न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयपरिच्छेदः ७३
एवं प्रकारस्यानुपलम्भस्यादृश्यात्मविषयत्वेन संदेहे
हेतुत्वात् ।
एवंप्रकारस्यैवंजातीयस्यानुपलम्भस्य संदेहहेतुत्वात् । कुत इत्याह ।
अदृश्यात्मा विषयो यस्य तस्य भावोऽदृश्यात्मविषयत्वं तेन संदेहहेतुत्वम् ।
असर्वज्ञविपर्ययाद्वक्तृत्वादेर्व्यावृत्तिः संदिग्धा ।
वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोर्विरोधाभावाच्च ।
यतोऽदृश्यविषयोऽनुपलम्भः संशयहेतुर्न निश्चयहेतुस्ततोऽसर्वज्ञविप-
र्ययात्सर्वज्ञाद्वक्तृत्वादेर्व्यावृत्तिः संदिग्धा । नानुपलम्भात् । सर्वज्ञे³ वक्तृत्व-
मसद ब्रूमोऽपि तु सर्वज्ञत्वेन सह वक्तृत्वस्य विरोधात् । एतन्न सर्वज्ञत्व-
वक्तृत्वयोर्विरोधो नास्ति । विरोधाभावाच्च कारणाद्व्यतिरेको न सिध्यतीति
सम्बन्धः ।
व्याप्तिमन्तं व्यतिरेकं दर्शयति ।
यः सर्वज्ञः स वक्ता न भवतीत्यदर्शनेऽपि व्यति-
रेको न सिध्यति । संदेहात्⁴ ।
यः सर्वज्ञ इति । साध्याभावरूपं सर्वज्ञत्वमनूद्य न स⁵ वक्ता भव-
तीति साधनस्य वक्तृत्वस्याभावो विधीयते । तेन साध्याभावः साधना-
भावे नियतत्वात्साधनाभावेन⁶ व्याप्त उक्त इति व्याप्तिमानीदृशो व्यति-
रेको विरोधे सति वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोः सिध्येत् । न चास्ति विरोधः ।
तस्मान्न सिध्यति⁷ । कुत इत्याह । संदेहात् । यतो विरोधाभावस्तस्मात्सं-
देहः । संदेहाद्व्यतिरेकासिद्धिः ।
कथं विरोधाभावः ।
द्विविधो हि पदार्थानां विरोधः ।
१ एवंजातीयस्य, ख० एवंजातीयकस्य । २ संशयहेतुः, ख० संदेहेतुः (अशुद्धः) ।
३ सर्वज्ञे, ख० संदिग्धे । ४ मुद्रितपुस्तकस्य संपादकेन 'संदेहात्' इति हेतुवाक्यं
द्विविधमित्यग्रिमवाक्ये निबद्धम् । ५ न स वक्ता, ख० स वक्ता न । ६ साधना-
भावेन, ख० साधम्र्यभावेन । ७ सिध्यति, ख० सिध्यतीति ।
१० न्या०

७४ न्यायबिन्दुः
हीति¹। यस्माद् द्विविध एव विरोधो नान्यः। तस्मान्न वक्तृत्वसर्वज्ञत्व-
योर्विरोधः।
कः पुनरसौ द्विविधो विरोध इत्याह।
अविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावः।
अविकलकारणस्येति। अविकलानि समग्राणि कारणानि यस्य स
तथोक्तः। यस्य कारणवैकल्यादभावो न तस्य केनचिदपि विरोधगतिः।
तदर्थमविकलकारणग्रहणम्।
ननु च यस्यापि कारणसाकल्यं तस्यापि निवृत्तिरशक्या केनचिदपि
कर्तुं तत्कुतो विरोधगतिः। एवं तर्हि।
अभावाद्विरोधगतिः।
अविकलकारणस्यापि यत्कृतात्कारणवैकल्यादभावः। तेन विरोध-
गतिः। तथा च सति यो यस्य विरुद्धः स तस्य किंचित्कर एव। तथा
हि। शीतस्पर्शस्य जनको भूत्वा शीतस्पर्शान्तरजननशक्तिं प्रतिबध्नञ्शी-
तस्प

तृतीयपरिच्छेदः ७५
ततोऽसमर्थावस्थाजनकत्वमेव निवर्तकत्वम् । अतश्च यस्मिन् क्षणे जनक-
स्ततस्तृतीये क्षणे निवृत्तो विरुद्धो यदि शीघ्रम् निवर्तते । जन्यजनक-
भावाच्च संतानयोर्विरोधो न क्षणयोः । यद्यपि च न संतानो नाम वस्तु
तथापि संतानिनो वस्तुभूताः । ततोऽयं परमार्थः न क्षणयोर्विरोधः ।
अपि तु बहूनां क्षणानाम् । यतः सत्सु दहनक्षणेषु प्रवृत्ता अपि शीतक्षणा
निवृत्तिधर्माणो भवन्तीति । संतानयोर्निवर्त्यनिवर्तकत्वनिमित्ते च विरोधे
स्थिते सर्वेषां परमाणूनां सत्यप्येकदेशावस्थानाभावेन विरोध इतरेतरसंता-
नानिवर्तनात्तेषां गतिधर्मा चालोको यां दिशमाक्रामति तद्दिग्वर्तिनो विरोधि
संतानान्निवर्तयति । ततोऽपवरकैकदेशस्था प्रदीपप्रभान्धकारनिकटवर्ति-
न्यपि नान्धकारं निवर्तयति । अन्धकाराक्रान्तायां दिश्यालोकक्षणान्तर-
जननासामर्थ्यात् । कारणासामर्थ्यहेतुकृतं संताननिष्ठमेव विरोधं दर्शयता
र्भवतेति कृतम् । भवतः प्रबन्धेन वर्तमानस्य शीतस्पर्शसंतानस्याभावोऽन्य-
स्योष्णस्पर्शसन्तानस्य भावे सतीति ।
ये त्वाहुर्न विरोधो वास्तव इति त इदं वक्तव्याः । यथा न निष्पन्ने
कार्ये कश्चिज्जन्यजनकभावो नाम दृष्टोऽस्ति । कारणपूर्विका तु कार्य-
प्रवृत्तिरतो वास्तव एव । तद्वन्न निवृत्ते वस्तुनि कश्चिद्दिष्टो नाम विरो-
धोऽस्ति । दहननिमित्तं तु शीतस्पर्शस्य क्षणान्तरासामर्थ्यमतो विरोधोऽपि
वास्तव एव ।
उदाहरणमाह ।
शीतोष्णस्पर्शवत् ।
शीतश्चोष्णश्च तावेव स्पर्शौ तयोरिव । शीतोष्णस्पर्शयोर्हि पूर्ववद्वि-
रोधो योजनीयः ।
द्वितीयमपि विरोधं दर्शयितुमाह ।
परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत् ।
परस्परपरिहारः परित्यागस्तेन स्थितं लक्षणं रूपं ययोस्तद्भावः पर-
१ असमर्थावस्था०, ख० असामर्थ्यावस्था० । २ संतानयोः, क० संतनयोः ।
३ तद्दिग्वर्तिनः, क० तद्विघ्वर्त्तिनः । ४ अन्धकाराक्रान्तायां, क० अन्धकारायाक्रान्तायां ।
५ हेतुकृतं, ख० हेतुत्वकृतं । ६ भवता, क० ख० भवतः ।

