मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

सूर्यवंशो रामः शुक्लं शुद्धम् अर्णः समुद्रजलम् अरुहत् केनोपायेनेत्यत आह—
अयुक्तेति । यत् यतः हरितः पर्वततत्त्वसामान्यात् विराडंगुलिरूपान् पर्वतान्
अयुक्त सेतुरूपेण योजितवान् । वीतपृष्ठाः अनुच्चाः सुसमा इत्यर्थः ॥ तांश्च धीराः
हनुमदादयः उद्घाननावम् उदकदेशेन नावमिव अनयन्त आनीतवन्तः । अगाधे
जले कथमासां न मज्जनं जातम् अत आह-आशृण्वतीरिति । आशृण्वतीः-
आज्ञाकारिण्यः आपः समुद्ररूपाः अर्वान् अतिष्ठन् उपस्थानं दासवदकुर्वन् ॥ पक्षे
सूर्य आत्मा शुक्रमर्णः ब्रह्म समुद्रम् हरितः इन्द्रियनद्य आपो मनः ॥१२५॥
अश्मन्वती रीयते संरभध्वमुत्तिष्ठत प्रतरतासखायः ।
अत्रा जहीम ये असन्नशेवाः शिवान् वयमुत्तरेमाभि वाजान् ॥१२६
ऋ. १०. ५३, ८
सेनापति ने कहा

८८ मन्त्ररामायण
नागपाशबन्धाद्याः जघ्नथुः नाशयामासथुः युधां वृषशिप्रेय महोक्षसदृशशरीरस्य
पृतनाज्येषु पक्षे यज्ञोपयोगाय माया लयविक्षेपरूपाः ॥ १२७ ॥
हरयो धूमकेतवो बातजूता उपद्यवि ।
यतन्ते पृथगग्नयः ॥१२८॥
ऋ० ८. ४३, ४
धूमकेतु के समान पूँछ वाले वानर, अन्तरिक्षचर राक्षसों को मारते
हैं और अग्नि के समान नष्ट करने में समर्थ हैं ।
हरय इति-हरयो वानराः, धूमवत् धूसराः केतुवदूर्ध्वंकृतानि पुच्छानि येस्ते
धूमकेतवः, वातो जूतो अतिवेगात् प्रवर्तिता यैस्ते वातजूताः उपद्यवि अन्तरिक्षे
यतःते अन्तरिक्षचरान् राक्षसान् बाधितुं यत्नं कुर्वन्ति पृथक् पृथक् प्रत्येकमिति
यावत् । अग्नयः अग्निवदितरनैरपेक्ष्येण सर्वं राक्षसकुलं दग्धुं क्षमा इत्यर्थः ॥ पक्षे
हरय इन्द्रियाणि हार्दाकाशे यतन्ते प्रवेष्टुमिति शेषः । अग्निवन्निर्दोषः ॥१२८॥
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय ।
इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शतादश ॥१२९॥
ऋ० ६. ४७, १८
राक्षसों के अनेक रूप धारण करने पर राक्षसों के प्रत्याख्यान के
लिये राम ने भी अनेक रूप धारण किये । राम माया से बहु रूप को
प्राप्त होते हैं। सहस्रों वानर राम के अनुवर्ती हैं और राम ही सभी
वानर रूपों में स्थित हैं ।
रूपमिति-रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, यावन्ति राक्षसानां रूपाणि तावन्ति
तत्प्रतिकूलानि रूपाणि दधारेत्यर्थः । तदस्य रामस्यानेकरूपत्वं प्रतिचक्षणाय
विराधिरूपान्तरप्रत्याख्यानाय । न तु राम एव विश्वरूपांस्ति, अतस्तेषु रूपेषु
स्वावयवेष्विव अन्योऽन्यं बाध्यबाधकभावो न युक्त इत्याशंक्या- इन्द्र इति । इन्द्रो
रामः पाशान्यायेन बहुवचनमवयवाभिप्रायम् । तथा च सत्त्वप्राधान्येन देवरूपः,
रजः प्राधान्येन असुररूपः, तमःप्राधान्येन राक्षसरूप इति पुरुरूपो बहुरूप ईयते
गम्यते । यथा सर्वरसोपादानस्यापि जलस्य स्वाभाविकं माधुर्यमिक्षुद्राक्षादिष्वति-
शयेनाभिव्यज्यते । निम्बूमरिचादिषु तदभिभूयोपाधिकमम्लत्वकटुत्वादिकं प्रथते
तद्वदिदं द्रष्टव्यम् । अतस्तेषां बाध्यबाधकभावो युज्यत एव । हि यस्मात् अस्य
इन्द्रस्य दशशता सहस्रम् अनन्ता इत्यर्थः । हरयो वानरा राममनोऽनुवर्तिन-
कायव्यूहे योगिशरीरांतरवद्युक्ताः सन्नद्धाः दृश्यन्त इति शेषः । राम एव सर्ववानरः

मन्त्ररामायण ८९
रूपोऽभवदित्यर्थः । तथा च श्रुतिः- "अयं वै हरयोऽयं वै दश च शतानि च
सहस्राणि च बहूनि चानन्तानि च" इति । पक्षे देवासुराः शमकामादयः, इन्द्र
आत्मा हरय इन्द्रियवृत्तयः शेषं समानम् ॥ १२९ ॥
यः सुविन्दमनर्शनिं पिप्रुं दास महीशुवम् ।
वधीदुग्रो रिणन्नपः ॥१३०॥
ऋ. ८. ३२, २
बिन्दु के समान जिसके शिर रूपी अवयव गिर रहे हैं, गतिरहित,
सर्प के समान फूत्कार करने वाले नीच रावण को राम ने समुद्र पर पुल
बनाकर मारा ।
य इति-यो रामः सुविन्दं सरन्ति पतन्ति बिन्दुवद्वर्तुलाः शिरोरूपा अवयवा
यस्य स सुविन्दश्चः अदन्तत्वम् आर्षम् । अत एवानर्शनिम् अगति कम् । ऋष
गतिस्तुत्यारित्यस्य सौत्रस्य धातोरेदं रूपम् । पिप्रुमिव पिप्रुं शरीरस्थचर्मकील-
वद्गत्यां मष्याकारचित्ररूपं दासं रावणं सर्पवत् सविषोच्छ्वासं वधीत् अवधीत् ।
उग्रः यतः सामुद्रोरपि रिणन् सेतुकरणेन हिंसन्, तस्य कृतानि प्रवोचतेति
पूर्वमन्त्रगतेनान्वयः । सुविन्दादयः पञ्च राक्षसा इति भाष्यम् । पक्षे सुविन्दं
निर्वीर्यम्, अनर्शनिं चित्तनिरोधाद्गतिकम्, पिप्रुं प्रसर्पणशीलं लोभकुम्भकर्णम्,
दासं दस्यत्युपक्षीणोतीति कामरावणम्, अहीशुवम् क्रोधेन्द्रजितं च अपः देहं
रिणन् प्रविलापयन् योऽवधीत्, तस्य योगिनः कृतानि ॥ १३० ॥
भद्रो भद्रया सचमान आगात् स्वसारं जारो अभ्येति पश्चात् ।
सुप्रकेतैर्युभिरग्निर्बितिष्ठन् रुशद्भिर्वर्णैरभि राममस्थात् ॥१३१॥
ऋ. १०. ३, ३
रामभद्र के सीता के साथ आने पर दण्डकारण्य में राम की अनु-
पस्थिति में सीता को हरने के लिये रावण आया था, उस समय सीता
के सहचर अग्निदेव थे । अतः द्युलोक से आकर सीता के साथ राम के
सामने स्थित होकर अग्निदेव ने राम की पत्नी के निर्दोषत्व को सूचित
किया ।
भद्र इति-भद्रः रामभद्रः भद्रया सीतया सह सचमानः सज्जमानः आगात्
दण्डकारण्यमित्यर्थात्, स्वसारम् अंगुलयः स्वसारः तद्वन्तं सीतायाः पाणि ग्रहीतुं
जारा रावणः पश्चात् रामापराध्ने अभ्येति आगत इति पूर्वोक्तानुवादः । ततो
रावणे हते सति "जाया गार्हपत्य०" इति श्रुतेः जाया सहचरोऽग्निः, द्युभिः

