मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

पदे पांसुरूपेण सम्यगारूढमिति । न चैतेषां व्याख्यानम् "इषे त्वा" इतिवद्विनि-
योगमात्रविदायुष्करवराहवामनप्रादुर्भावान् ऐतिहासिकानजानता कर्तुं शक्यम् ।
द्वितीये "आज्यैः स्तुवते, पृष्ठैः स्तुवते प्रउग (?) शंसति, निष्केवल्यं शंसति"
इत्यादी स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो "याज्यावद्देवताभिधानत्वात्" इति सूत्रेण, ।
यथा याज्या देवताभिधानरूपया दृष्टयैव द्वारा इष्टदेवतास्मारकत्वेन प्रधानयाग-
संस्कारार्था, एवं स्तोत्रशस्त्रे अपि मन्त्राणामन्यत्र क्लृप्ताया दृष्टार्थताया लंघनीय-
त्वादिति प्राप्त्यथापि वा श्रुतिसंयोगाल्लक्षणे "स्तौतिशंसती क्रियोत्पत्तिं विदध्या-
ताम्" इति सूत्रेण स्तुतेः श्रुतिप्रकरणाभ्यां प्रतीयमानं साध्यत्वमुल्लंध्याश्रुतस्य
संस्कारसाधनस्य कल्पनायोगात् याज्यायास्तु प्रकरणादिना यागांगत्वसिद्धेर्दृष्टार्थ-
त्वौचित्यात्तस्याचेन (?) होयागाङ्गप्रधानकर्मणी स्तौतिशंसती इति स्तुतशस्त्राधि-
करणे स्तोत्रशस्त्रयोः स्तुत्येकप्रयोजनत्वस्य साधितत्वात्तत्सामान्यादितरस्यापि
वेदभागस्य देवतास्तुतिप्राधान्येनैव प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वमपि युक्तम् एकरूप्य-
लाभात् तस्माज्जडानां कर्मसु यथा कथंचिद्व्युत्पादनार्थो भाष्यकारमते वेदे
रामकथाया अदशनेपि निगमन्निरुक्तोपबृंहणादिसिद्धायास्तस्या अपलापायोगात्
अव्युत्पन्नाग्राह्यत्वेपि व्युत्पन्नग्राह्यत्वसिद्धं रामायणस्य श्रुतिमूलत्वमतस्तन्मूल-
मन्त्रेष्वपि रामायणे इव कथांशा प्रत्यक्षवृत्त्या लभ्यते, अध्यात्मांशः परांक्तवृत्त्येति
भाष्यकारीयव्याख्यानेन सह एकैकस्य मन्त्रस्य त्रेधा व्याख्यानं क्रियते तत्र 'कंन
श्रिन्नमिषण्यसि' इत्यादयः षट् 'इषुन॑धन्वन्' इत्यादयः सप्तचत्वारिंशत्, 'तां सुते
कीतिम्' इत्यादय एकविंशतिः 'पृर्चाप॒रं चरतः इत्यादयोष्टाविंशतिरित्येवमादयः
परःसहस्रं प्रघट्टका रामकथां प्रकाशयन्त्युर्वशीपुरूरवःसंवादादिवत् यथा "हये जाये
मनसा"इत्यष्टादशर्चे सूक्ते उर्वशीपुरूरवसोः संवादरूपा कथा यथा वा "ओचित्स-
खायम्" इति चतुर्दशर्चे सूक्ते यमयम्‍योः संवादरूपा तद्वत् तत्र 'कं नश्चित्र-
मिषण्यसि चिकित्वाम्' इति द्वादशर्चं सूक्तं विखनसः पुत्रस्य वभ्रोरार्ष तथा
चानुक्रान्तं कं नो वभ्रा वैखानस इति विखनाः ब्रह्मा 'विखनसाशितो विश्वसृष्टये'
इति भागवते तत्र विखनःशब्दप्रयोगदर्शनात् वभ्रोपदेन च वभ्रीभरनुवित्तं
गुहास्विति वल्मीकधया (?) सम्भरणमन्त्रलिंगात् वल्मीककारिणो जन्तुविशेषा
उच्यन्ते ताभिर्वल्मीकगर्भस्थतामापादितो मुनिर्वाल्मीकिः स एवान्न वभ्र इत्युच्यते,
यथा वल्मीकशब्दादपत्यप्रत्ययः एवं वभ्रीशब्दादपि गोत्रप्रत्ययस्तस्य लुक्
शब्दसाधुत्वार्थं ज्ञेयः । वाल्मीकिश्च ब्रह्मपुत्रो रामायणस्य कर्तेति स्कान्दे पार्वतीं
प्रतीश्वरवाक्यं स्मर्यते "वाल्मीकिरभवद् ब्रह्मा वाणी वाक् तस्य रूपिणी । चकार
रामचरितं पावनं चरितव्रतः" ॥ इति 'तं कं न' इति सूक्तस्य रामायणस्य