स्परपरिहारस्थितलक्षणता तया। इह यस्मिन्परिच्छिद्यमाने यद्व्यवच्छिद्यते
तत्परिच्छिद्यमानमवच्छिद्यमानपरिहारेण स्थितरूपं द्रष्टव्यम्। नीले च
परिच्छिद्यमाने ताद्रूप्यप्रच्युतिरवच्छिद्यते तद्व्यवच्छेदे नीलापरिच्छेद-
प्रसङ्गात्। तस्माद्वस्तुनो भावाभावौ परस्परपरिहारेण स्थितरूपौ। नीलात्तु
यदन्यरूपं तन्नीलाभावाव्यभिचारि। नीलस्य दृश्यस्य पीतादावुपलभ्यमाने
ऽनुपलम्भादभावनिश्चयात्। यथा च नीलमभावं परिहरति तद्वद्भावाव्य-
भिचारि पीतादिकमपि। तथा च भावाभावयोः साक्षाद्विरोधौ १ वस्तुनो-
स्त्वन्योन्याभावाव्यभिचारित्वाद्विरोधः। कस्य २ चान्यत्राभावावसायो यो
नियताकारोऽर्थस्तस्य। न त्वनियताकारोऽर्थः क्षणिकत्वादिवत्। क्षणिकत्वं
हि सर्वेषां नीलादीनां स्वरूपात्मकम्। अतो न नियताकारम्। यतः
क्षणिकत्वपरिहारेण न किंचिद्दृश्यते। यद्येवमभावोऽपि न नियताकारः।
कथं न। नियताकारो नाम यावता वस्तुरूपविविक्ताकारः कल्पितोऽभावः।
ततो दृष्टं कल्पितं वा नियतं रूपमन्यत्रासदवसीयते नानियतम्। एवं
नित्यंत्वे ३ पिशाचादिरपि नियताकारः कल्पितो द्रष्टव्यः। एकात्मकत्व-
विरोधश्चायम्। ययोर्हि परस्पर४परिहारेणावस्थानं तयोरेकत्वाभावः। अत
एव लाक्षणिकोऽयं विरोध उच्यते। लक्षणं रूपं वस्तूनां प्रयोजनमस्येति
कृत्वा। विरोधेन ह्यनेन वस्तुतत्त्वं ५ विभक्तं व्यवस्थाप्यते। अतएव दृश्य-
माने रूपे यन्निषिध्यते तद्दृश्यमेवाभ्युपगम्य निषिध्यते। तथा हि।
अभावोऽपि पिशाचोऽपि यदा पीते निषेद्धुमिष्यते तदा दृश्यात्मतया
निषेध्य इति दृश्यत्वमभ्युपगम्य दृश्यानुपलब्धेरेव निषेधः। तथा च सति
रूपे परिच्छिद्यमान एकस्मिंस्तदभावो दृश्यो व्यवच्छिद्यते। ततः स्वप्रच्यु-
तिवत्प्रच्युतिमन्तोऽपि व्यवच्छिन्ना इति ये परस्परपरिहारस्थितरूपाः सर्वे
तेऽनेन निषिद्धैकत्वा इति सत्यपि चास्मिन्विरोधे सहावस्थानं स्यादपि।
ततो भिन्नव्यापारौ विरोधौ। एकेन विरोधेन शीतोष्णस्पर्शयोरेकत्वं
वार्यते। अन्येन सहावस्थानं भिन्नप्रवृत्तिविषयौ च ६। सकले वस्तुन्य-

१ विरोधौ, ख० विरोधो। २ कः कस्य। ३ नित्यस्वे, ख० नित्यश्व। ४ परस्पर-
परिहारेण, ख० परस्परेण। ५ वस्तुतत्त्वं, क० स्तुतत्वं। ६ 'प्रवृत्ति' इति पाठः ख०
पुस्तके नोपलभ्यते।

वस्तुनि च परस्परपरिहारविरोधः । वस्तुन्येव कतिपये सहानवस्थानं^१-
विरोधः । तस्माल्लिङ्गव्यापारौ भिन्नविषयौ च । ततो नानयोरन्योन्यान्त-
र्भाव इति ।
स च द्विविधोऽपि विरोधो वक्तृत्वसर्वज्ञतयोर्न संभवति ।
स चायं द्विविधोऽपि^२ विरोधो वक्तृत्वं च सर्वज्ञत्वं च तयोर्न
संभवति न ह्यविकलकारणस्य सर्वज्ञत्वस्य वक्तृत्वभावादभावगतिः । सर्वज्ञत्वं
ह्यदृश्यम् । अदृश्यस्य चाभावो नावसीयते । ततो नानेन विरोधगतिर्भवति ।
न च वक्तृत्वपरिहारेण सर्वज्ञत्वमवस्थितम् । काष्ठादयोऽपि वक्तृत्वपरि-
हृतास्तेषामपि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । नापि सर्वज्ञत्वपरिहारेण वक्तृत्वम् ।
काष्ठादीनामपि वक्तृत्वप्रसङ्गात् । तत एवाविरोधाद्वक्तृत्वविधानेन सर्व-
ज्ञत्वनिषेधः ।
स्यादेतत् । यदि नास्त्येव विरोधो घटपटयोरिव । स्यादपि तयोः
सहावस्थितिदर्शनम् । अदर्शनात्तु विरोधगतिः । विरोधाच्चाभावगति-
रित्याशङ्क्याह—
न चाविरुद्धविधेरनुपलब्धावप्यभावगतिः । रागा-
दीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावासिद्धेः ।
न चाविरुद्धविधेरिति । अनुपलब्धावपि नायं विरुद्धविधिः । यद्यपि
च^३ सहावस्थानानुपलम्भस्तथापि न तयोर्विरोधो यस्मान्न सहानुपलम्भ-
मात्राद्विरोधोऽपि तु द्वयोरुपलभ्यमानयोर्निवर्त्य^४निवर्तकभावावसायात् ।
तस्मादनुपलब्धावपि न वक्तृत्वविरोधिविरुद्धविधिः । अतोऽस्मान्नान्यस्या-
भावगतिस्तथा न वक्तृत्वाद्रागादिमत्त्वगतिः । यतो यदि वचनादि रागा-
दीनां कार्यं स्याद्वचनादे रागादिगतिः स्याद्रागादिनिवृत्तौ वचना^५दिनिवृत्तिः
स्यात् । न च कार्यम् । कुतः । रागादीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावस्या-
सिद्धेः । कारणान्न कार्यमतोऽस्मान्न गतिः ।
माभूद्रागादिकार्यं वचनम् । सहचारि तु भवति । ततो रागादौ
१ सहानवस्थान०, ख० सहावस्थानं । २ द्विविधः, क० द्विरोधः । ३ 'च' इति पदं
ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ४ निवर्त्य०, क० निर्वर्त्य० । ५ वचनादि, ख० वचन० ।