९० मन्त्ररामायणम्
द्युलोकसाधनतया द्युशब्दवाच्यः, रामदारैः सह रामं रामस्याऽभिमुखम् अस्थात्
स्थितवान्, सुप्रकेतैः शोभनचिह्नैरिति दारनिर्दोषत्वं सूचितम्, वितिष्ठन्नस्थादिति
सम्बन्धः तिष्ठन्नासीदित्यर्थः ॥ उशद्भिर्दीप्यमानैः वर्णैः लोहितादिवर्णज्वाला-
भिरुपलक्षितः, अयं चार्थः-पुनः पत्नीमग्निरदादिति मन्त्रान्तरेपि दृष्टः ॥ पक्षे
भद्रो वोढः, भद्रयां श्रद्धया, जार कामः, अग्निर्वाक् ॥ १३१ ॥
तेऽवदन्प्रथमा ब्रह्मकिल्बिषेऽकूपारः सलिलो मातरिश्वा ।
वीळुहरास्तपउग्रो मयोभूरपो देवीः प्रथमजा ऋतेन ॥१३२॥
ऋ. १०. १०९, १
अग्नि द्वारा लायी गयी सीता के विषय में समुद्र, जलाधिप, काल-
चक्र के चालक निमेषादि के अधिष्ठाता देवताओं ने राम से कहा कि
सीता के शरीर के चिह्नों से ज्ञात होता है कि इन्होंने उग्र धर्माचरण
किया है और ये निर्दोष हैं।
तेऽवदन्निति-ते प्रसिद्धाः देवर्षयोऽग्निना आनीतायाः सीतायाः ब्रह्मकिल्बिषे
ब्रह्मचर्यरक्षणाख्ये दोषे विषये ऋतेन सत्यशपथेन अवदन्, इयं निर्दोषेति शपथपूर्वकं
राममवदन्नित्यर्थः ॥ ते के अकूपारः समुद्रः, सलिलो निर्मलः सलिलाधिपो वा,
वीळुहराः कालचक्रचालकाः निमेषाद्यधिष्ठात्र्यो देवताः, तपो धर्मः, उग्रः, मयः
सुखं भवत्यस्मादिति मयोभूर्वातः, आपः शरीरम् तच्चिह्नानि वेत्यर्थः ॥१३२॥
सोमो राजा प्रथमो ब्रह्मजायां पुनः प्रायच्छदहणीयमानः ।
अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीदग्निर्होता हस्तगृह्यानिनाय ॥१३३॥
ऋ. १०. १०९, २
पहले राजा सोम के द्वारा बृहस्पति-पत्नी का हरण कर लिया गया
और बाद में उन्हें लौटाया गया । पतिव्रत के कारण अपने दोष से रहित
तारा का वरुण-मित्र ने अनुगमन किया । अग्नि देवता इसे स्वयं लेकर
आये हैं, अतः यह भी तारा के समान निर्दोष है और तुम्हारे द्वारा
स्वीकार करने योग्य है ।
ते किमवदन्नित्यत आह-सोम इति । प्रथमो राजा सोमः ब्रह्मजायां
बृहस्पतिभार्यां पुनः हृत्वा तस्यां पुत्रमुत्पाद्य पश्चात्प्रायच्छत् दत्तवान्, अहणीय-
मानः अनिन्द्यमान इतरैः तारायां पातिव्रत्येन स्वकृतदोषाभावात् तस्याश्च
अन्वर्तिता अनुगन्ता वरुणो मित्र आसीद्, अग्निर्होता एनां हस्तगृह्य हस्ते
गृहीत्वा आनिनाय तस्मात्तारावदियं स्वयमदुष्टा त्वया स्वीकार्येति भावः ॥१३३॥

मन्त्ररामायण ९१
हस्तेनेव ग्राह्य आधिरस्या ब्रह्मजायेयमिति चेदवोचन् ।
न दूताय प्रह्येतस्थ एषा तत्रा राष्ट्रं गुप्तं क्षत्रियस्य ॥१३४॥
ऋ. १०. १०६, ३
जैसे तारा को सभी देवताओं ने ब्रह्मपत्नी ब्रह्मचर्यवती कहा था,
उसी प्रकार इस निर्दोष सीता को ग्रहण करने से आपको दुःख नहीं
होगा। क्योंकि इस जन्म में रावण रूप भगवान के पार्षद के वेग
पूर्वक हरण करते समय इन्होंने उसका अनुसरण नहीं किया था। अतः
इनके द्वारा राम का कुलधर्म सुरक्षित है।
हस्तेनेति-अस्याः हस्तेनैव ग्राह्यः ग्रहणं तदेव आधिः दुःखं जातं न तारावत्
शङ्केन यतः सर्वे देवाः ब्रह्मजाया ब्रह्मचर्यवती परभार्येयमिति चाऽवाचन् इत एव
अनिच्छन्तीमेनां धर्षयतस्तव नलकुबरशापनाशो भविष्यतीत्यवदन्नित्यर्थः ॥ अतो
हन्तोः दूताय पार्षदाय रावणाय प्रह्ये प्रकर्षेण जिहीत इति प्रहीतस्मै, वेगेन
गच्छते एषा न तस्थे न तमनुसृतवती, तथा तेन प्रकारेणानया क्षत्रियस्य रामस्य
राष्ट्रोपलक्षितं कुलधर्मादिकं गुप्तं रक्षितम् ॥ १३४ ॥
देवा एतस्यामवदन्त पूर्वे सप्तऋषयस्तपसे ये निषेदुः ।
भीमा जाया ब्राह्मणस्योपनीता दुर्धां दधाति परमे व्योमन् ॥१३५॥
ऋ. १०. १०६, ४
बलपूर्वक हरण करने वाले के लिये मृत्युप्रद, परलोक में कष्ट देने
वाली इनकी देवताओं और सप्तऋषियों ने वन्दना की ।
देवा इति-एतस्यां निमित्तभूतायां भीमा मृत्युप्रदा उपनीता बलाद्गृहीता
ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदः दुर्धां नरकयातनां दधाति परमे व्योमन् परलोके ॥ १३५ ॥
ब्रह्मचारी चरति वेविषद्विषः स देवानां भवत्येकमङ्गम् ।
तेन जायामन्वविन्दद्बृहस्पतिः सोमेन नीतां जुह्वं१न देवाः ॥१३६॥
ऋ. १०. १०६, ५
ब्रह्मचर्य का पालन करती हुई शत्रु के लिए विष के समान सोम के
द्वारा लायी गयी पत्नी को बृहस्पति ने जैसे स्वीकार किया था आप भी
सीता को स्वीकार कीजिये ।
ब्रह्मचारीति-ब्रह्मचारी प्राणः स्वाभाविकसंगृहीतः विषो व्याप्याः प्रजाः

