न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

नहीति । न हेतुषु कल्पनया हेतुत्वव्यवस्थापि तु वस्तुस्थित्या ।
ततो यथावस्थितवस्तुस्थितिष्वात्मकार्यानुपलम्भेष्वस्य संभवो नास्ति ।
अवस्थितं परमार्थसद्वस्तु तदनतिक्रान्ता यथावस्थिता वस्तुस्थितिव्यवस्था
येषां ते यथावस्थितवस्तुस्थितयः । ते हि यथा वस्तु स्थितं तथा
स्थिता न कल्पनायातस्तेषु न भ्रान्तेरवकाशोऽस्ति येन विरुद्धाव्यभिचा-
रिसंभवः स्यात् ।
तत्र विरुद्धाव्यभिचारिण्युदाहरणम्—
तत्रोदाहरणं यत्सर्वदेशावस्थितैः स्वसम्बन्धिभिः
संबध्यते तत्सर्वगतं यथाकाशमभिसंबध्यते सर्वदेशाव-
स्थितैः स्वसम्बन्धिभिर्युगपत्सामान्यमिति ।
यत्सर्वस्मिन्देशेऽवस्थितैः स्वसंबन्धिभिर्युगपदभिसंबध्यते तत्सर्वदे-
शावस्थितैरभिसंबध्यमानत्वं सामान्यस्यानूद्य सर्वगतत्वं विधीयते । तेन
युगपदभिसंबध्यमानत्वं सर्वगतत्वे नियतं तेन व्याप्तं कथ्यते । इह
सामान्यं कणादमहर्षिणा निष्क्रयं दृश्यमेकं चोक्तम् । युगपच्च सर्वैः स्वैः
स्वैः सम्बन्धिभिः समवायेन संबद्धम् । तत्र पैलुकेन कणादशिष्येण
व्यक्तिषु व्यक्तिरहितेषु च देशेषु सामान्यं स्थितं साधयितुं प्रमाणमिदमु-
पन्यस्तम् । यथाकाशमिति । व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । आकाशमपि
हि सर्वदेशावस्थितैर्वृक्षादिभिः स्वसंयोगिभिर्युगपदभिसंबध्यमानं सर्वगतं
चाभिसम्बध्यते च सर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धिभिरिति हेतोः पक्षधर्मत्व-
प्रदर्शनम्—
अस्य स्वभावहेतुत्वं प्रयोजयितुमाह—
तत्संबन्धिस्वभावमात्रानुबन्धिनी तद्देशसंनिहित-
स्वभावता ।
तत्संबन्धीति । तेषां सर्वदेशावस्थितानां द्रव्याणां संबन्धी सामा-
न्यस्य स्वभावः स एव तत्संबन्धिस्वभावमात्रम् । तदनुबध्नातीति तदनु-
१ एकं, ख० एव । २ संबन्धिभिः, ख० स्वसम्बन्धिभिः । ३ च, ख० वा ।