मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्ररामायण ६९
इव देवान् प्रीणयन् अप्यैति, ईम् एनं प्रियं देवानां सातसमं बर्हिषि यज्ञे निर्मिते
यज्ञादिमार्गप्रवृत्त्यर्थं गिरा हेतुभूतया किंचिद्वक्तुमित्यर्थः । एरिणन्ति अभिमुखं
प्रेरयन्ति, अभिज्ञानप्रदानेन विश्वस्तायां सीतायां हनुमान् वक्तुमारेभे इत्यर्थः
॥ ९१ ॥
परा व्यक्तो अरुणो दिवः कविर्वृषा त्रिपृष्ठो अनविष्ट गा अभि ।
सहस्रणीतिर्यतिः परायति रेभो न पूर्वीरुषसो विराजति ॥९२॥
ऋ. ९. ७१, ७
द्युलोक से परे, व्यक्त, शान्त, क्रान्तदर्शी, धर्मार्थ काम का सेवन
करने वाले श्रीराम पत्नी-हरण के कारण शोक से सभी दिशाओं को शून्य
देखकर हाहाकार करते हैं। वह इस समय आपको प्राप्त करने के लिये
हजारों शूरवीरों को लेकर आयेंगे । आपके वियोग के आरम्भ से लेकर
अब तक वह महोक्ष के समान शब्द करते रहे हैं ।
वचनमेवाह-परेति-दिवो द्युलोकात् परा दूरे व्यक्तः अक्षयदत्तः-“परो
दिवो ज्योतिर्दीप्यते” इति श्रुतेः । अरुणः शांतः शुद्धेन रूपेण कविः क्रांतदर्शी
सर्वज्ञो मायाविरूपेण वृषा गृहस्थधर्मरूपः त्रिपृष्ठः त्रयो धर्मार्थकामाः यज्ञराज्य-
रतिरूपाः दारहरणात् पृष्ठे यस्य स त्रिपृष्ठः गाः अभि भूप्रदेशान् अभिव्याप्य
अनविष्टशब्दमकरोत् त्वच्छोकेन सर्वा दिशः शून्याः पश्यन् हाहाशब्दं करोती-
त्यर्थः ॥ एतेन मधुमान् द्रप्सः पवारमर्षतीति सीतया पृष्टं यत् रामो मयि
प्रीतिमानस्तीति तस्यैदमुत्तरम् ॥ यत्पृष्टं रावणं सपरिवारंदग्धुमेष्यति तस्योत्तर-
माह-सहस्रेति । स इदानीं यतिःत्वत् प्राप्त्यर्थं यतमानःसहस्राणीतिःसहस्राणि
अनंतानि शूराणां नयतीति, तथा-परायतिः शत्रून् पराकर्त्तुं यतमानः रेभो न
शब्दं कुर्वाणो महोक्ष इव पूर्वीरुषस आरभ्य अस्माकं त्वद्वियोगकालमारभ्य सम्प्रति
विराजते दीप्यते बह्वीं सेनामादाय शत्रूनुन्मूलयितुं क्षमते इत्यर्थः ॥ ९२ ॥
त्वेषं रूपं कृणुते वर्णो अस्य स यत्राशयत्समिता सेधति सिधः ।
अप्सायाति स्वधया दैव्यं जनं सं सुष्टुती नसते सङ्गा अग्यया ॥९३॥
ऋ. ९. ७१, ८
क्षत्रिय वर्ण के स्वभाव के तेज से अपने को दीप्त करते हुए वह संग्राम
में शत्रुओं का नाश करते हैं। देवताओं के कार्य को करते हुए, उससे
उत्पन्न लाभ के विषय में निर्जल व्रत करने के समान अर्थात् लाभ की
कामना से रहित अधिदेवता सुन्दर स्तुति के द्वारा आतिथ्य करते हैं ।

७० मन्त्ररामायण
त्वेषमिति-अस्य रामरूपस्य सोमस्य वर्णः क्षत्रियः तेन तत्स्वभावः 'शौर्यं
तेजो धृतिर्दाक्ष्यं' इत्यादिः त्वेषं दीप्तं रूपमात्मनः कृणुते कुरुते, सः यत्र यस्यां
समिता समितौ संग्रामे स्रिधः शोधकान् शत्रून् सेधति निषेधति, तत्र तान्
