न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

६२ न्यायबिन्दुः
हेतो रूपमभेदेनोक्तं सामान्येन साधारणं कार्यस्वभावानुपलम्भा-
नामेतल्लक्षणमित्यर्थः । किं पुनस्तत्सपक्ष एव यत्सत्त्वं विपक्षाच्च सर्वस्मा-
द्व्यावृत्तिर्या रूपद्वयमेतदभेदेनोक्तम् । न च सामान्यमुक्तमपि शक्यं
ज्ञातुम् । अतस्तदेव विशेषनिष्ठं वक्तव्यम् । अतः पुनरपि विशेषेण
विशेषवन्तौ जन्मतन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयावुक्तौ । कार्यस्य जन्म ज्ञातव्य-
मुक्तम् । जन्मनि हि विज्ञाते कार्यस्य सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षाच्च सर्व-
स्माद्व्यावृत्तिर्ज्ञाता भवति । स्वभावस्य तन्मात्रानुबन्धो दर्शनीय उक्तः ।
तदिति साधनं तदेव तन्मात्रं साधनमात्रं तस्यानुबन्धोऽनुगमनं साधन-
मात्रभावे भावः साध्यस्य । तन्मात्रभावित्वमेव हि साध्यस्य तादात्म्यम् ।
साधनस्य यदा स्वभावो ज्ञातो भवति तदा स्वभावहेतोः सपक्ष एव
सत्त्वं विपक्षाच्च सर्वस्माद्व्यावृत्तिर्ज्ञाता भवति । तदेवं सामान्यलक्षणं विशे-
षात्मकं ज्ञातव्यं नान्यथा । ततो विशेषलक्षणमुक्तम् ।
किमतो यदि नामैवमित्याह—
तच्च दर्शयता यत्र धूमस्तत्राग्निरसत्यग्नौ न क्वचिद्-
धूमो यथा महानसेतरयोः ।
तत्र सामान्यलक्षणे दर्शयितुकामेन विशेषलक्षणं दर्शयतैवं दर्शनी-
यमिति संबन्धः । यत्र धूमस्तत्राग्निरिति कार्यहेतोर्व्याप्तिर्दर्शिता । व्याप्तिश्च
कार्यकारणभावसाधनात्प्रमाणान्निश्चीयते । ततो यथा महानस इति दर्श-
नीयम् । असत्यग्नौ न भवत्येव धूम इति व्यतिरेको दर्शितः । स च
यथेतरस्मिन्निति दर्शनीयः । वह्निवृत्तिर्हि धूमनिवृत्तौ नियता दर्शनीया ।
सा च महानसादितरत्र दर्शनीया ।
यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वमनित्यत्वाभावे कृतक-
त्वासंभवो यथा घटाकाशयोरिति दर्शनीयम् ।
यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वमिति स्वभावहेतोर्व्याप्तिर्दर्शिता । अनि-
१ अभेदेनोक्तं, ख० उक्तमभेदेन । २ 'यत्' इति पदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते ।
३ विज्ञाते, ख० ज्ञाते । ४ तस्य, ख० साधनमात्रस्य । ५ एवं, ख० एवं च । ६ इतरत्र,
क० इतरत्रेति ।