न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

ननु च प्रतिवादिनो न किञ्चित्सात्मकमस्ति । ततोऽस्य हेतोर्न
सात्मकेऽन्वयो न व्यतिरेक इत्यन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । सात्मके
न तु सद्भावसंशय इत्याह—
नापि सात्मकान्निरात्मकाच्च तस्यान्वयव्यतिरेकयोर-
भावनिश्चयः ।
नापि सात्मकाद्वस्तुनस्तस्य प्राणादेरन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः ।
नापि च निरात्मकात् । सात्मकादनात्मकादिति च पञ्चमी व्यतिरेकशब्दा-
पेक्षया द्रष्टव्या ।
कथमन्वयव्यतिरेकयोर्नाभावनिश्चय इत्याह—
एकाभावनिश्चयस्यापराभावनान्तरीयकत्वात् ।
एकस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा योऽभावनिश्चयः सोऽपरस्य द्विती-
यस्याभावे निश्चयनान्तरीयको भवति । निश्चयस्याव्यभिचारी तस्य भाव-
स्तत्त्वम् । तस्माद्यत एकाभावनिश्चयोऽपरभावनिश्चयेनान्तरीयकस्तस्मान्न
द्वयोरेकत्राभावनिश्चयः ।
कस्मात्पुनरेकस्याभावनिश्चयोऽपरसद्भावनिश्चयाव्यभिचारीत्याह—
अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् ।
अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वादिति । अन्योन्यस्य व्यव-
च्छेदोऽभावः स एव रूपं ययोस्तयोर्भावस्तत्त्वं तस्मात्कारणात् । अन्वय-
व्यतिरेकौ भावाभावौ । भावाभावौ च परस्परव्यवच्छेदरूपौ । यस्य
व्यवच्छेदेन यत्परिच्छिद्यते तत्तत्परिहारेण व्यवस्थितम् । स्वभावव्यवच्छे-
देन च भावः परिच्छिद्यते । तस्मात्स्वाभावव्यवच्छेदेन भावो व्यव-
स्थितः । अभावो हि नीरूपो यादृशो विकल्पेन दर्शितः । नीरूपतां च
व्यवच्छिद्य रूपमाकारवत्परिच्छिद्यते । तथा च सत्यन्वयाभावो व्यतिरेको
व्यतिरेकाभावश्चान्वयः । ततोऽन्वयाभावे निश्चिते व्यतिरेको निश्चितो
भवति । व्यतिरेकाभावे च निश्चितेऽन्वयो निश्चितो भवति । तस्माद्यदि
नाम सात्मकमवस्तु निरात्मकं च वस्तु तथापि न तयोः प्राणादेरन्वय-

---

१ 'निश्चयेन' इति पाठः क० पुस्तके नोपलभ्यते ।