मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

१४२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १५
पाकार्हमपि तत्पक्तुं
नेशत्यात्मानमात्मना ।
धर्मसामान्य एवायं
सर्वस्य परिणामिनः ॥ १२ ॥
पाकयोग्यमपि तत् स्वयमात्मानमात्मना
न पाचयितुमीशम् । सर्वस्यैव हि परिणामिनो
वस्तुनः क्षीरादेरिवायं साधारणो धर्मः-यत्किम-
प्यपेक्ष्य परिणामित्वं नान्यथा, परिणामित्वाच्च
कर्मणोऽप्यन्यापेक्षो विपाकः । अनेन ‘मायाश-
क्तीर्व्यक्तियोग्याः प्रकुर्वन्’ इत्येतदपि प्रकाशितं
तस्यापि परिणामित्वात् । नचैषां मलमा-
याकर्मणां परिणामकत्वमनीशेन सुशकमित्यु-
क्तम् । ईशतीत्यदुष्टम् ईश इवाचरति इति ‘सर्व-
प्रातिपदिकेभ्य इत्येके’ इति क्विपः स्मरणात् ॥
तदियता तावत्सर्वकर्तृत्वं परमेश्वरस्य प्र-
तिपादितम् । अत एव चास्य सर्वज्ञत्वं सिद्ध्य-
तीत्याह
सर्वज्ञः सर्वकर्तृत्वा-
त्साधनाङ्गफलैः सह ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १४३
यो यज्जानाति कुरुते
स तदेवेति सुस्थितम् ॥ १३ ॥
सर्वकर्तृत्वादेवेश्वरस्य सर्वज्ञत्वं सर्वविषय-
ज्ञानं विना सर्वकर्तृत्वानुपपत्तेः । यो हि यद्य-
त्क्रियासिद्धिं, तदङ्गानि, तत्फलानि च जा-
नाति, तस्यैव विचित्रतत्तत्कारकोपयोगाभि-
संधानवतस्तत्तत्कर्तृत्वं घटते कुविन्दादेरिव
पटादिकृतौ । अतो यस्तु तत्राज्ञः, स तत्कार्य-
करणाय नालं बालिश इव न्यायविद्याद्युप-
न्यास इत्येतत्सुस्थितमित्यव्यभिचारीति ॥१३॥
तच्चास्यावृतिशून्यत्वा-
न्न व्यञ्जकमपेक्षते ।
तन्न सांशयिकं तस्म-
द्विपरीतं न जातुचित् ॥ १४ ॥
शिवस्य तत् सर्वज्ञत्वमनाद्यावरणशून्यत्वान्न
व्यञ्जकापेक्षम्, नापि संसारिण इव संशयवि-
पर्ययानध्यवसाययुक्तमत एव हेतोः ॥ १४ ॥

१४४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १५
तथाहि
यानि व्यञ्जकमीक्षन्ते
वृतत्वान्मलशक्तिभिः ।
व्यञ्जकस्यानुरोधेन
तानि स्युर्व्याहतान्यपि ॥१५॥
यानि किल ज्ञानानि मलशक्त्यावृतत्वाद्भो-
गनिष्पादनाय व्यञ्जकं कलाद्यपेक्षन्ते, तानि
व्यञ्जकस्य कलादेः स्वल्पप्रकाशकरणात् तथा-
विधव्यञ्जनभाञ्जि ज्ञेयविषये व्याघातवन्त्यपि
भवन्ति । नचेश्वरं ज्ञानमेवंविधं पूर्वोक्तादेवा-
वृत्तिशून्यत्वात्कारणात् । तथाचोक्तं श्रीकिरणे
'अनादिमलमुक्तत्वात्सर्वज्ञोऽसौ ततः शिवः ।'
इति ॥ १५ ॥
यतश्चैवमतः
नाध्यक्षं नापि तल्लैङ्गं
न शाब्दमपि शाङ्करम् ।
ज्ञानमाभाति विमलं
सर्वदा सर्ववस्तुषु ॥ १६ ॥

