मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

१०० मन्त्ररामायण
हनुमान तथा ओषधि के प्रयोग द्वारा रघु आदि को जीवन प्रदान करने
वाले जाम्बवान् से दुष्टों का वध करने की प्रार्थना करते हैं !
एवं रामभद्रं स्तुत्वा हनुमत्ता सह जाम्बवन्तं स्तुवन्ति-यत्रौषधीरिरिति । यत्र
हनुमति जाम्बवति वा द्रोणाचलस्यानेतरि सर्वौषधीस्वरूपगुणाभिज्ञे वा निमित्तभूते
सति ओषधीः सर्वाः ओषधयः सशलययो राघवयोविशल्यकरणार्थाः समग्मत
सङ्गताः । तत्र दृष्टान्तः-यथा राजानः समितौ सभायां संगच्छन्ते, तद्वत् समिता-
विव स विप्रो व्यापकः सर्वौषधीनामानेता प्रयोक्ता वा भिषक् रोगक्षयकृदित्युच्यते,
स एव रक्षोहा रक्षोहन्तॄणां रामादीनां जीवनप्रदानात् अमीवचातनः अमीवान्
दुष्टान् हन्तु घातयते प्रार्थ्यते स तथा दुष्टवधकाम इत्यर्थः ॥ १४१ ॥
ऋक्षवे द्रप्सस्य धमतः समस्वरन्नृतस्य योना समरन्त नाभयः ।
त्रीन्स मूर्ध्नो असुरश्चक्रा आरभे सत्यस्य नावः सुकृतमपीपरन् १५०
ऋ. ६. ७३, १
अम्ल के कारण बुद्बुद् के ऊपर आने के समान रावण संसार को
दुःखी करता है । नाभि में अमृत वाले उस असुर ने अपने मस्तको को
काट कर यज्ञ में चढ़ा दिया, अतः उसके वध के लिए महान प्रयत्न
करना चाहिए । धर्म की नौका के समान सुन्दर कर्म वाले राम समुद्र
के पार उतरे ।
अथ सीतादींन्स्तुवन्ति-ऋषवे इत्यादिना नवर्चेन सूक्तेन । आङ्गिरसः पवित्र
ऋषिः पवमानसोमोदेवता सोम इति विष्णोरेव नाम-"हविरातिथ्यं निरूप्यते
सोमे राजन्यागते" इत्युपक्रम्य “वैष्णवो भवति विष्णुर्वै यज्ञस्तस्मा एतद्धविरा-
तिथ्यं निरूप्यते" इत्युपसंहरन् यथा दध्यादेर्द्रप्सः अत्यम्लतया बुद्बुदाकारेण
उपर्यागतो भागः तद्वदुद्गोतस्य द्रप्सस्य रावणधमतो लोकान् तापयतः कर्मणि
षष्ठी । तं प्रति ऋक्षवः शरणम् अभिसारः तस्मिन्कर्त्तव्ये सति समस्वरन् सम्यग्जय-
शब्दमकुर्वन् योद्धारः । ततश्च शृतस्य योना योनौ शृतस्य योनिरिति पदं जल-
नामसु प्रविष्टम् भाष्ये तु यज्ञस्योत्पत्तिस्थाने इति व्याख्यातम् । नाभयः जलस्य
गर्भे गताः “षडूचः पृथिवी" इति श्रुतेर्जलादुत्पन्ना वा भूमयः कविना दृष्टरूपाः
समरन्त सम्यग् मज्जनं बिना अगच्छन्त । यस्य सम्बन्धे नाभयः जलेऽतरन्त, सः
असुरो रावणाख्यः त्रीन् “कपिञ्जलानालभेत" इतिवत् बहुवचम् । प्रातिपदिकार्थस्य
त्रित्वस्य त्रित्वे पर्यवस्यति, तेन नव संख्यान् मूर्ध्नो मस्तकान् चक्रे छिन्नवान्,
कदा आरभे आरभ्यत इत्यारम्भो यज्ञस्तस्मिन् । रावणेन हि नव शिरांसि वह्नौ
हुतानीत्युपाख्यायते अतस्तस्य वधार्थं महानेव यत्न आस्थेय इत्यर्थः । जले