९२ मन्त्ररामायण
वेविषत् व्याप्नुवन् एकं मुख्यम् अङ्गं चक्षुः तेन प्रमाणभूतेन जुह्वं न जुह्वस्थहविषत्
शुद्धाम् ॥ १३६ ॥
पुनर्वे देवा अददुः पुनर्मनुष्या उत ।
राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुनर्ददुः ॥१३७॥
ऋ. १०. १०६, ६
दशरथादि मनुष्यों ने तथा अग्नि आदि देवताओं ने सत्य शपथ
करते हुए सीता को राम के लिए दिया ।
पुनरिति-देवा अग्न्यादयः, मनुष्याः दशरथादयो राजानः इन्द्रयमवरुणसोमाः
सत्यं शपथं कृण्वानाः ददुः रामायेति शेषः ॥ १३७ ॥
पुनर्दाय ब्रह्मजायां कृत्वी देवैर्निकिल्विषम् ।
ऊर्जं पृथिव्या भक्तायोरुगायमुपासते ॥१३८॥
ऋ. १०. १०६, ७
विवाह के बाद इस समय निर्दोष सीता को राम के लिए देकर
देवताओं ने महान् यश प्राप्त किया । पृथ्वी के राज्य को विभीषण सुग्रीव
आदि में बाँटकर सुखपूर्वक श्रीराम रहने लगे ।
पुनर्दायेति-विवाहापेक्षया इदानीं पुनर्दत्त्वा देवैर्निकिल्विषं निर्दोषं यथा
स्यात्तथा कृत्वी कृत्वा दत्त्वा च उरुगायं महाकीर्त्तिम् उपासते देवर्षयः । कथंभूतम्
पृथिव्याः ऊर्जमन्नाद्यं भक्ताय विभज्य विभीषणसुग्रीवलक्ष्मणादिभ्यो राज्यानि
विभज्य देवब्राह्मणयज्ञार्थं च विभज्य स्थितमिति शेषः ॥ १३८ ॥
सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानाँ आदिदेताः प्रदिविजे जवेन ।
मुमुक्षमाणा उत या मुमुग्धेऽथैता न रमन्ते नितिक्ताः ॥१३९॥
ऋ. १०. १११, ९
सर्परूपी रावण से ग्रसित समुद्र को पुनः अभय प्रदान किया । रावण
के भय से सिन्धुपत्नी नदियाँ शीघ्र चलती थीं । रावण के कारागार से
मुक्त होकर ये देवता भी शोक से रहित होकर भली प्रकार स्थित हो
गये हैं ।
तत्र प्रथमं प्रकृतैरेव कर्मभिरुपासकाः स्तुवन्ति-सृज इति । सिन्धून् समुद्रान्
सप्तचतुरो वा अहिना रावणस्य कालसर्पेण जग्रसानान् ग्रस्तान् सृज असृजः
अभयदानेन पुनः सृष्टवानसि, तथा-आदित अस्मादेव रावणात् एताः सिन्धुभार्याः

मन्त्ररामायण ९३
नद्यः प्रविविज्रे प्रकर्षेण सीताश्लेषितवत्यः जवेन वेगेन, तथा-मुमुक्षमाणा रावण-
कारागारादात्मनो मोक्षमिच्छन्तः मुमुचे मुक्ताः, अथ अन्यदा एता देवताः न
रमन्ते इति एव यतः निक्तिताः नितरां कटुकाः शोकोपहतरसाः इदानीं
सम्यगवर्तन्त इत्यर्थः ॥ पक्षे सिंधून् मैत्र्यादीन्, यमनियमप्राणायामप्रत्याहार-
सम्यमतर्कान् वा पूर्वोक्तान्, एताः शमदमादयः, मुमुक्षमाणाः जीवा अहिनो
मोहेन ॥ १३९ ॥
सध्रीचीः सिन्धुमुशतीरिवायन्त्सन्मज्जार आरितः पूभिदासाम् ।
अस्तमाने पार्थिवावसून्यस्मे जग्मुः सूनृता इन्द्र पूर्वीः ॥ १४०॥
ऋ. १०. १११, १०
समुद्र के समान अपार राम के पास नदी के समान सीता आयीं ।
सीता की इच्छा करने वाला जार रावण मारा गया ! हे राम ! तुम्हारे
गृह अयोध्या में सभी सम्पत्तियाँ निवास करती हैं। आपको हम लोग
हृदयाकाश में देखें ।
सीता रामं प्रत्युपगतेत्यन्यापदेशेनाहुः-सध्रीचीरिति । सध्रीच्योः सहधर्म-
चारिण्यः । पूजार्थं बहुत्वम् । सिन्धुं समुद्रवदपारं रामम् उशतीरिव कामयमानाः
नद्य इव आयन् आगताः, आसां जारो रावणः सन्त् सर्वदा पूभित शरीरशोषको
यः सः आरितो हिंसितः ॥ पक्षे समूले कामे हते श्रद्धादयो ब्रह्मान्त्रिमुखं
प्रापुरित्यर्थः ॥ हे इन्द्र हे राम ते तव अस्तं गृहम् अयोध्यां हार्दाकाशं वा
पार्थिवानि वसूनि सर्वे कामा आजग्मुः अस्मे अस्मांश्च त्वद्दर्शिनः पूर्वीः सूनृताः
वेदस्य वाचः "एष सर्वेश्वरः" इत्यादयः "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादयो वा
आजग्मुः । ब्रह्मभावेन बहिर्भवन्तं हार्दाकाशे चाऽत्मानं त्वां पश्याम इत्यर्थः
॥ १४० ॥
सचन्त यदुषसः सूर्येण चित्रामस्य केतवो रामविन्दन् ।
आयन्नक्षत्रं ददृशे दिवो न पुनर्यतो न किरद्धा नुवेद ॥ १४१॥
ऋ. १०. १११, ७
जब सीतारूपी उषा श्रीराम रूपी सूर्य से मिलीं तब उन राम रूपी
सूर्य की रश्मियों ने विभिन्न रूप धारण कर लिया । और कोई भी व्यक्ति !
उन राम के दर्शन न कर सका ।
ईदृशज्ञाने हेतुमुपासनामाह-सचन्त इति । केतवो ज्ञानवन्तोऽस्य रामस्य ।