७८ न्यायबिन्दुः
सहचारिणि निवृत्ते निवर्तते वचनमित्याशङ्क्याह—
अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्तौ न वचनादेर्नि-
वृत्तिरिति संदिग्धव्यतिरेकोऽनैकान्तिको वचनादिः ।
अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्तौ सहचारित्वदर्शनमात्रेण नान्यस्य
वचनादेर्निवृत्तिः । अतो वक्तृत्वं भवेद्रागादिविरहश्चेति । इति शब्दस्त-
स्मादर्थे । तस्मादससर्वज्ञत्वविपर्ययाद्विपक्षात्सर्वज्ञत्वाद्रागादिमत्त्वविपर्ययादरा-
गादिमत्त्वात्संदिग्धो व्यतिरेको वचनादेः । अतोऽनैकान्तिको वचनादिः ।
एवमेकैक रूपासिद्धिसंदेहे हेतुदोषानाख्याय द्वयोर्द्वयोरूपयोरसिद्धि-
संदेहे हेतुदोषान्वक्तुकाम आह—
द्वयो रूपयोर्विपर्ययसिद्धौ विरुद्धः ।
द्वयो रूपयोर्विपर्ययसिद्धौ सत्यां विरुद्धः ।
त्रीणि च रूपाणि सन्ति ततो विशेषज्ञापनार्थमाह—
कयोर्द्वयोः सपक्षे सत्त्वस्यासपक्षे चासत्त्वस्य यथा
कृतकत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं च नित्यत्वे साध्ये विरुद्धो
हेत्वाभासः ।
कयोर्द्वयोरिति । विशिष्टे रूपे दर्शयति । सपक्षे सत्त्वस्यासपक्षे
चासत्त्वस्य विपर्ययसिद्धाविति सम्बन्धः । कृतकत्वमिति स्वभावहेतुः ।
प्रयत्नानन्तरीयकत्वमिति कार्यहेतोः । प्रयत्नानन्तरीयकशब्देन हि प्रयत्नानन्तरं
जन्म ज्ञानं च प्रयत्नानन्तरीयकमुच्यते । जन्म जायमानस्य स्वभावः । ज्ञानं
ज्ञेयस्य कार्यम् । तदिह प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं गृह्यते । तेन कार्यहेतुः । एतौ
हेतू नित्यत्वे साध्ये विरुद्धौ हेत्वाभासौ ।
कस्मात्पुनरेतौ विरुद्धावित्याह—
अनयोः सपक्षेऽसत्त्वमसपक्षे च सत्त्वमिति
विपर्ययसिद्धिः ।
१ 'तस्मादससर्वज्ञत्वविपर्ययाद्विपक्षात्' आदि, ख० 'तस्मादससर्वज्ञत्वाद्वीतरागत्वविपर्य
यात् (अशुद्धः) विपक्षात्सर्वज्ञत्वाद्वीतरागादिमत्त्वात्संदिग्धः' आदि ।

अनयोरिति । सपक्षे नित्ये कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वयोरसत्त्वमेव
निश्चितम् । अनित्ये विपक्षे एव सत्त्वं निश्चितमिति विपर्ययसिद्धिः ।
कस्मात्पुनर्विपर्ययसिद्धावप्येतौ विरुद्धावित्याह —
एतौ च साध्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धौ ।
एतौ च साध्यस्य नित्यत्वस्य विपर्ययमनित्यत्वं साधयतः साध्य-
विपर्ययसाधनाद्विरुद्धौ ।
यदि साध्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धावेतावुक्तं न परार्थानुमाने साध्यं न
त्वनुक्तम् । इष्टं चानुक्तमतोऽन्य इष्टविघातकृद्वाच्यमिति दर्शयन्नाह—
तत्र च तृतीयोऽपीष्टविघातकृद्विरुद्धः ।
ननु च तृतीयोऽपि विरुद्ध उक्तः । उक्तविपर्ययसाधनौ द्वौ तृतीयोऽ-
यमिष्टस्य शब्देनानुपात्तस्य विधानं करोति विपर्ययसाधनादिति । इष्ट-
विघातकृत् ।
तमुदाहरति—
यथा परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयना-
शनाद्यङ्गवदिति ।
यथेति । चक्षुरादय इति धर्मी । परोऽर्थः प्रयोजनं संस्कार्य उप-
कर्तव्यो येषां ते परार्था इति साध्यम् । संघातत्वात्संचितरूपत्वादिति
हेतुः । चाक्षुरादयो हि परमाणुसंचितिरूपाः । ततः संघातरूपा उच्यन्ते ।
शयनमासनं चादिर्यस्य तच्छयनासनादि । तदेवाङ्गं पुरुषोपभोगाङ्गत्वात् ।
अयं व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । अत्र हि पारार्थ्येन संहतत्वं व्याप्तम् ।
यतः शयनासनादयः संघातरूपाः पुरुषस्य भोगिनो भवन्त्युपकारका इति
परार्था उच्यन्ते ।
कथमयमिष्टविघातकृदित्याह—
तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धः ।
तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्ययसाधनादिति । असंहते विषये पारार्थ्यम-
संहतपारार्थ्यम् । तस्य सांख्यस्य वादिन इष्टमसंहतपारार्थ्यं तदिष्टासंहतपारार्थ्यं
तस्य विपर्ययः । संहतपारार्थ्यं नाम तस्य साधनाद्विरुद्धः । आत्मास्तीति