अशयत्शयनमकारयत् अस्मात् कश्चिदपि शत्रुर्जीवन्न मुच्यते इत्यर्थः । सेनाऽव-
श्यमसौ रावणं सपरिवारं मारयिष्यत्येवेत्युक्तम् । स्वधाय पितृकार्येण निमित्तेन
दैव्यं जनं देवताकार्यनिमित्तं च अप्साः अपां सनिता विभाजकः सन् याति
अनुसरति, सर्वं दैवपितृकार्यमङ्गिरेव कुर्वन् स्वममपि त्वल्लाभार्थमन्वभक्षयतो-
ऽस्तीत्यर्थः । तथा सुष्टुती शोभनया स्तुत्या संनसते देवैः पितृभिश्च सह सङ्गताे
भवति स्तुतिमात्रेण तेषामातिथ्यं करोतीत्यर्थः । कीदृश्या सुष्टुत्या सङ्गो
अग्रयेति-समीचीना गीर्वाणी सुरसंस्कारादिमतां अग्रे पुरोवर्तिनी प्रधानभूता
यस्यां सा तयेत्यर्थः ॥ सुरखशब्दगुम्फितया स्तुत्येत्यर्थः ॥ ९३ ॥
उक्षेव यूथा परियन्नरावीदधि त्विषीरधित सूर्यस्य ।
दिव्यः सुपर्णोवचक्षत क्ष्मां सोमः परि क्रतुना पश्यते जाः ॥९४॥
ऋ. ९. ७१, ९
'किसने तुम्हें दक्षिण दिशा की ओर जाने के लिये प्रेरित किया,'
ऐसा पूछने के लिये इच्छुक सीता से हनुमान ने स्वयं कहा : 'जिस
प्रकार इच्छुक वृष गोयूथ के पास आता है उसी प्रकार सम्पाति नामक
पक्षी ने वानर समूह के पास आकर उन्हें वचनामृत से सींचा । सूर्य
के तेज से जले हुए पंख वाले, ऊपर से पृथ्वी को देखने वाले, ब्रह्मभाव
को प्राप्त सम्पाति ने राम की पत्नी सीता को दिव्यदृष्टि से देखते हुए
'इस स्थान पर सीता है' यह बताया ।'
केन त्वं दक्षिणां दिशं प्रति गन्तुं विसृष्ट इति प्रष्टुमिच्छन्तीं सीताम् आलक्ष्य
स्वयमेवाह-उक्षेवेति । यथा उक्षा रेतःसेचनकामः यूथा गोयूथानि परियन्
परिक्रामन् एति, एवं दिव्यः सुपर्णः सम्पातिनामा पक्षी वानरयूथानि परिक्रामन्
वचनामृतसेचनकामोऽरावीत्, इमं शब्दं कृतवान् । कोऽसौ यः सूर्यस्य त्विषीः
दीप्तीः अधि अधिकम् अधित धृतवान्, सम्पातिजटायू पक्षिणौ अरुणपुत्रौ सूर्य
स्प्रष्टुं प्रस्थितौ, तयोः सूर्यदीप्त्या दह्यमानयोर्मध्ये सम्पातिः स्वपक्षाभ्यां
जटायुमाच्छादयत् अधिको दग्धोऽभूदित्युपाख्याने । यः सुपर्णः क्ष्मां पृथिवीं
कृत्स्नाम् अवचक्षत उपरि भूत्वाऽधःपश्यति, स एव क्रतुना उपासनया सोमः
सामभावं गतः, सच तस्य जाः जायां सीतां परिपश्यते दिव्यदृष्ट्या स्वां-
दृष्ट्वाऽमुष्मिन् स्थले सीताऽस्तीत्यस्मान् प्रयुक्तवानित्यर्थः । एतेन यदुक्तम्, "नैवाद्दष्टे

मन्त्ररामायण ७१
पवते धाम किंचन” इति तस्याऽप्युपसंहारः । सोमः परिक्रतुना पश्यते जा
इति ॥ ९४ ॥
अवीरामिव मामयं शरारुरभिमन्यते ।
उताऽहमस्मि वीरिणीन्द्रपत्नी मरुत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥९५॥
ऋ. १०. ८६, ९
इस प्रकार अपने प्रति राम के अनुग्रह को सुनकर सीता हनुमान
से अपने दुःख और इष्ट को कहती हैं : 'यह रावण मुझे वीररहित के