[Header] श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १४५
अक्षसव्यपेक्षं हि ज्ञानं प्रत्यक्षमक्षव्यापार-
णात्, तदभावेऽभावात्तद्भावे भावानुविधायि-
त्वाच्च व्याहतमपि स्यात् । नचैवं शाम्भवं
ज्ञानमतो न प्रत्यक्षम्, नाप्यानुमानिकं तस्य
प्रत्यक्षाधीनवृत्तित्वात्, शाब्दत्वं तु दूरापास्त-
मत्यन्तपरोक्षार्थविषयत्वात्तस्य । नच किंचि-
द्भगवतः परोक्षमतः सर्वविषयं तस्य ज्ञानं
प्रकाशते । ननु
‘...............पञ्चवक्त्रस्त्रिपञ्चदृक् ।’
इत्यादिना श्रूयत एवागमेष्वीश्वरस्य शरीरे-
न्द्रिययोगः, तत्सद्भावेऽपि कस्मान्न तत्सव्यपेक्षे
ईश्वरस्य ज्ञानक्रिये । नास्य ज्ञानक्रियोपयोगी
शरीरेन्द्रिययोगः स्वभावत एव सर्वार्थक्रिया-
शक्तिमत्त्वादिच्छामात्रेणैव सर्गस्थित्यादिकर-
णक्षमत्वात् । भक्तानुग्रहणार्थं चाकारग्रहणम-
न्यथा निराकारे ध्यानपूजाद्ययोगात् । यदुक्तं
श्रीमत्पौष्करे
'साधकस्य तु लक्ष्यार्थं तस्य रूपमिदं स्मृतम् ।
सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥'
इति ॥ १६ ॥
१९

१४६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [१५
तदेकं विषयानन्त्या-
द्भेदानन्त्यं प्रपद्यते ।
कर्तृत्वं तदभिन्नत्वा-
त्तद्वदेवोपचारतः ॥ १७ ॥
यथावस्थितवस्त्ववभासात्मनस्तावत्तदीय-
स्यैकस्य ज्ञानस्य ज्ञेयानन्त्यादुपाधिभेदात्कृतमौ-
पचारिकमानन्त्यम्, शास्त्रात्मनोऽपि स्रोतोभे-
दादध्येतृभेदात्प्रवर्तयितृभेदात् । तेषां च परा-
परत्वाद्गौणमेवानन्त्यम् ।
‘सर्वज्ञानक्रियारूपा शक्तिरेकैव शूलिनः।’ (मो० का० २५)
इत्यनया दृशा तस्माज्ज्ञानादभिन्नत्वात् कर्तृत्व-
मपि तथैवोपचारादानन्त्यं प्रतिपद्यते ॥ १७ ॥
अथ निर्वर्णितोपसंहाराय व्याख्येयोपक्षे-
पाय चायं श्लोकः
सत्तास्वरूपकरणार्थविधेयदृग्भि-
र्लेशोदिताभिरिति ये विदुरीशतत्त्वम् ।
ते मोचयन्ति भविनो भवपङ्कमग्नान्
नो विस्तरेण पुरुषाः पशुपाशरूपम् ॥

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १४७
'अथोपलभ्य देहादि वस्तु कार्यत्वधर्मकम् ।
कर्तारमस्य जानीमः••••••••••••••॥' (१।३।१)
इत्यादिना तावदीश्वरस्य सत्ता साधिता ।
'नित्यं कालानवच्छेदाद्वैतत्यान्न प्रदेशगम् ।
क्रमाक्रमसमुत्पत्तेः क्रमाद्युत्पत्तिशक्तिमत् ॥' (१।३।३)
इति तत्स्वरूपमुक्तम् ।
'करणं च न शक्त्यन्यच्छक्तिर्नाचेतना चितः ।' (१।३।४)
इत्यनेन करणं कथितम् ।
'विनियोगफलं मुक्तिर्भुक्तिरप्यनुषङ्गतः ।' (१।२।९)
इत्यमुनार्थः प्रयोजनमुपवर्णितम् ।
'जगज्जन्मस्थितिध्वंसतिरोभावविमुक्तयः ।
कृत्यम्•••••••••••••••॥' (१।२।३)
इत्यनेन पञ्चविधं विधेयमुक्तम् । दृक्च अस्य
ज्ञानं
'नाध्यक्षं नापि तल्लिङ्गं•••••••••••••।' (१।५।१६)
इत्यादिना निर्णीतमिति । एताभिः सत्तास्वरूप-
करणार्थविधेयदृग्भिः संक्षेपोक्ताभिरीशतत्त्वं ये
विदुः जानन्ति, ते पुरुषाः संसारकर्दमनिमग्नान्
संसारिणो मोचयन्ति, नतु विस्तरेण पशुरूपं
पाशरूपं वा ईश्वरं ये विदुः, यथा