: 'त्र' is right after 'ष्टि': 'ष्टि', then 'त्र' (with a diagonal line like 'त्र'), then 'य': "समष्टित्रयवाचकात्".
Wait, on line 13, the first word:
र्पदात्? Or र्पद्यात्? Or रात्पदात्?
Look at the first letter of line 13:
'र्' (repha) on 'प'? No, there is a letter before 'प':
It's 'रा' with a stroke: 'रात्'?
Wait, line 12 ends with:
"सदृशसमष्टित्रयाचकात्" (ending in 'त्').
Then line 13 begins with:
'र्पदात्' or 'रात्पदात्'?
Wait! Look at the top of the first letter on line 13:
There is a vertical stem 'रा' with a repha?
Wait, look at line 12: does line 12 end in a hyphen or letter?
Line 12 ends in: 'त्' (ta-virama).
Wait, why would line 13 start with 'र्पदात्'?
Wait! Is line 12 ending with "सदृशसमष्टित्रयाचकात्"? No!
Look at the end of line 12:
"सदृशसमष्टित्रयवाचकात्" - wait, there is no 'त्' at the end of line 12!
Look

(saḥ) ।
शि (shi) व (va) मि (mi) त्य (tya)
र्ध (rdha) / र्थ (rtha)?
मा (mā) त्रा (trā)
[space/break]
नि (ni) / वि (vi)
न्द् (nd)
ता (tā) / दा (dā) / ना (nā)
व (va)
श्य (shya) / च्य (cya)
प (pa) रि (ri) शि (shi) ष्ट (ṣṭa)
इ (i) ति (ti)
Let's look at the characters:
Is that: "निन्दतावश्य"?
Wait, look at the fourth character from 'नि':
It is 'व'.
The fifth is 'श्य'.
Is the third 'ता'?
Wait, could it be "निन्द्यतावश्य"?
Wait, why would anything be "निन्द्यतावश्य परिशिष्ट इति"?
Wait! Look at the preceding sentence:
"प्रपञ्चोपशममिति षण्णामुपाधीनां अद्वैतमिति सर्वेषां निरासः ।"
All the previous words in Mandukya 7 are negations (निरास):

• "न प्रज्ञानघनम्" इति विशेषविज्ञानहीनस्य प्राज्ञीयस्य [निरासः]
• "अदृष्टम्" इति ... सौप्तस्योपाधेः [निरासः]

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

९६ मन्त्ररामायण
मनु और सूर्य जिस वंश के प्रवर्तक हैं, उस वंश में जन्म लेने वाला
मैं ही मनु और सूर्य हूं, जिस अवतार के लिए दशरथ ने ऋषि को दान
से सन्तुष्ट किया, वह दीर्घदर्शी कार्यज्ञ ऋषि मैं हूं, मैं ही आर्जुनेय को
आयुष्य प्रदान करने वाला हूं । भृगु ने जो 'तुम्हारी पत्नी का हरण
अन्य कोई करेगा' शाप दिया था वह भी मैं ही हूं । मेरे शत्रुओं की
वृद्धि का कारण जो शुक्र है वह भी मैं हूं इसीलिए उपासक को सभी में
राम का दर्शन करना चाहिए ।
एवं राममुपासीनो रामतादात्म्याभिमानात्सार्वत्म्यं प्राप्तो वामदेवापरनामा
रुद्रो रामविशेषणैरात्मानं स्तौत्याह बृहदारण्यकश्रुतिः, तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वाम-
देवः प्रतिपेदे--अहं मनुरभवं सूर्यश्चेतीति । यस्मिन्वंशेऽहमुत्पन्नस्तत्प्रवर्तकौ
मनुसूर्याविहमेवाभवम्, यच्चमदवतारनिमित्तं दशरथेन तोषितः क

मन्त्ररामायण ९७
प्रवः पांतं रघुमन्यवोंधो यज्ञं रुद्राय मीलहुषे भरध्वम ।
दिवो अस्तोष्यसुरस्य वीरैरिषुध्येव मरुतो रोदस्योः ॥१४५॥
ऋ. १. १२२, १
'हे रामव्रती ! विद्यामृतवर्षी, रुद्र के लिए यज्ञ करते हुए तुम
लोगों को देह और मन की रक्षा करनी चाहिए। यह मानव शरीर
देवों के द्वारा तथा सनकादि के द्वारा स्तुत्य है। मनुष्यों के प्राण शरीर
से बाण के समान निकल जाते हैं। अतः इस चञ्चल जीवन के लिये
शीघ्र तारक गति की रुद्र से प्रार्थना करते हैं।'
एवं सफलोपासनां समाप्य तत्प्राप्तिकामैस्तत्सम्प्रदायप्रवर्त्तको रुद्रोप्याराधनीय
इत्याह-प्रवः पान्तमिति । हे रघुमन्यवः रामव्रतवो रामोपास्तिकामा इति
यावत्, मीढुषे विद्यामृतवर्षिणे रुद्राय यज्ञं भरध्वम् कीदृशं यज्ञं वः युष्माकम्,
अन्धः अन्नं तद्विकारं देहं मनश्च पान्तं रक्षन्तम् "अन्नमयं हि सोम्य मनः" इति
देहवाङ्मनसांप्यत्र विकारत्वं श्रुतम् । कीदृशमन्धः यत् दिवः स्वर्गापेक्षयापि अस्तोषि
स्तुतं वेदे "ता अब्रुवन्त्सुकृतं वत" इति मानुषदेहस्य देवताभिरपि पुण्यत्वेन
स्तुतत्वात् । असुरस्य सुरां विनाश्यमरस्य ब्रह्मणो वीरैः पुत्रैः सनकादिभिरस्तोषीति
सम्बन्धः । मरुतां वाणवदाशुगाः प्राणाः रोदस्योर्भुवि दिवि च वसतां पुंसां नृणां
देवानां च इषुधी निषंगे इव देहे अर्द्धनिष्क्रान्ताः सन्ति, इषुध्यवेति-सुप आत्मन् ।
चञ्चलत्वाज्जीवितस्य शीघ्रं तारकप्राप्तये रुद्रं यजेतेति भावः ॥ १४५ ॥
हिरण्यकर्णम्मणिग्रीवमर्णस्ते नो विश्वे वरिवस्यन्तु देवाः ।
अर्यो गिरः सद्य आजग्मुषीरुस्त्राश्चाकन्तूभयेष्वस्मे ॥१४६॥
ऋ. १. १२२, १४
जिस मणि रूपी मन्त्र के कान में पड़ते ही ग्रीवास्थित प्राण ऊपर
आ जाता है उस मन्त्रजल की हमारी सभी इन्द्रियाँ सेवा करें। ईश्वर
के गिरिधारकरूप तथा मन्त्रसिद्धिरूप तपजपादि से ही हमारे पास आयें
और सविकल्पक और निर्विकल्पक भावों में सिद्धियों द्वारा हमें आनन्दित
करें।
अनिज्यमानोपि रुद्रो देशविशेषे कालविशेषे च कारुणिकत्वात्तारकं
जनमात्रस्योपदिशतीति अत्र हि जन्तोः प्राणेषु प्रयाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे
येनासावमृती भूत्वा मोक्षी भवतीति अविमुक्तं प्रकृत्य जाबालाम्नातमर्थम्
७