समान मानते हुए, राक्षसियों द्वारा धमकाता है । किन्तु मैं वीरवती
और श्री राम की पत्नी हूँ । वायुपुत्र तुम जिसके सखा हो, अतः मैं
मरुत्सखा हूँ, इसलिये मैं तीनों लोकों में उत्कृष्ट हूँ ।'
एवं रामानुग्रहमात्मनि श्रुत्वा सीता हनुमन्तं स्वस्य दुःखमिष्टं च निवेदयति-
अवीरामिवेति द्वाभ्याम् ॥ अयं शरारुर्मुमूर्षुः रावणः माम् अवीरामिव वीररहिता-
मिव अभिमन्यते हिनस्ति राक्षसीद्वारा तर्जयति, उत परन्तु अहं वीरिणी वीरवती
अस्मि इन्द्रपत्नी परमेश्वरस्य सहचारिणी मरुद्वायुस्तत्पुत्रस्त्वं च सखा यस्याःसा
मरुत्सखाऽस्मि विश्वस्मात् त्रैलोक्यादिन्द्र उत्तरः उत्कृष्टतरः अतः एवं वीरपत्नीं मां
धर्षयन् अयं मरिष्यत्येवेत्यर्थः ॥ ९५ ॥
संहोत्रं स्म पुरा नारी समनं वावगच्छति ।
वेधा ऋतस्य वीरिणीन्द्रपत्नी महीयते विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥९६॥
ऋ. १०. ८६, १०
जो स्त्री अग्निहोत्रादि करती है वह सत्यकर्म से वीरवती होकर
इन्द्राणी के समान महान रूप से सुशोभित होती है ।
संहोत्रमिति-होत्रम् अग्निहोत्रादिकं समनम् "यान्येव संग्रामनामानि तानि
यज्ञनामानि” इत्युक्तेर्यज्ञं वा या नारी पुरा अवगच्छति सा ऋतस्य कर्मणो यज्ञादेः
वेधाः स्रष्टा वीरिणी वीरयुक्ता च भूत्वा इन्द्रपत्नी यथा महीयते होत्रादिना तथा
पुनरिन्द्रः करोत्विति शेषः ॥ पक्षे यज्ञविवेकाख्याम् अग्नि जटायुष्यां संरक्षितां
श्रद्धां मां बोध राम एव नेतुं समर्थ इति भावः ॥ मरुत्प्राणः सूत्रात्मा ॥ ९६ ॥
इदं त एकं पर ऊं त एकं तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व ।
संवेशने तन्व १ श्चारुरेधि प्रियो देवानां परमे जनित्रे ॥९७॥
ऋ. १०. ५६, १

:
स ् व य ा म ि म ी य ा !
Wait, Rigveda 10.56.2: "स्वममीमीथाः" - but some shakhas or prints have "स्वयामिमीथा" or "स्वयामिमीया"?
Wait! If L13 is "स्वयामिमीया" or "स्वयामिमीथा"?
Wait, in L27:
"त्यर्थः।"
Then:
"मियाः" or "नियाः"?
Wait, why would it say "ष्यामी" or "स्यामी"?
Look at L26: "स्वीकरोत्वि-"
L27: "त्यर्थः।"
Then: "नियाः" ... wait, is it "मिमीयाः"?
If the verse ends with "मिमीयाः" (or "मिमीया"), that's an optative (विधिलिङ्) form!
Root मा -> मिमीयात्, मिमीयाताम्, मिमीयुः; मिमीयाः (2nd person singular optative)!
Yes! मिमीयाः is विधिलिङ् मध्यमपुरुष एकवचन!
And सीता is saying: "स्वीकरोतु" (3rd person imperative / लोट् प्रथमपुरुष)!
So the commentator explains: "मिमीयाः इति मध्यमव्यत्ययेन वा" (meaning: "मिमीयाः" is used with a change of person, i.e., 2nd person instead of 3rd person "स्वी

:
Is it "कुपीटञ्जत्वाद"?
