मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

पि वैयर्थ्यं स्यात् । तथा सति दृष्टत्वादि मंत्राणामपि तत्कल्प्यं स्यात्तेन बाह्यन्तं
श्रुतिषोडशकर्मकाण्डोच्छेदौ स्यातां तस्मान्मन्त्राणां रामायणमूलत्वे संभवत्यपि
अध्यात्मपरत्वं न युज्यत इति चेत् । न, एकस्मिन्नेव विषये प्रतिपत्तृभेदेन
प्रतिपत्तिभेददर्शनात् । तथाहि एकं रज्जुखण्डं कश्चित्सर्प इति, कश्चिद्दण्ड इति;
कश्चिद्रज्जुरिति प्रत्यक्षेण प्रत्येति । एकं वा घटं कश्चिदसत्त्वेन कश्चिदनिर्वचनीयत्वेन
तर्कवलात्प्रत्येति, तथा “य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतम-
भयमेतद् ब्रह्म” इति प्रजापतिवाक्यादेकमेवात्मानं देहादिविशिष्टमेषामृतादि-
गुणभाक्त्वेनविरोचनः प्रतिपेदे इन्द्रस्तु तत एव श्लेषेन देहत्रयातीतं तादृक्त्वेनेति
दृश्यते । यास्कोपि “बहुप्रजा निर्ऋतिमाविवेश” इत्यस्य बहुप्रजाः कृच्छ्रमापद्यत
इतिपरिव्राजकाः, वर्षकर्मेति नैरुक्ता इति एकमेव निर्ऋतिपदं द्वेधा व्याचष्टे ।
वर्षकर्मेत्यस्य व्याख्याभूमिमापद्यत इति तत्रैव ज्ञेयम् । तस्मादस्तिप्रतिपत्ति
भेदादर्थभेदो मंत्राणाम् । अत एव यास्कः स्थालीपुलाकन्यायेन कांश्चिन्मन्त्रान-
धिदैवतमध्यात्मं च व्याख्याय सर्वेषामचेतनदेवतानामभिरध्यात्मपरतया व्याख्यानं
कर्तव्यमित्याशयेनाह-“माहाभाग्याद्देवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयत एक-
स्यात्मनोन्ये देवाः प्रत्यंगानि भवन्त्यपि च सत्त्वानां प्रकृतिभिऋषयः स्तुवन्तोत्याहुः
प्रकृतिसार्वनाम्न्याच्चेतरेतरजन्मानो भवन्तीतरेतरप्रकृतयः कर्मजन्मान आत्म-
जन्मानः आत्मैवैषां रथो भवत्यात्माश्वा आत्मायुधमात्मेषवः सर्वं देवस्य देवस्य”
इति । एतदेवाभिप्रेत्य व्यासोपि आश्वमेधिकाध्यात्मे ‘वृत्रेण पृथिवी व्याप्ता'
इत्यारभ्य ‘ततो वृत्रं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ ॥ शतक्रतुरदृश्येन वज्रेणेतीह
नः श्रुतम् ॥ इति । अत्र वृत्रशतक्रतुवज्रशब्दानज्ञानजीवविवकेषु प्रयुंक्त ।
वनादिरूपकेण च ब्रह्मान्यरूपयत्तत्रैव क्वचिदधिलोके दृष्टमत्यर्थं मंदाधिकारिणेः-
धिदेवपरतया व्याचष्टे यथोक्तम्-‘के ये ते स्त्रियो ज्ञाता विधाता ये च ते सिनाः
कृष्णाश्च तंतवस्ते रात्र्यहनी इत्यादिना । विद्वांस्तु-“द्वादशारं नहि
तज्जराय वर्वति चक्रं परिद्याममृतस्य ॥ आपुत्राग्नेमिथुनासो अत्र सप्त शतानि
विंशतिश्च तस्थुः” इत्यादीनामृचां संवत्सरोऽहोरात्रपरत्वेनानुवादसरूपत्वं
मा भूदिति इत्थं व्याचक्षते । षाडिन्द्रियाणि षडृतवः ऋतावृतौ द्वौ द्वामासाविव
प्रतीन्द्रियं रागद्वेषौ प्रतिमासं द्वौ पक्षाविव प्रतिरागं प्रतिद्वेषं च पक्षद्वयं यथा
धर्मे रागः शुक्लः अर्थे कृष्णः, एवं धर्मे द्वेषः, कृष्णः, अर्थे शुक्ल इति ।
प्रतिपक्षं पंचदश तिथयः ताश्च सूर्य्यचन्द्रयोः सन्निकर्षविप्रकर्षतारम्याद्भवन्ति
तत्र सूर्य आत्मा चन्द्रः षोडशकला मनोरूपी अहमर्थः कलाश्च प्राणः १ श्रद्धा २
खं ३ वायुः ४ ज्योतिः ५ आपो ६ भूः ७ इन्द्रियम् ८ मनः ९, अन्नम् १०
वीर्य्यम् ११, तपः १२, मंत्राः १३, कर्म १४ लोकाः १५, नाम १६ च ।