८० न्यायबिन्दुः
ब्रुवाणः सांख्यः । कुत एतदिति पर्य्यनुयुक्तो बौद्धेनेदमात्मनः सिद्धये प्रमाण-
माह । तस्मादसंहतस्यात्मन उपकारकत्वं साध्यं चक्षुरादीनाम् । अयं तु
हेतुविपर्ययव्याप्तः । यस्माद्यो यस्योपकारकः स तस्य जनकः । जन्यमानश्च
युगपत्क्रमेण वा भवति संहतः । तस्मात्परार्थाश्चक्षुरादय इति संहतपरार्था
इति सिद्धम् ।
स इह कस्मान्नोक्तः ।
अयं च विरुद्ध आचार्यदिङ्नागेनोक्तः । स कस्माद्वार्तिककारेण सता
त्वया नोक्तः ।
इतर आह—
अनयोरेवान्तर्भावात् ।
अनयोरेव साध्यविपर्ययसाधनयोरन्तर्भावात् ।
ननु चोक्तविपर्ययं न साधयति तत्कथमुक्तविपर्ययसाधनयोरेवान्तर्भाव
इत्याह—
न ह्ययमाभ्यां साध्यविपर्ययसाधनत्वेन भिद्यते ।
नह्ययमिति । हीति यस्मादर्थे । यस्मादयमिष्टविघातकृदाभ्यां हेतुभ्यां
साध्यविपर्ययसाधनत्वेन न भिद्यते । यथा तौ साध्यविपर्ययसाधनौ तथा-
यमप्युक्तविपर्ययं तु साधयतु वा मा वा किमुक्तविपर्ययसाधनेन । तस्मा-
दनयोरेवान्तर्भावः ।
ननु चोक्तमेव साध्ये तत्कथं साध्यविपर्ययसाधनत्वेनाभेद इत्याह-
न हीष्टोक्तयोः साध्यत्वेन कश्चिद्विशेषः इति द्वयो
रूपयोरेकस्यासिद्धावपरस्य च संदेहेऽनैकान्तिकः ।
नहीति । यस्मादिष्टोक्तयोः परस्परं १स्य साध्यत्वेन न कश्चिद्विशेषे
भेद इति । तस्मादनयोरेवान्तर्भावः इत्युपसंहारः । प्रतिवादिनो हि यज्जि-
ज्ञासितं तत्प्रकरणापन्नम् । यच्च प्रकरणापन्नं तत्साधनेच्छया विषयीकृतम् ।
साध्यमिष्टमुक्तमनुक्तं वा ।
१. परस्परस्य, क० परस्परस्मात् ।

तृतीयपरिच्छेदः ८१
ननूक्तमात्रमेव साध्यं तेनाविशेष इति । द्वयो रूपयोरसिद्धौ विरुद्ध
उक्तः । अनयोर्द्वयोर्मध्य एकस्यासिद्धावपरस्य च संदेहेऽनैकान्तिकः । कीदृ-
शोऽसावित्याह—
यथा वीतरागः कश्चित्सर्वज्ञो वा वक्तृत्वादिति ।
व्यतिरेकोऽत्रासिद्धः । संदिग्धोऽन्वयः ।
यथेति । विगतो रागो यस्य स वीतराग इत्येकं साध्यम् ।
सर्वज्ञो वेति द्वितीयम् । वक्तृत्वादिति हेतुः । व्यतिरेकोऽत्रासिद्धः
इति स्वात्मन्येव सरागे चासर्वज्ञे च विपक्षे वक्तृत्वं दृष्टम् । अतोऽसिद्धो
व्यतिरेकः ।
संदिग्धोऽन्वयः कुत इत्याह—
सर्वज्ञवीतरागयोर्विप्रकर्षाद्वचनादेस्तत्र सत्त्वमसत्त्वं
वा संदिग्धमनयोरेव द्वयो रूपयोः संदेहेऽनैकान्तिकः ।
सपक्षभूतयोः सर्वज्ञवीतरागयोर्विप्रकर्षादित्यतीन्द्रियत्वाद्वचनादेरिन्द्रि-
यगम्यस्यापि । तत्रातीन्द्रिययोः सर्वज्ञत्ववीतरागयोः सत्त्वमसत्त्वं वा संदि-
ग्धम् । ततश्च न ज्ञायते किं वक्तृत्वात्सर्वज्ञ उत नेत्यनैकान्तिक इति ।
संप्रति द्वयोरेव संदेहेऽनैकान्तिकं वक्तुमाह । अनयोरेवान्वयव्यतिरे-
करूपयोः संदेहात्संशयहेतुः ।
उदाहरणम्—
सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वादिति ।
सहात्मना वर्तते सात्मकमिति साध्यम् । शरीरमिति धर्मी ।
जीवद्ग्रहणं धर्मिविशेषणम् । मृते ह्यात्मानं नेच्छति । प्राणा आश्वासादय
आदिर्यस्योन्मेषादेः प्राणिधर्मस्य स प्राणादिः । स यस्यास्ति तत्प्राणा-
दिमज्जीवच्छरीरम् । तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मादित्येष हेतुः । अयम-
साधारणः संशयहेतुरुपपादयितव्यः । पक्षधर्मस्य च द्वाभ्यां कारणाभ्यां
संशयहेतुत्वम् । संशयविषयौ यावाकारौ ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संगृहात् ।
तयोश्च व्यापकयोराकारयोरेकत्रापि वृत्त्यनिश्चयाद्यकाभ्यां ह्याकाराभ्यां सर्वं
वस्तु न संगृह्यते । तयोराकारयोर्न संशयः । प्रकारान्तरसम्भवे हि पक्ष-
११ न्या०