१८ मन्त्ररामायण
ऋषिराह—हिरण्यकर्णमिति । हरणात् हिरण्यं तारकं महावाक्यं कर्णे पतति, येन
तत् हिरण्यकर्णं मणिः आत्मछत्त्वं ग्रीवास्थेन उत्क्रममाणप्राणेन लक्ष्यते, यत्र तत्
मणीग्रीवम्, अर्णो जलं नोऽस्माकं विश्वे देवाः सर्वाणीन्द्रियाणि वरिवस्यन्तु
सेवन्ताम् । अत्राहोरात्रपदयोः पूर्वापरवर्णलोपात् होरापदमिव हिरण्यकर्णमणि-
ग्रीवपदयोरपि पूर्वापरावयवलोपेन मणिकर्णपदं निष्पन्नं स्त्रीत्वं लोकात्, तेन
मणिकर्णिका रूपमर्णोत्र ग्राह्यम् । पदद्वयस्यैकस्वर्यपाठेनाङ्गाङ्गिभावावगमात् ।
तत्त्वज्ञानस्य वाक्यकारणकत्वेन तदर्थयोरपि तथात्वावगमाच्च अतोऽत्रार्णः शब्देन-
तदभिमानिनीं देवतामालक्ष्य तस्यां च विग्रहवत्त्वं प्रकल्प्य तन्नालङ्कारत्वकल्प्यर्थं
पदद्वयमिति क्लिष्टकल्पना नोत्तिष्ठति, गौरवादेकस्वर्यपाठविरोधाच्च । अत्र हि
वैदिकाः प्रथमं पदमाद्युदात्तं द्वितीयं सर्वानुदात्तं च पठन्तीति प्रसिद्धम्, न च तस्य
सर्वानुदात्तत्वे पूर्वविद्यवत्त्वमन्तरेणान्यन्निमित्तमस्तीति स्वरशास्त्रविद एवं
विदांकुर्वन्तु । अर्णसः सेवायाः फलमाह-अर्य इति । अर्य ईश्वरो महाह्रदः
उदाहृते सूक्ताद्यमन्त्रे दृष्टः । गिरिधारकरूपाः उस्राः मन्त्रसिद्धिरूपाः कामधेनवश्च
सद्यः तपोजपादिकं विनैव अकस्मादाजग्मुषीः आगमनशीलाः सर्वे अस्मे अस्मान्
च्छाक्तु तर्पयन्तु, उभयेषु सविकल्पकनिर्विकल्पकभावेषु सिद्धिभिः स्वरूपानन्देन च
प्रीणयन्तु । अत्र समाधिव्युत्थानद्वयव्यपेक्षया बहुत्वम् । आ इत्यस्यावृत्त्या सद्य
आजग्मुषीरित्यस्य पदद्वयस्याप्यावृत्तिः । अनाराधितापि रुद्रो मणिकर्णिकायामन्त-
काले तारकब्रह्मोपादिशति, किं पुनराराधित इति तदुभयं तारकादिना न
मोक्तव्यमित्यर्थः । यत्तु “वर्णोऽरणी यमपत्यम्” इति व्याख्यातं तदर्णः शब्दस्य
उदकनामसु पाठादपत्यनामरूपपाठाच्च श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गादुपेक्ष्यम् ॥१४६॥
न स स्वो दक्षो वरुण धृतिः सा सुरामन्युर्विभीदको अचित्तिः ।
अस्ति ज्यायान्कनीयस उ पारे स्वप्नश्च नेदनृतस्य प्रयोता ॥१४७
ऋ. ७. ८६, ६
'हे वरुण हे दक्ष ! हनुमानादि के समुद्र-लङ्घन की सामर्थ्य तुम्हारी
ही थी । आप हम लोगों के प्राणों के समीप हैं । मद, क्रोध उन्मादादि
ग्रसित पुरुष अशक्त होने पर भी शक्ति साध्य कार्य करता है इसी प्रकार
हम लोग आपके सामर्थ्य से कार्य करते हैं । स्वप्न के समान सुख और
दुःख प्रयोजक और वियोजक होते हैं ।'
अतः परं विग्रहधर्मैरेव स्तुवन्ति न सस्व इति । हे वरुण हे वरणीयसः दक्षः
तत्सामर्थ्यं समुद्रोल्लंघनादि हनुमदादीनां स्वः स्वकीयं न भवति, किं तु तवैव सा
धृतिः आधिष्ठातृत्वम् । यतो ज्यायान् भवान् ईश्वरः कनीयसोऽस्मदादेर्जीवस्य

/अनृतस्येव). In print it looks like "अनृतस्येष". Let's write "अनृतस्येष".

Wait, check L19:
"इतरेषां परोक्षं कुत्सम् ऋषिमू आवः" vs "ऋषिम् आवः":
Look at "ऋषिम्": 'ऋ' 'षि' 'म्' - under 'म्' there is a virama. It is just "ऋषिम् आवः".

Check L22:
"मानीतवानसीत्यर्थः ।" - yes, "मानीतवानसीत्यर्थः".

Check L23:
"शूद्रस्यायोग्थेन" vs "शूद्रस्यायोग्येन":
It's definitely "शूद्रस्यायोग्येन".

Check L25:
"कुत्साय तज्जीवनार्थं न्यरन्धयः" or "अरन्धयः"?
Look at the first letter: it is 'अ' or 'न्य'?
Wait, compare it to 'अ' in 'अरन्धय' (L10):
In L10: "अरन्धय" -> the 'अ' has top curl, bottom curl, middle bar connecting to vertical line.
In L25: it has the exact same 'अ'! It is "अरन्धयः".

