न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयपरिच्छेदः ६१
त्रिरूपो हेतुरुक्तः ।
त्रिरूपो हेतुरुक्तस्तत्किं दृष्टान्तैः ।
स्यादेतत्तावता नार्थप्रतीतिरित्याह—
तावतैवार्थप्रतीतिरिति न पृथग्दृष्टान्तो नाम साध-
धनावयवः कश्चित् ।
तावतैवेति । उक्तलक्षणेनैव हेतुना भवति साध्यप्रतीतिः । अतः स
एव गमकस्तद्वचनमेव साधनम् । न दृष्टान्तो नाम साधनस्यावयवः ।
यतश्चायं नावयवस्तेन नास्य दृष्टान्तस्य लक्षणं हेतुलक्षणात्पृथगुच्यते ।
कथं तर्हि हेतोर्व्याप्तिनिश्चयो यद्यदृष्टान्तको हेतुरिति चेत् । नोच्यते हेतुर-
दृष्टान्तक एवापि तु न हेतोः पृथग्दृष्टान्तो नाम । हेत्वन्तर्भूत एव दृष्टान्तः ।
तेन नास्य लक्षणं पृथगुच्यते ।
अत एवोक्तं नास्य लक्षणं पृथगुच्यत इति । न त्वेवमुक्तं नास्य
लक्षणमुच्यत इति ।
यद्येवं हेतूपयोगिनोऽपि लक्षणं वक्तव्यमेवेत्याह ।
गतार्थत्वात् ।
गतार्थत्वात् । गतोऽर्थः प्रयोजनमभिधेयं वा यस्य दृष्टान्तलक्षणस्य
तत्तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । दृष्टान्तलक्षणं ह्युच्यते दृष्टान्तप्रतीतिर्यथा
स्यात् । दृष्टान्तश्च हेतुलक्षणादेवावसितः । ततो दृष्टान्तलक्षणस्य यत्प्रयोजनं
दृष्टान्तप्रतीतिस्तद्गतं निष्पन्नमभिधेयं वा । गतं ज्ञातं दृष्टान्ताख्यम् ।
कथं गतार्थत्वमित्याह—
हेतोः सपक्ष एव सत्त्वमसपक्षाच्च सर्वतो व्यावृत्तो
रूपमुक्तमभेदेन पुनर्विशेषेण कार्यस्वभावयोर्जन्म तन्मा-
त्रानुबन्धौ दर्शनीयावुक्तौ ।
१ 'उक्तः' इति पदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । २ तावतैवेति, क० तावता चेति ।
३ अतः, ख० ततः । ४ तद्वचनं, ख० ततस्तद्वचनम् । ५ पदमिदं ख० पुस्तके नोपल-
भ्यते । ६ पदमिदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ७ पदमिदं क० पुस्तके नोपलभ्यते ।