८२ न्यायबिन्दुः
धर्मो धर्मिणमवियुक्तं द्वयोरेकेन धर्मेण दर्शयितुं न शक्नुयादतो न संश-
यहेतुः स्यात् । द्वयोर्धर्मयोरनियतं भावं दर्शयन्संशयहेतुर्द्वयोस्त्वनियतमपि
भावं दर्शयितुमशक्तोऽप्रतिपत्तिहेतुर्नियतं भावं दर्शयन्हेतुर्विरुद्धो वा स्यात्त-
स्माद्येकाभ्यां सर्वं वस्तु संगृह्यते तयोः संशयहेतुर्यदि तयोरेकत्रापि सद्भाव-
निश्चयो न स्यात् । सद्भावनिश्चये तु यद्येकत्र नियतसत्तानिश्चयो विरुद्धो
हेतुर्वा स्यात् । अनियतसत्तानिश्चये तु साधारणानैकान्तिकः । संदिग्ध-
विपक्षाव्यावृत्तिकः संदिग्धान्वयोऽसिद्धव्यतिरेको वा स्यात् । एकत्रापि तु
वृत्त्यनिश्चयादसाधारणानैकान्तिको भवति ।
ततोऽसाधारणानैकान्तिकस्यानैकान्तिकत्वे हेतुद्वयं दर्शयितुमाह—
न हि सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो राशिरस्ति । यत्र
प्राणादिर्वर्तते ।
न हीति । सहात्मना वर्तते सात्मकः । निष्क्रान्त आत्मा यस्मात्स
निरात्मकः । ताभ्यां यस्मान्नान्यो राशिरस्ति । किंभूतो यत्रायं वस्तुधर्मः
प्राणादिर्वर्तते । तस्मादयं तयोर्भवति संशयहेतुः ।
कस्मादन्यराश्यभाव इत्याह—
आत्मनो वृत्तिव्यवच्छेदाभ्यां सर्वसंग्रहात् ।
आत्मनो वृत्तिः सद्भावो व्यवच्छेदोऽभावस्ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः
संग्रहात्क्रोडीकरणात् । यत्र ह्यात्मास्ति तत्सात्मकम् । तदन्यन्निरात्मकम् ।
ततो नान्यो राशिरस्ति संशयहेतुत्वकारणम् ।
प्रकाराभ्यां सर्वसंग्रहं प्रतिपाद्य द्वितीयमाह—
नाप्यनयोरेकत्र वृत्तिनिश्चयः ।
नाप्यनयोः सात्मकानात्मकयोर्मध्ये एकत्र सात्मकेऽनात्मके वा वृत्तेः
सद्भावस्य निश्चयोऽस्ति । द्वावपि राशी त्यक्त्वा न वर्तते प्राणादिर्वस्तु-
धर्मत्वात् । ततश्चानयोरेव वर्तत इत्येतावदेव ज्ञातम् । विशेषे तु वृत्ति-
निश्चयो नास्तीत्ययमर्थः ।
१ यकाभ्यां, क० याभ्यां । २ साधारणानैकान्तिकः, क० साधारणनैकान्तिक० ।
३ व्यावृत्तिकः, क० व्यावृत्तिकः २।

तृतीयपरिच्छेदः ८३
तदाह—
सात्मकत्वेन निरात्मकत्वेन वा प्रसिद्धे प्राणादेरसिद्धिः ।
सात्मकत्वेनानात्मकत्वेन वा विशेषेण युक्ते प्रसिद्धे निश्चिते वस्तुनि
प्राणादेर्धर्मस्यासिद्धेरनैकान्तिकोऽनिश्चितत्वात् । तदेवमसाधारणस्य धर्म-
स्यानैकान्तिकत्वे कारणद्वयमभिहितम् । पक्षधर्मश्च भवन्सर्वः साधारणोऽ-
साधारणो वा भवत्यनैकान्तिकः ।
तस्मादुपसंहारव्याजेन पक्षधर्मत्वं दर्शयति—
तस्माज्जीवच्छरीरसम्बन्धी प्राणादिः ।
तस्मादित्यादिना जीवच्छरीरस्य सम्बन्धी पक्षधर्म इत्यर्थः । यस्मा-
त्तयोरेकत्रापि न निवृत्तिनिश्चयस्तस्मात्ताभ्यां न व्यतिरिच्यते ।
वस्तुधर्मो हि सर्ववस्तुव्यापिनोः प्रकारयोरेकत्र नियतसद्भावो निश्चितः
प्रकारान्तरात्निवर्तेत । तत एवाह—
सात्मकादनात्मकाच्च सर्वस्माद्व्यावृत्तत्वेनासिद्धेः ।
सात्मकादनात्मकाच्च सर्वस्माद्वस्तुनो व्यावृत्तत्वेनासिद्धेरिति । प्राणा-
दिस्तावत्कुतश्चिद्घटादेर्निवृत्त एव । ततः एतावदवसातुं शक्यं सात्मकाद्-
नात्मकाद्वा कियतो निवृत्तः । सर्वस्मात्तु निवृत्तो नावसीयते । ततो न
कुतश्चिद्व्यतिरेकः ।
यद्येवमन्वयोऽस्तु तयोर्निश्चित इत्याह—
ताभ्यां न व्यतिरिच्यते न तत्रान्वेति ।
न तत्र सात्मकेऽनात्मके वार्थेऽन्वेत्यन्वयवान्प्राणादिः ।
कुत इत्याह—
एकात्मन्यप्यसिद्धेः ।
एकात्मनि सात्मकेऽनात्मके वासिद्धेः कारणात् । वस्तुधर्मतया
तयोर्द्वयोरेकत्र वा वर्तते इत्यवसितः प्राणादिर्न तु सात्मक एव निरात्मक
एव वा वर्तत इति कुतोऽन्वयनिश्चयः ।
१ भवन्सर्वः, क० भवत् सर्वः ।

ननु च प्रतिवादिनो न किञ्चित्सात्मकमस्ति । ततोऽस्य हेतोर्न
सात्मकेऽन्वयो न व्यतिरेक इत्यन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । सात्मके
न तु सद्भावसंशय इत्याह—
नापि सात्मकान्निरात्मकाच्च तस्यान्वयव्यतिरेकयोर-
भावनिश्चयः ।
नापि सात्मकाद्वस्तुनस्तस्य प्राणादेरन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः ।
नापि च निरात्मकात् । सात्मकादनात्मकादिति च पञ्चमी व्यतिरेकशब्दा-
पेक्षया द्रष्टव्या ।
कथमन्वयव्यतिरेकयोर्नाभावनिश्चय इत्याह—
एकाभावनिश्चयस्यापराभावनान्तरीयकत्वात् ।
एकस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा योऽभावनिश्चयः सोऽपरस्य द्विती-
यस्याभावे निश्चयनान्तरीयको भवति । निश्चयस्याव्यभिचारी तस्य भाव-
स्तत्त्वम् । तस्माद्यत एकाभावनिश्चयोऽपरभावनिश्चयेनान्तरीयकस्तस्मान्न
द्वयोरेकत्राभावनिश्चयः ।
कस्मात्पुनरेकस्याभावनिश्चयोऽपरसद्भावनिश्चयाव्यभिचारीत्याह—
अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् ।
अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वादिति । अन्योन्यस्य व्यव-
च्छेदोऽभावः स एव रूपं ययोस्तयोर्भावस्तत्त्वं तस्मात्कारणात् । अन्वय-
व्यतिरेकौ भावाभावौ । भावाभावौ च परस्परव्यवच्छेदरूपौ । यस्य
व्यवच्छेदेन यत्परिच्छिद्यते तत्तत्परिहारेण व्यवस्थितम् । स्वभावव्यवच्छे-
देन च भावः परिच्छिद्यते । तस्मात्स्वाभावव्यवच्छेदेन भावो व्यव-
स्थितः । अभावो हि नीरूपो यादृशो विकल्पेन दर्शितः । नीरूपतां च
व्यवच्छिद्य रूपमाकारवत्परिच्छिद्यते । तथा च सत्यन्वयाभावो व्यतिरेको
व्यतिरेकाभावश्चान्वयः । ततोऽन्वयाभावे निश्चिते व्यतिरेको निश्चितो
भवति । व्यतिरेकाभावे च निश्चितेऽन्वयो निश्चितो भवति । तस्माद्यदि
नाम सात्मकमवस्तु निरात्मकं च वस्तु तथापि न तयोः प्राणादेरन्वय-

