मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

दृष्टसङ्गस्य किं फलमत आह-सत्यस्येति । सत्यस्य धर्मस्य सम्बन्धिन्यो नाव
इव नावः तारकाः शिलाः सुकृतं शोभनकर्माणं रामं ससहायम् अपीपरन्
अपारयन् समुद्रस्य पारं प्रापितवत्य इत्यर्थः । यथा-सत्यस्य बलेनाग्नेये दिव्ये
तप्तपरशुग्रहणादौ वह्निः शीततां याति, एवं सीतायाः पातिव्रत्यधर्ममाहात्म्यात्
तद्बन्धच्छेदार्थं शिला अपि समुद्रे तीर्णा इत्यर्थः । "धर्मनावः शिला" इति ब्रह्मवैवर्ते
सप्तमाध्याये तृतीयांशे दृष्टम्-“इत्युक्ता सा शिला विप्रैः पातिता तज्जले शुभे ।
चक्रुः शिवकथां पुण्यां काशिवासिजनैर्वृताः ॥ क्षणान्तरे गौस्तृषिता सवत्सा
समुपागमत् ॥ तयापीतं जलं तृप्ता सामवच्छृणु पार्वति ॥ सा शिला मुनिमुख्यानां
प्रभावाज्जलमध्यतः ॥ जलोपर्यभवच्छिन्नं पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ यथा तुम्बीफलं
शुष्कं गच्छतीतस्ततो जले ॥ तथा लघुतरा जाता तस्या धर्मस्य गौरवम्" ॥
इति ॥ १५० ॥
सम्यक्सम्यञ्चो महिषो अहेषत सिन्धोरूर्मान्वधि वेना अवीवियन् ।
मधोर्धाराभिर्जनयन्तो अर्कमित्प्रियामिन्द्रस्यतन्वमवीवृधन् ॥१५१
ऋ० ९. ७३, २
सुन्दर गति वाले, वृद्धिशाली, महान् वानरों ने समुद्र के ऊपर पुल
बना दिया । रोहितादि अमृत की पञ्च धाराओं से वसु, रुद्र, आदित्य,
विश्वेदेव तथा मरुत ये पाँचगण अर्क के समान स्वयं उपासना के जल से
उन्हें आविष्कृत करते हैं । राम की प्रिय पत्नी सीता को रावण की कैद
से छुड़ाकर जय शब्द से आह्लादित करते हैं ।
वस्वादिरूपेण सर्वान्वानरांस्तुवन्ति-सम्यगिति सम्यञ्चः सुगतयः सम्यक्
चाह अहेषत अवर्द्धन्त, महिषा महान्तो वानराः त एव सिन्धोः समुद्रस्य ऊर्मौ
एकदेशे शतयोजनविस्तीर्णे वेनाः शोभमानाः अधि उपरि अवीवियन् क्षिप्तवन्तः,
सत्यस्य नावः शिलारूपा इत्यनुकृष्यते, मधोः आदित्यस्य-“असौ वा आदित्यो-
यदेतन्मधु” इतिच्छान्दोग्यश्रुतेः । धाराभिः रोहिताद्यमृतपञ्चकधाराभिः वसवो रुद्रा
आदित्या विश्वे देवा मरुत इति पञ्च गणाः अर्कम् अर्कतुल्यमात्मानमेव जनयन्तः
उपासनाबलेनाविष्कुर्वन्तः, इत् एष इन्द्रस्य रामस्य प्रियां तन्वं तनुं सीताम्
अवीवृधन् वर्द्धितवन्तः, रावणागारे निरुद्धां सीतां जयशब्दैराह्लादयन्नित्यर्थः
॥ १५१ ॥
पवित्रवन्तः परिवाचमासते पितैषां प्रत्नो अभिरक्षति व्रतम् ।