मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

१४ मन्त्ररामायण
अथाध्यात्ममप्युच्यते सवाजमिति ॥ स निरस्तसमस्तमायः श्रीरामभद्रः
अनवश्वियुग्वाहनहीनः वाजं संग्रामं यात्वा संताऽभूत् । कीदृशः । अपदुष्पदायन्
अपगतं दुःस्थितं पदं स्थानं कण्टककर्दमसलिलाद्यनाक्रान्तं यस्मात्तेन अपदुष्पदा
सेतुरूपेण पधायन् गच्छन् लङ्कामित्यर्थात् स्वर्षता इन्द्रादिलोकानां विभाजको
धिष्णुः शतदुरस्य शतद्वारस्य सत वै शीर्षण्याः प्राणाः द्वाववांचौ नाभिदर्शमीति
प्रतिवदनं दशद्वारत्वाच्छतद्वारो रावणः नाभ्यादिस्थानेष्वपि तत्तन्मुखद्वाराऽन्न-
रसागमनस्येष्टत्वात् मुखसंख्यानि प्रच्छन्नानि द्वाराणि संतीति ज्ञेयं । तस्य वेदो
धनं लङ्काराज्यं सनिष्यन् तद्भ्रात्रे विभीषणाय विभजिष्यन् परिषदत् स्वैष्टजनेन
परिवृतोन्यषीदत् । उपविष्टवान् । कीदृशः शिश्नदेवान् कामुकाद्राक्षसादीन् घ्नन्
नाशयन् वर्पसा स्वरूपेण अभिभूत् अभिभावितवान् सेतुमार्गेण लङ्कां गत्वा
दारहर्तारं हत्वा परिजनेनावृतः शत्रुधनानि तद्भ्रात्रे समर्पितवा नित्यर्थः ॥ ३ ॥
सयह्व्योवनीर्गोष्वा॑ जु॒होति॒ प्रध॒न्या॑सु स॒स्रिः ।
अपा॑दो यत्र॑ यु॒ज्यासो॑ऽरथा॒द्रोण्य॑श्वास ईर॑ते घृ॒तं वा ॥४॥
ऋ. १०. ९६, ४
जल में नौका के समान जिनकी गति है, पादचार रहित के समान
उन वानर सखाओं के साथ राम ने महासमुद्र पर पुल बना कर उसे
विस्तीर्ण पृथ्वी के समान भ्रमण योग्य कर दिया ।
अपदुष्पदायन्नित्येतद्विवृणोति सयह्वइति । स रामो यत्रस्थाने घृतं क्षरण-
स्वभावं घृतं वाःवारि द्रोण्यश्वासः द्रोणयो नाव एवाश्वा इव गति साधनानि
येषां सन्ति ते तथाभूताः एव ईरते गच्छन्ति यत्र च युज्यासः सखायो वानराः
अपादः पादचाराभावात् पादहीना इव एवम् अर्णाः भवन्ति तत्रापि महार्णव-
स्थाने यह्वीः महतीः अवनी सस्रिर्विस्तीर्णान् भूप्रदेशान्ससार "अद्रिगमहन" इति
किन्प्रत्ययं। लिङ्गव्यत्या