१ 'निश्चयेन' इति पाठः क० पुस्तके नोपलभ्यते ।

तृतीयपरिच्छेदः ८५
व्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । एकवस्तुन्येकवस्तुनो युगपद्भावाभावविरोधात् ।
तयोरभावनिश्चयायोगात् । न च प्रतिवाद्यनुरोधात्सात्मकानात्मके वस्तुनी
सदसती किं तु प्रमाणानुरोधादित्युभे संदिग्धे । ततस्तयोः प्राणादिमत्त्वस्य
सदसत्त्वसंशयः ।
अत एवान्वयव्यतिरेकयोः सन्देहादनैकान्तिकः ।
यत एव कचिदन्वयव्यतिरेकयोर्न भावनिश्चयो नाप्यभावनिश्चयस्तत
एवान्वयव्यतिरेकयोः सन्देहः । यदि तु कचिदप्यन्वयव्यतिरेकयोरेकस्या-
प्यभावनिश्चयः स्यात्स एव द्वितीयस्य भावनिश्चय इत्यन्वयव्यतिरेकसंदेह
एव न स्यात् । यतश्च न कचिद्भावाभावनिश्चयस्तत एवान्वयव्यतिरेकयोः
संदेहः । संदेहाच्चानैकान्तिकः—
कस्मादनैकान्तिकः—
साध्येतरयोरतो निश्चयाभावात् ।
साध्ये३स्येतरस्य च विरुद्धस्यातः संदिग्धान्वयव्यतिरेकान्निश्चयाभा-
वात् । सपक्षविपक्षयोर्हि सदसत्त्वसंदेहेन साध्यस्य न विरुद्धस्य सिद्धिः४ ।
न च सात्मकानात्मकाभ्यां च परः प्रकारः संभवति । ततः प्राणादि-
मत्त्वाद्धर्मिणि जीवच्छरीरे सं

हेत्वाभासो युज्यते स तस्यासिद्धेः संदेहाच्च व्यवस्थाप्यत इति यस्य यस्य
येन येन योगो यथायोगमिति ।
विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः । स इह
कस्मान्नोक्तः ।
ननु चाचार्येण विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः । हेत्वन्तरसा-
धितस्य विरुद्धं यत्तन्न व्यभिचरति स विरुद्धाव्यभिचारी । यदि वा
विरुद्धश्चासौ साधनान्तरसिद्धस्य धर्मस्य विरुद्धसाधनादव्यभिचारी च
स्वसाध्याव्यभिचाराद्विरुद्धाव्यभिचारी ।
सत्यमुक्त माचार्येण । मया त्विह नोक्तः । कस्मादित्याह—
अनुमानविषयेऽसंभवात् ।
अनुमानस्य विषयः प्रमाणसिद्धं त्रैरूप्यम् । यतो ह्यनुमानसद्भावः
सोऽनुमानस्य विषयः । प्रमाणसिद्धाच्च त्रैरूप्यादनुमानसद्भावस्तस्मात्तद्दे-
वानुमानविषयः । तस्मिन् प्रक्रान्ते न विरुद्धाव्यभिचारिसंभवः । प्रमाण-
सिद्धो हि त्रैरूप्ये प्रस्तुते स एव हेत्वाभासः संभवति यस्य प्रमाणसिद्धं
रूपम् । न च विरुद्धाव्यभिचारिणः प्रमाणसिद्धमस्तिरूपम् । अतो न
संभवः । ततोऽसंभवो नोक्तः ।
कस्मादसंभव इत्याह—
न हि संभवोऽस्ति कार्यस्वभावयोरुक्तलक्षणयोरनु-
पलम्भस्य च विरुद्धतायाः । न चान्योऽव्यभिचारी ।
न हीति । यस्मान्न संभवोऽस्ति विरुद्धतायाः । कार्यं च स्वभा-
वश्च तयोरुक्तलक्षणयोरिति । कार्यस्य कारणाज्जन्मलक्षणं तत्त्वम् । स्वभा-
वस्य च साध्यव्याप्तत्वं तत्त्वम् । यत्कार्यं यश्च स्वभावः स कथमात्म-
कारणं व्यापकं च स्वभावं परित्यज्य भवेद्येन विरुद्धः स्यात् । अनु-
पलम्भस्य चोक्तलक्षणस्येति । दृश्यानुपलम्भत्वमनुपलम्भलक्षणम् ।
तस्यापि च स्वभावाव्यभिचारित्वान्न विरुद्धत्वसंभवः स्यात् । एतेभ्यो-
१ पदमिदं क० पुस्तके नोपलभ्यते । २ विरुद्धं यत्, ख० यद्विरुद्धं । ३ स्यात्,
ख० स्याद्वेति तत् ।

विचारेषु विरुद्धाव्यभिचारी साधनदोष उक्तः ।
Wait, is "तदर्थविचारेषु" spelt with 'र्थ'?
Yes: "तदर्थविचारेषु".

यस्माद्वस्तुबलप्रवृत्तेऽनुमाने न संभवति तस्मादागमाश्रयमनुमानमा-
श्रित्य विरुद्धाव्यभिचार्युक्तः । आगमसिद्धं हि यस्यानुमानस्य लिङ्गत्रैरूप्यं
Wait, let's re-verify line 7:
Is it "विरुद्धाव्यभिचार्युक्तः" or "विरुद्धाव्यभिचार्य्युक्तः"?
In line 7: 'चा' 'र्यु' 'क्तः' -> single 'य' with repha and 'ु'. So "विरुद्धाव्यभिचार्युक्तः ।"
Then: "आगमसिद्धं हि यस्यानुमानस्य लिङ्गत्रैरूप्यं"
Yes, exactly!

तस्यागम आश्रयः ।
Yes, centered / short line.