१४८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १५
‘आत्मैवेदं सर्वम् ।’ ‘पुरुष एवेदं सर्वम् ।’
इत्येवंविधपुरुषरूपेश्वरवादिनः कर्मकालाद्य-
क्तादिपाशरूपेश्वरवादिनो वा पशूनां स्वयमेवा-
नाद्यज्ञाननिमग्नत्वेनाकिंचित्करत्वात् , पाशानां
च तत्पाशन एव चरितार्थत्वात् तत्तत्संयोगे
वियोगादौ वा निगलादिवत् परापेक्षत्वे स-
त्यनीश्वरत्वात् । तथाविधेश्वरावबोधात् परमो-
चनं सकललोकोपहासावहं यतः । पशुशब्द-
श्चात्र समनन्तरप्रकरणोपक्रम्यमाणात्मतत्त्वो-
पक्षेपायोपहृतः ॥ १७ ॥
इति श्रीमद्भट्टविद्याकण्ठात्मजभट्टनारायणकण्ठविरचितायां
मृगेन्द्रवृत्तावीश्वरपदार्थप्रकरणं पञ्चमम् ॥ ५ ॥

अथ
श्रीमृगेन्द्रतन्त्रे ।
विद्यापादे ।
( षष्ठः पटलः )
अथ विश्वनिमित्तस्य
प्राप्तं लक्षणमात्मनः ।
तदीशौक्तौ गतप्रायं
तथाप्युद्देश उच्यते ॥ १ ॥
अथेदानीं पाश्चात्यपटलान्तसूचिताभिधान-
स्यात्मनो लक्षणमुच्यत इति पाटलिकप्रा-
करणिकौ संबन्धौ ज्ञेयौ । सौत्रादयस्तु प्राग्व-
दुन्नेयाः प्रतिपटलमुच्यमाना अतिपौनरुक्त्य-
मावहन्ति । विश्वस्य जगतो निमित्तं प्रवर्तन-
हेतुरात्मा तद्भोगसाधनाय तनुकरणभुवना-
दीनामुत्पत्तेः । तस्यात्मनो लक्षणमीश्वरोक्त्यन-
न्तरमवसरप्राप्तं कथ्यते । तच्च यद्यपि
'तेन स्वभावसिद्धेन भवितव्यं जगत्कृता ।' (१।२।४)
इत्यत्र ईश्वरसिद्ध्यनुषङ्गेण

१५० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १६
‘चैतन्यं दृक्क्रियारूपं तदस्यात्मनि सर्वदा ।
सर्वतश्च यतो मुक्तौ श्रूयते सर्वतोमुखम् ॥’ (१।२।५)
इत्यादिनोक्तप्रायं कथितकल्पं, तथाप्युद्देशः
सोपपत्तिकतत्स्वरूपसंक्षेप उच्यते ॥ १ ॥
कार्यं क्षित्यादि कर्तेश-
स्तत्कर्तुर्नोपयुज्यते ।
न स्वार्थमप्यचिद्भावा-
न्नानर्थ्यं कर्तृगौरवात् ॥ २ ॥
कार्यत्वं तावत्क्षित्यादेरेव संनिवेशादिम-
त्त्वेन प्राक् कथितम् । तस्य च कर्ता प्रागुक्ता-
भिर्युक्तिभिरीशः सिद्धः । तच्च कार्यं तदुपयोगि
वा स्यात् स्वोपयोगि अनुपयोगि अन्योपयोगि
वेति चत्वारः पक्षाः। तत्र न तावदीश्वरोपयोगि,
नहि पृथिव्यादिभिस्तस्य स्वात्मन्यर्थक्रिया
काचित् क्रियते नित्यपरिपूर्णस्वरूपत्वात् । न
च तत् क्षित्यादि कार्यं क्षित्याद्यर्थमेव क्रियते
तेषामाचैतन्यात् करणीयस्याभावात् । चेतनस्य
हि धर्मादिचतुर्वर्गप्रेप्सोः करणीयं संभवति,
न घटादेः । न चैतत्त्कार्यमनर्थकं कर्तृगौरवात् ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १५१
सामान्येनापि कर्त्रा यत्कार्यं क्रियते, तन्नानर्थकं
भवति, किं पुनः परमेश्वरव्यापारितैर्जगत्कर्तृ-
भिर्ब्रह्मादिभिः । तत्कार्यकरणे च न प्रयोजनं
प्राक् प्रदर्शितम् ॥ २ ॥
पारिशेष्यात्परार्थं तत्
तत् क्षित्यादि कार्यम् ॥
कश्चात्र पर इत्याह
क्षेत्रज्ञः स परस्तयोः ।
कर्तृकार्ययोः परोऽन्यः प्रस्तुताभिधानः
क्षेत्रज्ञो यश्चात्मेत्यर्थः ॥
अत्र चार्वाकच्छायया आत्मनिरासायेदमा-
शङ्क्यते
परो देहस्तदर्थत्वा-
त्परार्थाः क्ष्मादयो ननु ॥ ३ ॥
ननूपलभ्यमानप्रयोजनानां क्षित्यादीनां प-
रार्थत्वमस्तु, स त्वत्र परः काय एव यस्यारम्भ-
काश्चोपयोगिनश्च पृथिव्यप्तेजोवायवः। तस्मान्न
क्षित्यादीनां परार्थत्वेनात्मनामनुमानम् ॥ ३ ॥