Everything is very clear and thoroughly checked.मन्त्ररामायण ९९
उ पारे समीपेरित अतस्त्वदीय

मन्त्ररामायण
उ पारे समीपेरित अतस्त्वदीयेनैव सामर्थ्येन समुद्रतरणादिकमेते का[रि]...
सामर्थ्येनान्यः करोतीत्यत्र दृष्टान्तः—सुरेति । सुरा मद्यम्, मन्युः क्रोध[ः]
विभीतकः, तत्स्थकलिः अधित्तिः, भूतपित्ताद्यावेशजन्य उन्माद[वान्]...
पुरुषोऽशक्तोऽपि शक्तसाध्यं कर्म करोति तद्वदयमपीत्यर्थः ॥ जायां
स्वप्नश्च नेति । स्वप्न इव इत् अनृतस्यैव भयसुखादेस्तद्धेतोश्च प्रयोक्त[ा]
वियोजयिता च । 'यु मिश्रणामिश्रणयोः, इत्यस्य रूपम् । यः ...
प्रपञ्चं सृजति संहरति च तस्य अस्मदुपवृंहणं कियदि ति भावः ॥ १४[७]
त्वं ह त्यदिन्द्र कुत्समावः शुश्रूषमाणस्तन्वा सम[र्ये]
दासं यच्छूष्णं कुयवं न्यस्मा अरन्धय आर्जुनेयाय शिक्ष[न्]
ऋ. ७.
'हे राम ! तुम परोक्ष रूप से ऋषि की रक्षा करते हो अ[पने]
साथ स्पर्धा करते हो। मृत पुत्र को लेकर द्वार पर आये
हुए विप्र के वाक्य को सुनकर यम को जीतकर उसके पुत्र [को]
करते हो । शूद्र के अयोग्य होने के कारण उसको मुनिधर्म [से]
उसको स्वधर्म सेवा में लगाते हो । अर्जुन-पुत्र को जीवित क[रने]
की शिक्षा देते हो ।'
लोकस्थोऽप्यलौकिकं कर्म करोषीत्याह—त्वं हेति । हे इन्द्र त्वं ह[त्य]
इतरेषां परोक्षं कुत्सम् ऋषिम् आवः रक्षितवानसि कदा समर्य कालेन...
सत्याम् । तन्वा मृतस्य पुत्रस्य शरीरेण सहागतस्य पितुर्वाक्यं शुश्रू[षन्]
कुर्वन् मृतं पुत्रमानीय द्वारि शोचतो विप्रस्य वाक्यं श्रुत्वा यममपि [नि]
मानीतवानसीत्यर्थः । कथं मृतमपि रक्षितवानित्यत आह—दासमिति...
शूद्रस्यायोग्येन तपसा शुष्यन्तं कुयवं कुत्सितेन स्वस्य दोषहेतुना मुनि...
स्वधर्मेण च सेवया वियुज्यत इति कुयवम्, अस्मै आर्जुनेयाय अ...
कुत्साय तज्जीवनार्थं न्यरन्धयः नितरां हिंसितवानसि । शिक्षन् ...
मर्यादाम् ॥ १४८ ॥
यत्रौषधीः समग्मत राजानः समिता[विव]
विप्रः स उच्यते भिषग्रक्षोहाऽमीवचातनः ॥ १४[९]
ऋ. १०...
हनुमान के साथ राम जाम्बवान की स्तुति करते हैं [:]
राजा सभा में आता है उसी प्रकार द्रोणाचल से औष[धी]...

१०० मन्त्ररामायण
हनुमान तथा ओषधि के प्रयोग द्वारा रघु आदि को जीवन प्रदान करने
वाले जाम्बवान् से दुष्टों का वध करने की प्रार्थना करते हैं !
एवं रामभद्रं स्तुत्वा हनुमत्ता सह जाम्बवन्तं स्तुवन्ति-यत्रौषधीरिरिति । यत्र
हनुमति जाम्बवति वा द्रोणाचलस्यानेतरि सर्वौषधीस्वरूपगुणाभिज्ञे वा निमित्तभूते
सति ओषधीः सर्वाः ओषधयः सशलययो राघवयोविशल्यकरणार्थाः समग्मत
सङ्गताः । तत्र दृष्टान्तः-यथा राजानः समितौ सभायां संगच्छन्ते, तद्वत् समिता-
विव स विप्रो व्यापकः सर्वौषधीनामानेता प्रयोक्ता वा भिषक् रोगक्षयकृदित्युच्यते,
स एव रक्षोहा रक्षोहन्तॄणां रामादीनां जीवनप्रदानात् अमीवचातनः अमीवान्
दुष्टान् हन्तु घातयते प्रार्थ्यते स तथा दुष्टवधकाम इत्यर्थः ॥ १४१ ॥
ऋक्षवे द्रप्सस्य धमतः समस्वरन्नृतस्य योना समरन्त नाभयः ।
त्रीन्स मूर्ध्नो असुरश्चक्रा आरभे सत्यस्य नावः सुकृतमपीपरन् १५०
ऋ. ६. ७३, १
अम्ल के कारण बुद्बुद् के ऊपर आने के समान रावण संसार को
दुःखी करता है । नाभि में अमृत वाले उस असुर ने अपने मस्तको को
काट कर यज्ञ में चढ़ा दिया, अतः उसके वध के लिए महान प्रयत्न
करना चाहिए । धर्म की नौका के समान सुन्दर कर्म वाले राम समुद्र
के पार उतरे ।
अथ सीतादींन्स्तुवन्ति-ऋषवे इत्यादिना नवर्चेन सूक्तेन । आङ्गिरसः पवित्र
ऋषिः पवमानसोमोदेवता सोम इति विष्णोरेव नाम-"हविरातिथ्यं निरूप्यते
सोमे राजन्यागते" इत्युपक्रम्य “वैष्णवो भवति विष्णुर्वै यज्ञस्तस्मा एतद्धविरा-
तिथ्यं निरूप्यते" इत्युपसंहरन् यथा दध्यादेर्द्रप्सः अत्यम्लतया बुद्बुदाकारेण
उपर्यागतो भागः तद्वदुद्गोतस्य द्रप्सस्य रावणधमतो लोकान् तापयतः कर्मणि
षष्ठी । तं प्रति ऋक्षवः शरणम् अभिसारः तस्मिन्कर्त्तव्ये सति समस्वरन् सम्यग्जय-
शब्दमकुर्वन् योद्धारः । ततश्च शृतस्य योना योनौ शृतस्य योनिरिति पदं जल-
नामसु प्रविष्टम् भाष्ये तु यज्ञस्योत्पत्तिस्थाने इति व्याख्यातम् । नाभयः जलस्य
गर्भे गताः “षडूचः पृथिवी" इति श्रुतेर्जलादुत्पन्ना वा भूमयः कविना दृष्टरूपाः
समरन्त सम्यग् मज्जनं बिना अगच्छन्त । यस्य सम्बन्धे नाभयः जलेऽतरन्त, सः
असुरो रावणाख्यः त्रीन् “कपिञ्जलानालभेत" इतिवत् बहुवचम् । प्रातिपदिकार्थस्य
त्रित्वस्य त्रित्वे पर्यवस्यति, तेन नव संख्यान् मूर्ध्नो मस्तकान् चक्रे छिन्नवान्,
कदा आरभे आरभ्यत इत्यारम्भो यज्ञस्तस्मिन् । रावणेन हि नव शिरांसि वह्नौ
हुतानीत्युपाख्यायते अतस्तस्य वधार्थं महानेव यत्न आस्थेय इत्यर्थः । जले