Look at the characters:
क + ु = कु
प + ी = पी
ट = ट
Then: looks like 'ञ्ज' (ञ joined to ज).
Then: 'त्' + 'वा' = त्वा.
Then: 'द'.
Wait, could it be "कुपीटञ्जत्वाद"?
Wait, what if it is "कुपीटञ्जलत्वात्" with 'ल' merged?
Look between 'ज' and 'त्वा': there is NO letter between them! It goes directly from 'ज' to 'त्' to 'वा'!
Wait, but what does "कुपीटञ्जत्वाद" mean?
Wait, what if it is:
"कु" "पी" "ट" "ञ्" "ज" "ल" "त्वा" "त्"?
Wait, look at the letter between 'ट' and 'त्वा':
It is 'ञ्ज' + something?
Wait! Is it "कुपीटं जलत्वाद्"?
Look at the space:
Is there a space?
"कुपीटञ्जत्वाद" - all letters are connected under one shirorekha:
क-ु-प-ी-ट-ञ-्-ज-त्-व-ा-द (or with 'ल'?).
Wait, look at the shape:
Between 'ट' and 'त्वा':
There is a shape with a curve on the left, a horizontal link, a vertical

-like shape... wait, is it व? द्?
Wait, compare it to द्द: in Devanagari द्द is a द with another द below it.
Compare it to दृ: द with a ृ hook below.
Here, it has a top part, and a bottom part that hooks down and left.
Wait, is it चिदृहते?
Wait, could the letter be चि + द + द?
Look at चिदृहते: चि + दृ + ह + ते.
Wait, why does it look like चिद्दहते? Look at the middle:
There is a circle/loop.
Wait, let's look at द्द in आराद्दूरात् (line 14):
Look at line 14: आराद्दूरात्!
Look at द्दू in आराद्दूरात्:
It has a द on top, and a दू below it!
Now look at line 4: does it look like द्द?
In line 4, it has a vertical, a curve, and below it... wait!
Look at line 4:
चि
then a letter that has a top, a middle, a bottom:
Wait, could

मन्त्ररामायण ७५
निरुद्धस्तानेव कर्षन् यथेष्टं सञ्चरतीति भावः ॥ १०२ ॥
अक्षानहो नह्यत नोत सोम्या इष्कृणुध्वं रशना ओत पिंशत ।
अष्टाबन्धुरं वहताभितो रथं येन देवासो अनयन्नभि सप्रियम् ॥१०३
ऋ. १०. ५३, ७
ब्रह्मपाश के बन्धन को भी न मानने पर हनुमान से देवता प्रार्थना
करते हैं कि ब्रह्मपाश का अपमान नहीं करना चाहिये । 'हे सौम्य !
रावणपुत्र अक्ष को मृत्युपाश में बाँधते हुए तुमने अपने को नहीं बाँधा ।
ब्रह्मपाश को स्वीकार करके बाद में उसे खण्डित कर देना ।' आठ जगह
से बँधे हुए अपने शरीर को नगर में पहुंच कर हनुमान ने देवताओं का
प्रिय कार्य किया ।
स एवं ब्रह्मपाशैर्बद्धोऽपि तान् यदा न गणयति तदैनं देवाः प्रार्थयन्ते
ब्रह्मपाशानामपमानो मा भूदित्येतदर्थम्-अक्षानह इति । भोः सोम्याः विष्णुभक्ताः
अक्षानहः अक्षं रावणपु

७९ मन्त्ररामायण
एवं बद्धस्य हनुमतः पुच्छे लापितमग्निं सीता प्रार्थयते—रक्षोहणमिति ।