१५२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १६
अत्रोत्तरं
कायोऽप्यचित्त्वादान्यार्थ्यं
सुतरां प्रतिपद्यते ।
देहोऽपि परार्थ एव आचैतन्यात् पृथि-
व्यादिवदिति तस्याप्यान्यार्थ्यं पारार्थ्यं सुत-
रामुपपद्यते । ततश्च देहस्य क्षित्यादीनां च
परार्थत्वात्पर आत्मैवात्र युक्त्युपपन्नः ॥
ननु देहादन्यत्र यदि चैतन्यं स्यात्, स्यादेत-
देवम् । पृथ्व्यादिचतुर्भूतविकारके प्राणादि का-
रणीभूते गर्भादौ संविदुद्भवः किण्वादिद्रव्य-
विकारे मदशक्त्युत्पत्तिवत् । तथाहि कृशोऽहं
स्थूलोऽहमिति शरीर एवाहंप्रत्ययो दृष्टः, न
च तद्व्यतिरिक्त आत्मा उपलभ्यते देहेऽस्त्या-
त्मा इत्यस्य अश्वे विषाणमित्यादिवत् प्रत्य-
क्षनिराकृतत्वात् । अथ परार्थाश्चक्षुरादयः सं-
घातत्वात् शयनाद्यङ्गवदित्यादिना करणादीनां
कर्तृप्रयोज्यत्वादिना वा अनुमानेनात्मा प्रसा-
ध्यते, न तद्युक्तं तस्यात्मापलापिनश्चार्वाका-
न्प्रत्यसिद्धेः । नह्येषां प्रत्यक्षादन्यत्किंचित्प्रमाणं,

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १५३
सिद्धावपिवा अनुमीयमानस्यात्मनो देवदत्ता-
दिवत्परत्वं प्रसज्यते । यत्किल स्वयं प्रकाशते,
स एवात्मा, तत्प्रकाश्यस्तु पर इति विवि-
क्ततया आत्मपरभावस्य प्रकाशमानस्यैव संक-
रोऽनवस्थानं च स्यात् । तदुक्तं
‘आत्मा यदि भवेन्मेयस्तस्य माता भवेत्परः ।
पर आत्मा तदानीं स्यात्स परो यस्तु मीयते ॥’
इति । तथा
‘प्रकाशते संविदेका तदन्यत्तु प्रकाश्यते ।
प्रकाश्यं च भवेत्कर्म तच्च कर्त्रा विना कथम् ॥’
इति । तस्मान्नानुमानेन देहव्यतिरिक्त आत्मा
उपलभ्यते, अपितु चैतन्यविशिष्टः काय एव
वस्तुसन्नित्याशङ्क्याह
चेतनश्चेत्
अथ मन्यसे काय एव चेतनात्मकः ।
तथाहि यस्मिन्नुपचिते यस्योपचयः यदपचये
च अपचयः, तत्तदात्मकं, यथा वह्न्युपचयाप-
चययोरुपचयापचयावनुगच्छेदौष्ण्यम् । यौवन-
स्थाविरभोजनलङ्घनादिहेतुकौ च देहसंबन्धि-
२०

