सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 139, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 139

१०२ मन्त्ररामायण
महः समुद्रं वरुणस्तिरोधधे धीरा इच्छेकूर्धरुणेष्वारभम् ॥१५२॥
ऋ० ६. ७३, ३
जैसे अध्वर्यु वाणी के अर्थ के अनुसार कार्य करता है और उसका
यजमान यज्ञफल को सर्वस्व समझता है, उसी प्रकार वानरों ने पुल
बनाया। उस महान् वरणीय राम ने समुद्र को शिलाओं से ढँक दिया।
वानरों ने राम स्पृष्ट पत्थरों को समुद्र में तैरा दिया। जो पत्थर समुद्र में
तैर रहे थे वह न तो पत्थर का गुण था न समुद्र का और न ही वानरों
का, वह तो श्रीराम का प्रताप था।
अत्रावीधियन्नित्येतद्विवृणोति-पवित्रवन्त इति । यथा पवित्रवन्तः अध्वर्यवः
वाचं पर्यासवे विध्यर्थं कृष्णमनुतिष्ठन्ति, एषां पिता भृतिदानेन पालयिता यजमानः
व्रतं यज्ञं फलम् अभिरक्षति सर्वस्वीकृत्यास्ते, एवं यत्प्रयुक्ता वानराः सेतुं चक्रुः ।
स महो महान् वरुणो वरणीयः रामः समुद्रं तिरोदधे शिलाभिराच्छादितवान् ।
धीराश्च वानराः धरणेषु भूमिधारणसमर्थेषु धरणेषु पर्वतेषु आरभितुं स्पर्शमेव शेकुः
कर्तुमिति शेषः । न तु तान्वोढुं सलिले वा तारयितुं शेकुरिति भावः ।
यथोक्तमभियुक्तैः "ये मज्जन्ति निमज्जयन्ति च परान्स्ते प्रस्तरा दुस्तरे वार्धौ तीरं
तरन्ति वानरभटान्सन्तारयन्ते च वै । नैते ग्रावगुणा वारिधिगुणा नो वानराणां
गुणाः । श्रीमद्दाशरथेः प्रतापमहिमारम्भः समुज्जृम्भते" ॥ १५२ ॥
सहस्रधारे यते समस्वरन्दिवो नाके मधुजिह्वा असश्चतः ।
अस्य स्पशो न निमिषन्ति भूर्णयः पदे पदे पाशिनः सन्ति सेतवः
ऋ०. ६. ७३, ४
स्वर्ग में सोमाभिषवण के लिए वे प्रसिद्ध देवर्षि मन्त्र पढ़ते हैं
और कर्मभूमि में हितैषी सोमाभिषवण के बिना ही तीनों वर्णों के प्रति
मधुर बोलते हैं। सेतु बन्धनकर्ता अन्तर्यामी तुम्हारे द्वारा प्रेरित देवता
राम के सेवक की पग-पग पर रक्षा करें।
अथ प्रतिष्ठासवः सर्वत्र निग्रहानुग्रहकर्त्ता त्वमेवासि अतः स्वस्थानस्थाने
वास्मान्पाहीत्याशयेनाहुः-सहस्रधारे इति । सहस्रधारे सोमे अभिषवणीये निमित्तं
ते प्रसिद्धाः देवर्षयः समस्वरन् अवश्यं सोमः सोतव्य इति शब्दमकुर्वन् कुत्र दिवो
नाके स्वर्गे कर्मभूमौ मधुजिह्वाः मधुरभाषिणो हितैषिण इति यावत् असश्चतः
सोमाभिषवणं विना गतिहीनान् त्रैवर्णिकान् प्रति समस्वरन्निति योजना ।
फलितमाह-अस्येति अस्य सोमाभिमानिनो विष्णोः समुद्रतीरे धातुः रामस्य
स्पशाश्चाराः पदेपदे सन्ति न च ते निमिषन्ति अत्यन्तावहिताः सन्तीत्यर्थः ।