न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयपरिच्छेदः ८५
व्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । एकवस्तुन्येकवस्तुनो युगपद्भावाभावविरोधात् ।
तयोरभावनिश्चयायोगात् । न च प्रतिवाद्यनुरोधात्सात्मकानात्मके वस्तुनी
सदसती किं तु प्रमाणानुरोधादित्युभे संदिग्धे । ततस्तयोः प्राणादिमत्त्वस्य
सदसत्त्वसंशयः ।
अत एवान्वयव्यतिरेकयोः सन्देहादनैकान्तिकः ।
यत एव कचिदन्वयव्यतिरेकयोर्न भावनिश्चयो नाप्यभावनिश्चयस्तत
एवान्वयव्यतिरेकयोः सन्देहः । यदि तु कचिदप्यन्वयव्यतिरेकयोरेकस्या-
प्यभावनिश्चयः स्यात्स एव द्वितीयस्य भावनिश्चय इत्यन्वयव्यतिरेकसंदेह
एव न स्यात् । यतश्च न कचिद्भावाभावनिश्चयस्तत एवान्वयव्यतिरेकयोः
संदेहः । संदेहाच्चानैकान्तिकः—
कस्मादनैकान्तिकः—
साध्येतरयोरतो निश्चयाभावात् ।
साध्ये३स्येतरस्य च विरुद्धस्यातः संदिग्धान्वयव्यतिरेकान्निश्चयाभा-
वात् । सपक्षविपक्षयोर्हि सदसत्त्वसंदेहेन साध्यस्य न विरुद्धस्य सिद्धिः४ ।
न च सात्मकानात्मकाभ्यां च परः प्रकारः संभवति । ततः प्राणादि-
मत्त्वाद्धर्मिणि जीवच्छरीरे सं