१५४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १६
नावुपचयापचयावनुकुर्वद्विज्ञानं देहात्मकमेव,
अतो देह एव चेतन इति पूर्वः पक्षः ॥
अथैतत्प्रतिक्षेपः
न भोग्यत्वा-
द्विकारित्वाच्च जातुचित् ॥ ४ ॥
भोग्या विकारिणो दृष्टा-
श्चिद्धिहीनाः पटादयः ।
सोऽप्येवं देहश्चेतनः कदाचिन्न भवति
भोग्यत्वाद्विकारित्वाच्च । ये ये केचन विका-
रिणः परिणामिनो भोग्याश्च, ते ते ह्यचेतना
दृष्टाः यथा पटादयः । स देहोऽप्येवंविधः, त-
स्मान्न चेतनः । नन्वङ्गनादिभिर्भोग्यत्वमनै-
कान्तिकं भोग्यत्वेऽपि तत्राचैतन्याभावात् ।
नानैकान्तिकं तदीयस्य देहस्यैव भोग्यत्वात् ।
यद्येवं, निर्जीवस्य देहस्य कथं नोपभोगः । भ-
वत्येव तदवस्थोचित उपभोगः क्रव्यादादेः,
न पुनः कान्तादेः कामिन्याद्यवस्थाया येनाव-
स्थान्तरापत्तेर्विकारित्वेन बीभत्सरसहेतुत्वात् ।
तदुक्तिरत्रैव

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १५५
'क्व तद्वक्त्रं क्व तदधरमधु कायताक्ष्याः कटाक्षः ।'
इत्यादि । एवं गजाश्वादावपि ज्ञेयम् । तस्मा-
त्स्थितमेतत्-विकारित्वाद्भोग्यत्वाच्च देहस्याचै-
तन्यम्, आचैतन्याच्च पारार्थ्यमिति ॥
पुनरपि परमतमाशङ्कते
यस्मिन्सति च सत्त्वाद्वा
यस्मिन्सति यस्य भावो यद्भावे चाभा-
वस्तत् तत्कार्यं शीतमिव हिमस्य । सति च
शुक्रशोणितात्मकदेहारम्भकभूतविशेषपरिणामे
सत्त्वादसति च प्रध्वस्ते तस्मिन्नसत्त्वाच्चैतन्यं
भूतविशेषपरिणामकृतमिति वा यद्यवेषि ॥
तदेतदनुपपन्नं यस्मात्
न सत्यपि शवे चितिः ॥ ५ ॥
यत्सद्भाव एव यस्य भावस्तत्तस्य कार्य-
मिति नियमोऽत्रावश्यं प्रतिज्ञातव्योऽन्यथा
तद्भावेऽपि भवतस्तत्कार्यत्वायोगात् यथा-
ग्निसद्भाव एव संभवन्धूमोऽग्निकार्यः । एवं च
शरीरारम्भकभूतसद्भाव एव भावः, तद्भावे
चाभाव एव चैतन्यस्य यदि स्यात्, तद्देह-

