न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

हेत्वाभासो युज्यते स तस्यासिद्धेः संदेहाच्च व्यवस्थाप्यत इति यस्य यस्य
येन येन योगो यथायोगमिति ।
विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः । स इह
कस्मान्नोक्तः ।
ननु चाचार्येण विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः । हेत्वन्तरसा-
धितस्य विरुद्धं यत्तन्न व्यभिचरति स विरुद्धाव्यभिचारी । यदि वा
विरुद्धश्चासौ साधनान्तरसिद्धस्य धर्मस्य विरुद्धसाधनादव्यभिचारी च
स्वसाध्याव्यभिचाराद्विरुद्धाव्यभिचारी ।
सत्यमुक्त माचार्येण । मया त्विह नोक्तः । कस्मादित्याह—
अनुमानविषयेऽसंभवात् ।
अनुमानस्य विषयः प्रमाणसिद्धं त्रैरूप्यम् । यतो ह्यनुमानसद्भावः
सोऽनुमानस्य विषयः । प्रमाणसिद्धाच्च त्रैरूप्यादनुमानसद्भावस्तस्मात्तद्दे-
वानुमानविषयः । तस्मिन् प्रक्रान्ते न विरुद्धाव्यभिचारिसंभवः । प्रमाण-
सिद्धो हि त्रैरूप्ये प्रस्तुते स एव हेत्वाभासः संभवति यस्य प्रमाणसिद्धं
रूपम् । न च विरुद्धाव्यभिचारिणः प्रमाणसिद्धमस्तिरूपम् । अतो न
संभवः । ततोऽसंभवो नोक्तः ।
कस्मादसंभव इत्याह—
न हि संभवोऽस्ति कार्यस्वभावयोरुक्तलक्षणयोरनु-
पलम्भस्य च विरुद्धतायाः । न चान्योऽव्यभिचारी ।
न हीति । यस्मान्न संभवोऽस्ति विरुद्धतायाः । कार्यं च स्वभा-
वश्च तयोरुक्तलक्षणयोरिति । कार्यस्य कारणाज्जन्मलक्षणं तत्त्वम् । स्वभा-
वस्य च साध्यव्याप्तत्वं तत्त्वम् । यत्कार्यं यश्च स्वभावः स कथमात्म-
कारणं व्यापकं च स्वभावं परित्यज्य भवेद्येन विरुद्धः स्यात् । अनु-
पलम्भस्य चोक्तलक्षणस्येति । दृश्यानुपलम्भत्वमनुपलम्भलक्षणम् ।
तस्यापि च स्वभावाव्यभिचारित्वान्न विरुद्धत्वसंभवः स्यात् । एतेभ्यो-
१ पदमिदं क० पुस्तके नोपलभ्यते । २ विरुद्धं यत्, ख० यद्विरुद्धं । ३ स्यात्,
ख० स्याद्वेति तत् ।