दृष्टसङ्गस्य किं फलमत आह-सत्यस्येति । सत्यस्य धर्मस्य सम्बन्धिन्यो नाव
इव नावः तारकाः शिलाः सुकृतं शोभनकर्माणं रामं ससहायम् अपीपरन्
अपारयन् समुद्रस्य पारं प्रापितवत्य इत्यर्थः । यथा-सत्यस्य बलेनाग्नेये दिव्ये
तप्तपरशुग्रहणादौ वह्निः शीततां याति, एवं सीतायाः पातिव्रत्यधर्ममाहात्म्यात्
तद्बन्धच्छेदार्थं शिला अपि समुद्रे तीर्णा इत्यर्थः । "धर्मनावः शिला" इति ब्रह्मवैवर्ते
सप्तमाध्याये तृतीयांशे दृष्टम्-“इत्युक्ता सा शिला विप्रैः पातिता तज्जले शुभे ।
चक्रुः शिवकथां पुण्यां काशिवासिजनैर्वृताः ॥ क्षणान्तरे गौस्तृषिता सवत्सा
समुपागमत् ॥ तयापीतं जलं तृप्ता सामवच्छृणु पार्वति ॥ सा शिला मुनिमुख्यानां
प्रभावाज्जलमध्यतः ॥ जलोपर्यभवच्छिन्नं पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ यथा तुम्बीफलं
शुष्कं गच्छतीतस्ततो जले ॥ तथा लघुतरा जाता तस्या धर्मस्य गौरवम्" ॥
इति ॥ १५० ॥
सम्यक्सम्यञ्चो महिषो अहेषत सिन्धोरूर्मान्वधि वेना अवीवियन् ।
मधोर्धाराभिर्जनयन्तो अर्कमित्प्रियामिन्द्रस्यतन्वमवीवृधन् ॥१५१
ऋ० ९. ७३, २
सुन्दर गति वाले, वृद्धिशाली, महान् वानरों ने समुद्र के ऊपर पुल
बना दिया । रोहितादि अमृत की पञ्च धाराओं से वसु, रुद्र, आदित्य,
विश्वेदेव तथा मरुत ये पाँचगण अर्क के समान स्वयं उपासना के जल से
उन्हें आविष्कृत करते हैं । राम की प्रिय पत्नी सीता को रावण की कैद
से छुड़ाकर जय शब्द से आह्लादित करते हैं ।
वस्वादिरूपेण सर्वान्वानरांस्तुवन्ति-सम्यगिति सम्यञ्चः सुगतयः सम्यक्
चाह अहेषत अवर्द्धन्त, महिषा महान्तो वानराः त एव सिन्धोः समुद्रस्य ऊर्मौ
एकदेशे शतयोजनविस्तीर्णे वेनाः शोभमानाः अधि उपरि अवीवियन् क्षिप्तवन्तः,
सत्यस्य नावः शिलारूपा इत्यनुकृष्यते, मधोः आदित्यस्य-“असौ वा आदित्यो-
यदेतन्मधु” इतिच्छान्दोग्यश्रुतेः । धाराभिः रोहिताद्यमृतपञ्चकधाराभिः वसवो रुद्रा
आदित्या विश्वे देवा मरुत इति पञ्च गणाः अर्कम् अर्कतुल्यमात्मानमेव जनयन्तः
उपासनाबलेनाविष्कुर्वन्तः, इत् एष इन्द्रस्य रामस्य प्रियां तन्वं तनुं सीताम्
अवीवृधन् वर्द्धितवन्तः, रावणागारे निरुद्धां सीतां जयशब्दैराह्लादयन्नित्यर्थः
॥ १५१ ॥
पवित्रवन्तः परिवाचमासते पितैषां प्रत्नो अभिरक्षति व्रतम् ।

१०२ मन्त्ररामायण
महः समुद्रं वरुणस्तिरोधधे धीरा इच्छेकूर्धरुणेष्वारभम् ॥१५२॥
ऋ० ६. ७३, ३
जैसे अध्वर्यु वाणी के अर्थ के अनुसार कार्य करता है और उसका
यजमान यज्ञफल को सर्वस्व समझता है, उसी प्रकार वानरों ने पुल
बनाया। उस महान् वरणीय राम ने समुद्र को शिलाओं से ढँक दिया।
वानरों ने राम स्पृष्ट पत्थरों को समुद्र में तैरा दिया। जो पत्थर समुद्र में
तैर रहे थे वह न तो पत्थर का गुण था न समुद्र का और न ही वानरों
का, वह तो श्रीराम का प्रताप था।
अत्रावीधियन्नित्येतद्विवृणोति-पवित्रवन्त इति । यथा पवित्रवन्तः अध्वर्यवः
वाचं पर्यासवे विध्यर्थं कृष्णमनुतिष्ठन्ति, एषां पिता भृतिदानेन पालयिता यजमानः
व्रतं यज्ञं फलम् अभिरक्षति सर्वस्वीकृत्यास्ते, एवं यत्प्रयुक्ता वानराः सेतुं चक्रुः ।
स महो महान् वरुणो वरणीयः रामः समुद्रं तिरोदधे शिलाभिराच्छादितवान् ।
धीराश्च वानराः धरणेषु भूमिधारणसमर्थेषु धरणेषु पर्वतेषु आरभितुं स्पर्शमेव शेकुः
कर्तुमिति शेषः । न तु तान्वोढुं सलिले वा तारयितुं शेकुरिति भावः ।
यथोक्तमभियुक्तैः "ये मज्जन्ति निमज्जयन्ति च परान्स्ते प्रस्तरा दुस्तरे वार्धौ तीरं
तरन्ति वानरभटान्सन्तारयन्ते च वै । नैते ग्रावगुणा वारिधिगुणा नो वानराणां
गुणाः । श्रीमद्दाशरथेः प्रतापमहिमारम्भः समुज्जृम्भते" ॥ १५२ ॥
सहस्रधारे यते समस्वरन्दिवो नाके मधुजिह्वा असश्चतः ।
अस्य स्पशो न निमिषन्ति भूर्णयः पदे पदे पाशिनः सन्ति सेतवः
ऋ०. ६. ७३, ४
स्वर्ग में सोमाभिषवण के लिए वे प्रसिद्ध देवर्षि मन्त्र पढ़ते हैं
और कर्मभूमि में हितैषी सोमाभिषवण के बिना ही तीनों वर्णों के प्रति
मधुर बोलते हैं। सेतु बन्धनकर्ता अन्तर्यामी तुम्हारे द्वारा प्रेरित देवता
राम के सेवक की पग-पग पर रक्षा करें।
अथ प्रतिष्ठासवः सर्वत्र निग्रहानुग्रहकर्त्ता त्वमेवासि अतः स्वस्थानस्थाने
वास्मान्पाहीत्याशयेनाहुः-सहस्रधारे इति । सहस्रधारे सोमे अभिषवणीये निमित्तं
ते प्रसिद्धाः देवर्षयः समस्वरन् अवश्यं सोमः सोतव्य इति शब्दमकुर्वन् कुत्र दिवो
नाके स्वर्गे कर्मभूमौ मधुजिह्वाः मधुरभाषिणो हितैषिण इति यावत् असश्चतः
सोमाभिषवणं विना गतिहीनान् त्रैवर्णिकान् प्रति समस्वरन्निति योजना ।
फलितमाह-अस्येति अस्य सोमाभिमानिनो विष्णोः समुद्रतीरे धातुः रामस्य
स्पशाश्चाराः पदेपदे सन्ति न च ते निमिषन्ति अत्यन्तावहिताः सन्तीत्यर्थः ।