१५६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।६
संबन्धितया प्रतीयेत । यावता शरीरसद्भावे-
ऽपि गर्भादावुत्तरकालं च चेतनापगमो दृष्टः ।
तन्न सति सत्त्वं देहारम्भकचैतन्यसाधकम् ।
ननु मृतशरीरेऽपि प्राणाद्यात्मकस्य वायोरू-
ष्मरूपस्य च तेजसोऽपगमान्न जीवावस्थाया-
मिव शरीरारम्भकभूतसद्भावस्तस्मादत्राचेतन-
त्वम्, यच्च तत् सति सत्त्वमनैकान्तिकीकर्तु-
मशक्तम् । मैवम् । गतासवोऽपि हि केचन
चलत्सन्धयः सोष्माणश्च कियन्तं कालमुपल-
भ्यन्ते । तेषां च जीवदवस्थावद्देहारम्भकभूत-
सद्भावेऽपि न चैतन्यसंभवः, गर्भावस्थायां
च सकलसामग्रीसद्भावेऽपि कदाचिच्चैतन्यासं-
भवः । तस्मात्सति सत्त्वमनैकान्तिकमेव ॥ ५ ॥
ननु जीवदवस्थायां परिणामवैशिष्ट्याच्चै-
तन्यसंभवस्तथाविधपरिणामाभावात् गतासु-
देहे तदभाव इति पुनरपि चार्वाकभूमिकयै-
वाशङ्क्यते
परिणामस्य वैशिष्ट्या-
दस्ति चेत्
कौमारयौवनाद्यवस्थाभेदाद्वान्तरतत्तद्व-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १५७
स्थाविशेषभेदेन च देहारम्भकभूतपरिणाम-
कृततत्तद्वैशिष्ट्याजीवदवस्थायां यच्चैतन्यमस्ति,
तत्तथाविधभूतपरिणामकृततत्तद्घटपटशकटा-
द्यनेकार्थप्रकाशकानि सक्रमाणि हि विज्ञा-
नानि पूर्वपूर्वनिरोधे सत्युत्तरोत्तराणि परिणा-
मवैशिष्ट्यादेव भवन्ति, नान्यत इति न देहा-
दन्यच्चैतन्यमिति चोद्यम् ॥
अत्र परिहारः
न स्मृतिस्तदा ।
तदेति प्रत्यर्थं सक्रमसंवेदनविशेषस्य परि-
णामित्वाभ्युपगमे सति स्मृतिर्नावकल्पते ।
परिणामविशेषाणां क्रमभाविनां भिन्नत्वात् ।
असंविदितस्यान्यविदितस्य चान्येनास्मरणात् ।
नह्यननुभूतं देवदत्तानुभूतं वा चैत्रादिना स्मर्तुं
शक्यम् ॥
एवं मा भूत् स्मृतिः किं नश्छिन्नमिति
चेत्, तदप्ययुक्तमित्याह
नाप्येवं सुप्रतीतत्वा-
त्स्मर्ता कायेतरोऽस्त्यतः ॥ ६ ॥

सकललोकप्रसिद्धस्मृत्यपह्नवस्तावन्न शक्यः,
स्मृतिश्चैवमुपपद्यते देहस्यासकृत्परिणामित्वेऽपि
एकस्वभावस्तदन्यस्तदर्थसंनिधौ तत्तज्ज्ञानस्या-
न्य एवानुभविता, स एवानुसंधाता स्यादिति ।
अत इत्यस्मात्स्मृत्यन्यथानुपपत्तिलक्षणादपि हे-
तोर्देहादन्यः स्मर्त्तास्तीति । नच वाच्यं कि-
मेभिः परानुमानासहिष्णोर्व्यर्थैर्हेत्वादिभिरि-
ति, यतश्चार्वाकस्यानिच्छोरपि दुर्गतस्य दौर्ग-
त्यमिव बलादेवानुमानं ख्यातिमनुबध्नाति ।
तथाहि तेन प्रत्यक्षैकप्रमाणवादिनापि चतु-
र्महाभूतव्यतिरिक्ततत्त्वान्तरानभ्युपगमे मृत्पा-
षाणादिस्थावरलक्षणा पृथिवी, जलादिश्च सरः-
सरित्समुद्रादिर्नादृष्टस्य गुणभेदेन सर्वं प्रत्य-
क्षेणावगाहितुं शक्यं तस्य प्रतिनियतव्यक्ति-
हेतुत्वेनाशेषजगदन्तर्गतपदार्थविषयान्वयग्रह-
णाक्षमत्वात् । अपिच यत्र काठिन्यं, सा पृ-
थिवी स्थलोपलपर्वतादिवत्, पृथिवीत्वाभावे
काठिन्यस्याभावश्चाबादाविव, यच्च द्रवस्वरूपं,
तज्जलं तैलघृतक्षीरादेरप्युदकत्वादित्याद्यन्वय-
ग्रहणमनुमानाङ्गं कल्पनीयम् । धर्मिणि च