ननु चागमसिद्धमपि त्रैरूप्यं प्रमाणसिद्धमित्याह । अवस्तुदर्शनबल-
प्रवृत्तमिति । अवस्तुनो दर्शनं विकल्पमात्रं तस्य बलं सामर्थ्यम् । ततः
प्रवृत्तमप्रमाणाद्विकल्पमात्राद्व्यवस्थितं त्रैरूप्यमागर्मसिद्धमनुमान

नहीति । न हेतुषु कल्पनया हेतुत्वव्यवस्थापि तु वस्तुस्थित्या ।
ततो यथावस्थितवस्तुस्थितिष्वात्मकार्यानुपलम्भेष्वस्य संभवो नास्ति ।
अवस्थितं परमार्थसद्वस्तु तदनतिक्रान्ता यथावस्थिता वस्तुस्थितिव्यवस्था
येषां ते यथावस्थितवस्तुस्थितयः । ते हि यथा वस्तु स्थितं तथा
स्थिता न कल्पनायातस्तेषु न भ्रान्तेरवकाशोऽस्ति येन विरुद्धाव्यभिचा-
रिसंभवः स्यात् ।
तत्र विरुद्धाव्यभिचारिण्युदाहरणम्—
तत्रोदाहरणं यत्सर्वदेशावस्थितैः स्वसम्बन्धिभिः
संबध्यते तत्सर्वगतं यथाकाशमभिसंबध्यते सर्वदेशाव-
स्थितैः स्वसम्बन्धिभिर्युगपत्सामान्यमिति ।
यत्सर्वस्मिन्देशेऽवस्थितैः स्वसंबन्धिभिर्युगपदभिसंबध्यते तत्सर्वदे-
शावस्थितैरभिसंबध्यमानत्वं सामान्यस्यानूद्य सर्वगतत्वं विधीयते । तेन
युगपदभिसंबध्यमानत्वं सर्वगतत्वे नियतं तेन व्याप्तं कथ्यते । इह
सामान्यं कणादमहर्षिणा निष्क्रयं दृश्यमेकं चोक्तम् । युगपच्च सर्वैः स्वैः
स्वैः सम्बन्धिभिः समवायेन संबद्धम् । तत्र पैलुकेन कणादशिष्येण
व्यक्तिषु व्यक्तिरहितेषु च देशेषु सामान्यं स्थितं साधयितुं प्रमाणमिदमु-
पन्यस्तम् । यथाकाशमिति । व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । आकाशमपि
हि सर्वदेशावस्थितैर्वृक्षादिभिः स्वसंयोगिभिर्युगपदभिसंबध्यमानं सर्वगतं
चाभिसम्बध्यते च सर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धिभिरिति हेतोः पक्षधर्मत्व-
प्रदर्शनम्—
अस्य स्वभावहेतुत्वं प्रयोजयितुमाह—
तत्संबन्धिस्वभावमात्रानुबन्धिनी तद्देशसंनिहित-
स्वभावता ।
तत्संबन्धीति । तेषां सर्वदेशावस्थितानां द्रव्याणां संबन्धी सामा-
न्यस्य स्वभावः स एव तत्संबन्धिस्वभावमात्रम् । तदनुबध्नातीति तदनु-
१ एकं, ख० एव । २ संबन्धिभिः, ख० स्वसम्बन्धिभिः । ३ च, ख० वा ।

न्घटोwithout hyphen, it would beक्वचिदसद्घटो. With hyphen: क्वचिद्-/सन्घटो? Wait, or सद्घटो? No, it's क्वचिदविद्यमानो घटःin L21, which means "an absent pot somewhere". Wait, could line 24 end withक्वचिद्-and line 25 beअसन्घटो? Look at line 25: the first character is स(sa). It is NOTअ! Wait, why does line 24 end with क्वचिद्-? Wait, look at line 24: क्वचिद्-has a halantaद्! Wait, if it has halanta द्, then सन्->क्वचिद्-सन्घटो? That would mean "a present pot"! But the example is "अविद्यमानो घटः"! Wait, could line 24 end with क्वचिद-? Look at line 24: क्वचिद्-Wait, look at the letter before the hyphen:क् व चि द्with halanta! Wait, could line 25 beऽसन्घटो? Look at the space before सin line 25: Is there an avagrahaऽ`?
Look closely at line 2

६० न्यायबिन्दुः
पक्षधर्मत्वं दर्शयितुमाह—
नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्यं व्यक्त्य-
न्तरालेष्विति ।
नोपलभ्यते चेति । व्यक्तेरन्तरालं व्यक्त्यन्तरं च व्यक्तिशून्यं
चाकाशं दृश्यमपि कस्यांचिद्व्यक्तौ गोसामान्यमश्वादिषु व्यक्त्यन्तरेषु
व्यक्तिशून्ये चाकाशे चोपलभ्यते । तस्मान्न तेष्वस्तीति गम्यते ।
अयमनुपलम्भप्रयोगः स्वभावश्च परस्परविरुद्धार्थ-
साधनादेकत्र संशयं जनयतः ।
अयमनुपलम्भः पूर्वोक्तश्च स्वभावः परस्परविरुद्धौ यावर्थौ तयोः
साधनात्तावेकस्मिन्धर्मिणि संशयं जनयतः । न ह्येकोऽर्थः परस्परविरुद्ध-
स्वभावो भवितुमर्हति । एकेन चात्र व्यक्त्यन्तरेषु व्यक्तिशून्ये चाकाशे
सत्त्वम् । अपरेण चानुपलम्भेनासत्त्वं साध्यते । न चैकस्यैकदैकत्र सत्त्व-
मसत्त्वं च युक्तं तयोर्विरोधात् । तदागम³सिद्धस्य सामान्यस्य सर्वगत-
त्व⁴सर्वगतत्वयोः साध्ययोरेतौ विरुद्धाव्यभिचारिणौ जातौ । यतः सामान्य-
स्यैकस्य युगपत्सर्वदेशावस्थितैरभिसंबन्धित्वं⁵ चाभ्युपगतं दृश्यत्वं च ।
ततः सर्वसम्बन्धित्वात्सर्वगतत्वं दृश्यत्वादन्तरालानुपलम्भादसर्वगतत्वं ।
ततः शास्त्रकारेणैव विरुद्धव्याप्तत्वमपश्यता विरुद्धव्याप्तौ धर्मावुक्त्वा⁶ विरू-
द्धाव्यभिचार्यवकाशो दत्त इति । न च⁷ वस्तुन्यस्य संभवः । इत्युक्ता
हेत्वाभासाः ।
ननु च साधनावयवत्वाद्यथा हेतव उक्तास्तत्प्रसङ्गेन हेत्वाभासास्तथा
साधनावयवत्वाद् दृष्टान्ता वक्तव्यास्तत्प्रसङ्गेन च दृष्टान्ताभासास्तत्कथं
नोक्ता इत्याह—
१ व्यक्तिशून्ये, क० शून्ये । २ पदमिदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ३ तदागमसिद्धस्य,
क० तदागममसि० (अशुद्धः) ख० तस्मादागम० । ४ सर्वगतत्वासर्वगतत्वयोः, ख०
सर्वगतत्वयोः । ५ अभिसंबन्धित्वं, ख० अभिसंबद्धत्वं । ६ उक्ता विरुद्ध०, ख० उक्तौ ।
इह विरुद्ध० । ७ न च वस्तुन्यस्य, ख० न वस्तुन्यस्य हेतोः ।