अनिमेषणोपलक्षिता देवा एवास्य धारास्ते च भूर्णयः बहुवद्धाः पाशिनः पाशवन्तश्च
सेतवो बन्धनकारिणश्च स्यमन्तस्योवो त्वत्प्रेरिताश्च देवाः सर्वस्मास्मान्पान्त्वित्यर्थः ।
इतः परं सूक्तशेषः प्रागेवोपोद्घाते व्याख्यातः ॥ १५३ ॥
अष्टौ पुत्रासो अदितेर्ये जातास्तन्व१स्परि ।
देवां उपप्रैत्सप्तभिः परामात्तण्डमास्यत् ॥ १५४ ॥
ऋ० १०. ७२, ८
जैसे लक्ष्मणादि राम के अनन्य हैं वैसे उनकी पत्नी सीता राम की
अनन्य है । रामादि चारों भाइयों के आठ पुत्र विभिन्न स्थानों के राजा
हुए । वह जगन्माता द्युलोक में पुत्रों के साथ गयीं । वे चारों गार्हस्थ्य
वर्णाश्रम धर्म का पालन करते हुए ब्रह्मलोक में गये ।
एवं स्तुत्वा गतेषु मुनिषु शेषमवतारकृत्यं “वम्वस्य मध्ये मिथुनाविवती,
अश्नम्भीर्यारोदयन्मुषायन्” इति उपोद्घाते एव किंचिद्व्याख्यातं ततोप्य

१०४ मन्त्ररामायण
सीता भूमि में चली गयी। माता भूमि को शिर पर धारण करने
वाले शेष नाग रूपी लक्ष्मण अपनी प्रकृति के अनुसार अनन्त में लीन हो
गये। हम लोग पुत्र और पशुओं के साथ रहें। जो भी द्वेष और मृत्यु है
वह नष्ट हो।
इतः प्रागेव सीतालक्ष्मणौ स्वं विग्रहमुपसंजह्रतुरित्याह—भूमिरिति । भूमिं
सीता भूमिम् अगात् प्रविवेश, माता भूमेस्तोलयिता शिरसा धर्त्ता शेषरूपी लक्ष्मणः
मातरं स्वप्रकृतिमनन्तम् अप्यगात् अपि गतः, वयं च पुत्रैः पशुभिश्च सङ्गता
भूयास्म, यो नो द्वेष्टि रजकादिर्निन्दको वा मृत्युर्वा स भिद्यतां नश्यतु ॥ १५६ ॥
नावान क्षोदः प्रदिशः पृथिव्याः स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा ।
स्वांप्रजां बृहदुक्थो महित्वावरेऽदधादापरेषु ॥ १५७ ॥
ऋ. १०. ५६, ७
प्रजा का कल्याण करने वाले, पृथिवी को जीतकर प्रजा को सङ्कट
से पार कराने वाले, महान कर्म करने वाले राम अपनी महिमा से
अपनी प्रजा को उसी प्रकार ब्रह्मलोक में ले जायेंगे। जैसे नौका के
द्वारा महानदी पार की जाती है।
उपाधिपक्षपाती मायावी मायाकृतं सर्वमनुचहारेत्याह—नावानेति । नावान
नौकया यथा क्षोदो महाह्रद आक्रम्यते, एवं स्वस्तिभिः कल्याणैः पुष्षकादिभिः
पृथिव्याः प्रदिशः प्रदेशान् आक्रम्य स्वां प्रजां विश्वा सर्वाणि दुर्गाणि सङ्कटानि
अतिपारयित्वा बृहदुक्थो महाकर्मा रामः महित्वा स्वमाहात्म्येन सन्ततिरूपां
प्रजाम् अवरेषु भूलोकेषु जनरूपां प्रजां परेषु ब्रह्मलोकेषु य अदधात् । एतेन
पौरजनपदानात्मलोकं प्रापयन् महाकारुणिको रामभद्र एव शरणी करणीय इति
दर्शितम् ॥ १५७ ॥
लक्ष्मणार्यधुरतां गिरामिमां लक्ष्मणार्यपुरुषेण दर्शिताम् ॥ साङ्गवेदपदवाक्य-
मानवित्कोपि वीक्ष्य सुमतिः प्रमोदताम् ॥ १ ॥ श्रीरामरक्षाख्यानं मन्त्र-
रामायणाभिधम् ॥ व्याख्यातं राघवस्तेन प्रीयतां करुणानिधिः ॥ २ ॥ दर्शितः
सीतयाऽध्वायं वेदारण्ये निरध्वनि ॥ सन्तो विपुलयन्त्वेनं यास्कभाष्यानुयायिनः
॥ ३ ॥
इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणमर्यादाधुरन्धरचतुर्धरवंशावतंसगोविन्द-
सूरिसूनोः श्रीनीलकण्ठस्य कृतिः स्वोद्धृतमन्त्ररामायण-
व्याख्या मन्त्ररहस्यप्रकाशिकाख्या समाप्तिमगमत् ॥

इस पृष्ठ पर कोई मुद्रित पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है; यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।