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १५९
देहे पक्षीकृते तद्गतस्य काठिन्यादेः पृथिव्या-
दिधर्मत्वनिश्चयात् पृथिव्यादिभूतचतुष्टयारब्ध-
त्वमपि नानुमानं विनावगन्तुं शक्यम् । किंच
प्रत्यक्षमेव प्रमाणं नानुमानमिति प्रमाणा-
प्रमाणचिन्ता नास्य प्रत्यक्षनिश्चेया । यथाह
धर्मकीर्तिः
'प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यवियोगतः ।
प्रमाणान्तरसद्भाव......................॥'
इति न परं प्रत्यसिद्धत्वमनुमानस्य । तत्प्र-
त्यायनार्थं चेह परिशेषानुमानं प्रकरणारम्भे
दर्शितं, नतु स्वसंवेदनसिद्धत्वेनापरोक्षस्यात्मनः
साधनाय तत्र प्रमाणान्तरस्यानुपयोगात् ।
यदाहुः
'अनुभूतौ प्रमाणानां परिनिष्ठा समाप्यते ।
स्वतस्तयैव या ज्ञप्तिः किं तत्रान्यैः प्रमान्तरैः ॥'
इति । गतमेतत् । यत्तु
'परिणामस्य वैशिष्ट्यादस्ति चेन्न स्मृतिस्तदा ।'
इत्यखण्डनमेव श्लोकार्धं, तदेतच्छिवावस्थायां
सूक्ष्मतरसंवेदनसम्भवेऽपि परिणामस्य वैशि-
ष्ट्यादिति स्मृत्यभावप्रतिपादकत्वेन परमता-

१६० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११६
शङ्कया व्याख्याय समाधीयते यदुत 'नाप्येवं
सुप्रतीतत्वात्' नह्येवं क्वचित्प्रसिद्धं यद्गतासोः
सूक्ष्मतरसंवेदनमस्ति, स्मृतिस्तु नास्तीत्यपितु
सुप्रतीतमेतत् यन्निर्जीवे वपुषि काष्ठादाविव
संविन्नास्त्येवेति, तस्माद्देहादन्यः स्मर्त्तास्तीत्येव-
मपि व्याख्यायमाने न कश्चिद्दोषः ॥ ६ ॥
एवं पशुपदार्थं प्रसाध्य तद्विशेषान्वक्तुमाह
नाव्यापको न क्षणिको
नैको नापि जडात्मकः ।
नाकर्ता भिन्नचिद्योगी
पाशान्ते शिवताश्रुतेः ॥ ७ ॥
स चात्मा नाव्यापकः, नापि क्षणिकः देश-
कालाभ्यामनवच्छिन्नत्वात् । तदाहुः
'अनवच्छिन्नसद्भावं वस्तु यद्देशकालतः ।
तन्नित्यं विभु चेच्छन्तीत्यात्मनो विभुनित्यते ॥'
इति । नचासावेकः
'एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा ।' (क० ५।१२)
इति प्रतिपन्नानां ब्रह्मविदामिव जन्ममरण-
करणादिप्रतिनियमदर्शनस्य पुरुषबहुत्वज्ञाप-

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १६१
कस्यापह्रोतुमशक्यत्वात् । नच नैयायिकवैशे-
षिकाणामिव जडः । नापि सांख्यानामिवा-
कर्ता । नच केषांचिदिवागन्तुना चिता युक्तः ।
कुतः इत्याह 'पाशान्ते शिवताश्रुतेः' पाशानाम-
विद्यादीनामन्ते तत्प्रतिबन्धकत्वव्यपगमे यतो-
ऽस्यात्मनः शिवत्वव्यक्तिः श्रूयते । तथाचोक्तं
'अथात्ममलमायाख्यकर्मबन्धविमुक्तये ।
व्यक्तये च शिवत्वस्य शिवाज्ज्ञानं प्रवर्तते ॥'
इति । नच तच्छिवत्वमव्यापकत्वादिधर्मयुक्तं
ज्ञातृत्वकर्तृत्वरहितं वा
'नित्यं कालानवच्छेदाद्वैतत्यान्न प्रदेशगम् ।' (१।३।२)
इत्यादिना प्रत्युत तद्विलक्षणत्वस्योपपादित-
त्वात् । नच व्यापकत्वनित्यत्वादेर्मुक्तावेवो-
दयात्संसार्यावस्थायामभाव इति मन्तव्यम-
सदुत्पत्त्यसंभवस्योपपादयिष्यमाणत्वादिति ॥
इति श्रीभट्टविद्याकण्ठसूनुभट्टनारायणविरचितायां
मृगेन्द्रवृत्तौ पशुपदार्थनिर्णय-
प्रकरणं षष्ठम् ॥ ६ ॥
२१