तृतीयपरिच्छेदः ६१
त्रिरूपो हेतुरुक्तः ।
त्रिरूपो हेतुरुक्तस्तत्किं दृष्टान्तैः ।
स्यादेतत्तावता नार्थप्रतीतिरित्याह—
तावतैवार्थप्रतीतिरिति न पृथग्दृष्टान्तो नाम साध-
धनावयवः कश्चित् ।
तावतैवेति । उक्तलक्षणेनैव हेतुना भवति साध्यप्रतीतिः । अतः स
एव गमकस्तद्वचनमेव साधनम् । न दृष्टान्तो नाम साधनस्यावयवः ।
यतश्चायं नावयवस्तेन नास्य दृष्टान्तस्य लक्षणं हेतुलक्षणात्पृथगुच्यते ।
कथं तर्हि हेतोर्व्याप्तिनिश्चयो यद्यदृष्टान्तको हेतुरिति चेत् । नोच्यते हेतुर-
दृष्टान्तक एवापि तु न हेतोः पृथग्दृष्टान्तो नाम । हेत्वन्तर्भूत एव दृष्टान्तः ।
तेन नास्य लक्षणं पृथगुच्यते ।
अत एवोक्तं नास्य लक्षणं पृथगुच्यत इति । न त्वेवमुक्तं नास्य
लक्षणमुच्यत इति ।
यद्येवं हेतूपयोगिनोऽपि लक्षणं वक्तव्यमेवेत्याह ।
गतार्थत्वात् ।
गतार्थत्वात् । गतोऽर्थः प्रयोजनमभिधेयं वा यस्य दृष्टान्तलक्षणस्य
तत्तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । दृष्टान्तलक्षणं ह्युच्यते दृष्टान्तप्रतीतिर्यथा
स्यात् । दृष्टान्तश्च हेतुलक्षणादेवावसितः । ततो दृष्टान्तलक्षणस्य यत्प्रयोजनं
दृष्टान्तप्रतीतिस्तद्गतं निष्पन्नमभिधेयं वा । गतं ज्ञातं दृष्टान्ताख्यम् ।
कथं गतार्थत्वमित्याह—
हेतोः सपक्ष एव सत्त्वमसपक्षाच्च सर्वतो व्यावृत्तो
रूपमुक्तमभेदेन पुनर्विशेषेण कार्यस्वभावयोर्जन्म तन्मा-
त्रानुबन्धौ दर्शनीयावुक्तौ ।
१ 'उक्तः' इति पदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । २ तावतैवेति, क० तावता चेति ।
३ अतः, ख० ततः । ४ तद्वचनं, ख० ततस्तद्वचनम् । ५ पदमिदं ख० पुस्तके नोपल-
भ्यते । ६ पदमिदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ७ पदमिदं क० पुस्तके नोपलभ्यते ।

६२ न्यायबिन्दुः
हेतो रूपमभेदेनोक्तं सामान्येन साधारणं कार्यस्वभावानुपलम्भा-
नामेतल्लक्षणमित्यर्थः । किं पुनस्तत्सपक्ष एव यत्सत्त्वं विपक्षाच्च सर्वस्मा-
द्व्यावृत्तिर्या रूपद्वयमेतदभेदेनोक्तम् । न च सामान्यमुक्तमपि शक्यं
ज्ञातुम् । अतस्तदेव विशेषनिष्ठं वक्तव्यम् । अतः पुनरपि विशेषेण
विशेषवन्तौ जन्मतन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयावुक्तौ । कार्यस्य जन्म ज्ञातव्य-
मुक्तम् । जन्मनि हि विज्ञाते कार्यस्य सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षाच्च सर्व-
स्माद्व्यावृत्तिर्ज्ञाता भवति । स्वभावस्य तन्मात्रानुबन्धो दर्शनीय उक्तः ।
तदिति साधनं तदेव तन्मात्रं साधनमात्रं तस्यानुबन्धोऽनुगमनं साधन-
मात्रभावे भावः साध्यस्य । तन्मात्रभावित्वमेव हि साध्यस्य तादात्म्यम् ।
साधनस्य यदा स्वभावो ज्ञातो भवति तदा स्वभावहेतोः सपक्ष एव
सत्त्वं विपक्षाच्च सर्वस्माद्व्यावृत्तिर्ज्ञाता भवति । तदेवं सामान्यलक्षणं विशे-
षात्मकं ज्ञातव्यं नान्यथा । ततो विशेषलक्षणमुक्तम् ।
किमतो यदि नामैवमित्याह—
तच्च दर्शयता यत्र धूमस्तत्राग्निरसत्यग्नौ न क्वचिद्-
धूमो यथा महानसेतरयोः ।
तत्र सामान्यलक्षणे दर्शयितुकामेन विशेषलक्षणं दर्शयतैवं दर्शनी-
यमिति संबन्धः । यत्र धूमस्तत्राग्निरिति कार्यहेतोर्व्याप्तिर्दर्शिता । व्याप्तिश्च
कार्यकारणभावसाधनात्प्रमाणान्निश्चीयते । ततो यथा महानस इति दर्श-
नीयम् । असत्यग्नौ न भवत्येव धूम इति व्यतिरेको दर्शितः । स च
यथेतरस्मिन्निति दर्शनीयः । वह्निवृत्तिर्हि धूमनिवृत्तौ नियता दर्शनीया ।
सा च महानसादितरत्र दर्शनीया ।
यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वमनित्यत्वाभावे कृतक-
त्वासंभवो यथा घटाकाशयोरिति दर्शनीयम् ।
यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वमिति स्वभावहेतोर्व्याप्तिर्दर्शिता । अनि-
१ अभेदेनोक्तं, ख० उक्तमभेदेन । २ 'यत्' इति पदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते ।
३ विज्ञाते, ख० ज्ञाते । ४ तस्य, ख० साधनमात्रस्य । ५ एवं, ख० एवं च । ६ इतरत्र,
क० इतरत्रेति ।