु तद्द्वयं नास्तीति न शुद्ध-
जात्यभिधातृतया शब्दः संकोचनीयः, न तु सर्वात्मना प्रत्यक्षतुल्यविषयः
शब्दः प्रतिपत्तिसाम्यप्रसङ्गात्, न च शब्दान्द्रियाच्च तुल्ये प्रतिपत्ती भवतः,
तदुक्तम् “अन्यथैवाग्निसम्बन्धाद् दाहं दग्धो ऽभिमन्यते” इत्यादि ।
उच्यते, पूर्वमेवैतत्परिहृतं सकलविशेषग्रहणाग्रहणाभ्यां प्रतिपत्तिविशेषसिद्धेः
धर्म्यभिप्रायेण च संप्लवस्योक्तत्वान्नतावता सामान्यमात्रनिष्ठः शब्दो भवति ।
अपि च निष्कृष्टसामान्यांशवचनत्वे पदस्येष्यमाणे गोशब्दाद्गोत्वशब्दाच्च
तुल्ये प्रतिपत्ती स्याताम्, गौः शुक्ल इतिवच्च गोत्वं शुक्लमिति बुद्धिः स्यात्,
चातुर्वर्ण्यादिवच्च स्वार्थे एव गोशब्दाद्भावप्रत्ययस्त्वतलादिः स्यात् ।
अथ मन्येथाः आक्षिप्तव्यक्तिकां जातिं गोशब्दो वक्ति भावप्रत्ययान्तस्तु

निष्कृष्टस्वरूपमात्रनिष्ठामिति तदनुपपन्नम्, अनाश्रितव्यक्तिकाया जातेः कदा-
चिदप्यदर्शनात् ।
अथ गोशब्दश्रवणवेलायां व्यक्तिसंसर्गवती जातिरवगम्यते भावप्रत्य-
यान्ते तु गोशब्दे श्रुते तच्छून्या ऽसौ प्रतीयते इति, यद्येवमागतो ऽसि
मदीयं पन्थानम् आश्रयवती चेज्जातिरुच्यते शब्देन जात्याश्रय उक्त एव
भवति नान्यथा साश्रयवत्युक्ता स्यात्, तदाश्रयपरिहारेणाश्रयिसामान्यमा-
त्रविवक्षायां त्वतलादयः प्रयुज्यन्ते, तथा चाहुः(१) “यस्य गुणस्य हि भावाद्
द्रव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने त्वतलादय” इति, गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये
शब्दनिवेशः इति तद्द्वाच्यत्वपक्षसाक्षीण्याक्षराणि, सामानाधिकरण्यं च तत्रै-
वोपपद्यते इत्युक्तमेतत्,
व्यक्तिबोधे पदव्यापारसाधनम्—
तस्मात्—
यथा विध्यन्तपर्यन्तो वाक्यव्यापार इष्यते ।
तथैव व्यक्तिपर्यन्तः पदव्यापार इष्यताम् ॥
अनवरतव्यापारे शब्दे तदवगमात् ।
येनान्विताभिधानं च पदानामभ्युपेयते ।
सुतरां तेन वक्तव्या व्यक्त्यन्ता पदतो मतिः ॥
न हि व्यक्त्यनपेक्षाणां जातीनामितरेतरम् ।
अन्वयो ऽनन्वितानां च नाभिधानमिति स्थितिः ॥
गङ्गायां घोष इत्यादौ यथा सामीप्यलक्षणा ।
नैवं गौः शुक्ल इत्यादौ गम्यते व्यक्तिलक्षणा ॥
प्रयोगप्रतिपत्तिभ्यां वृद्धेभ्यो ऽध्यवसीयते ।
तस्माद् गवादिशब्दानां तद्वानर्थ इति स्थितम् ॥
तदिदमुक्तं सूत्रकृता “व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थ” इति, तुशब्दो विशेष-
णार्थः किं विशिष्यते गुणप्रधानभावस्य नियमेन शब्दार्थत्वम्, स्थिते ऽपि तद्गतौ
वाच्यत्वे क चित्प्रयोगे जातेः प्राधान्यं व्यक्तेरङ्गभावः यथा गौर्न पदा स्प्रष्टव्ये-
ति सर्वगवीषु प्रतिषेधो गम्यते, क चिद्व्यक्तेः प्राधान्यं जातेरङ्गभावः यथा गां
मुञ्च गां बधानेति नियतां कां चिद्व्यक्तिमुद्दिश्य प्रयुज्यते, क चिदाकृतेः प्रा-
धान्यं व्यक्तेरङ्गभावो जातिर्नास्त्येव यथा पिष्टकममयो गावः क्रियन्तामिति स-
त्रिवेशचिकीर्षया प्रयोग इति सर्वगतत्वे ऽपि जातेर्न मृद्गवादौ वृत्तिरित्यु-
क्तम्, तदेवं गवाश्वादिशब्दानां तावत्तद्वानर्थ इति सिद्धम् ।
( १ ) महाभाष्ये अ० ५ पा० १ आ० २ सू० ११९
३८ न्या०