रक्षोहणं रक्षसां अक्षादीनां हन्तारं वाजिनं हरिं वानरं दृष्ट्वा आजिघर्मि क्षरामि
शोकेनाऽश्रूणि निवर्त्तयामीत्यर्थः ॥ अतो मित्रं हनुमत्पितुर्वायोः सखायं प्रथिष्ठं
प्रथमानम् अग्निं शर्म हनूमते कल्याणं उपयामि उपेत्य याचामि । तत्त्वायामीति-
वत् वर्णलोपश्चान्दसः । शिशानो दीप्यमानोऽग्निः क्रतुभिः यज्ञैः पूर्वम् अस्माभिः
समिद्धः सन्दीपितः स इदानीं नोऽस्मत्सम्बन्धिनं जनं दिवा नक्तं च सरिपः हिंसातः
पातु ॥ पक्षेऽग्निर्विज्ञानम्, तद्युक्ता भक्तिः कृत्स्नां कामसम्पदं नाशितवतीत्यर्थः
॥ १०४ ॥
अयोदंष्ट्रो अर्चिषा यातुधानानुपस्पृश जातवेदः समिद्धः ।
आजिह्वया मूरदेवान् रभ

मन्त्ररामायण ७७
धृषद्वर्णं दिवेदिवे हन्तारं भंगुरावताम् ॥१०७॥
ऋ. १०. ८७, २२
'हे अग्नि ! तुम व्यापक हो, तेजस्वी हो, शत्रु के नगर को चारों
ओर से घेर कर स्थिर हो जाओ और नित्य उसका नाश करो।'
परीति-हे अग्ने त्वा त्वां विप्रं व्यापकम् हे सहस्य तेजस्विन् पुरं परि
अरिनगरस्य परितः धीमहि स्थापयामः कृत्स्नं नगरमावेष्ट्य यथा बहिर्निः
सर्तुमन्यो न शक्नोति, तथा स्थिरो भवेत्यर्थः धृषत् अग्यं धर्षयन् वर्णो यस्य तं
त्वां धृषद्वर्णं दिवेदिवे नित्यं भंगुरं विनाशिनशीलं मायामयं अहङ्कारादि तद्वत्
तां भंगुरावतां हन्तारं निवोमहि ॥ पक्षे सर्वशरीरस्थं पाप्मानं भस्मी कुरु, यथा
बहिर्वासिना न निःसरेयुस्तथेति भावः ॥ १०७ ॥
हरिं मृजन्त्यरुषो न युज्यते संधेनुभिः कलशे सोमो अज्यते ।
उद्वाचमीरयति हिन्वते मती पुरुष्टुतस्य कतिचित्परिप्रियः ॥१०८
ऋग्. ६. ७२, १
इस प्रकार लङ्का को जलाकर वानरों के साथ हनुमान् राम के पास
आ गये । जैसे कलश में गाय का दूध रखा जाता है उसी प्रकार शान्त
श्रीराम ने कार्य करने वाले हनुमान पर प्रेमपूर्वक हाथ रखकर उन्हें
सम्मानित किया । मेधावी स्वामी का हित चाहने वाले वानर ने कहा
कि ब्रह्मादि के द्वारा स्तुत्य आप जो मेरी स्तुति कर रहे हैं उसको तुलना
में मेरे द्वारा किया गया कार्य क्षुद्र है ।
एवं लङ्कां दग्ध्वा वानरै. सह हनुमान् रामं प्रत्यागत इत्याह-हरिं मृजन्तीति-
हरिं वानरं हनुमन्तं कृत कार्यं मृजन्ति प्रेम्णा हस्तेन परिमार्जयन्ति के अरुषः
रोषरहिताः शान्ताः श्रीरामभद्राः बहुत्वं पूजायाम् एतेनान्वेषणतावत्कृतकोपाः
स्थिता इति गम्यते, नशब्द उपमार्थे उत्तरान्वयी यथा धेनुभिर्धेनुप्रभवै. पयोभिः
कलशे द्रोणकलशे सोमः समज्यते सङ्गतां भवत्यतिशयाधानाय, एवं यो हरिर्युज्यते
अर्थात्स्वामिनेति लभ्यते । स च हरि. वाचम् उदीरयति । हिन्वते वर्धयते च
स्वामिनं यतो मती मेधावी सुपः पूर्वसवर्णः तामेव वर्धनरूपां वाचमाह-पुरुष्टुतस्य
कतिचित्परिप्रिय इति बहुभि. ब्रह्माद्यैः स्तुतस्य तव गर्दायाः परिप्रियः परितः
प्रीणयन्ति ता. स्तुतिवाचः कतिचित् कियत्यः यावती स्तुतिर्मया कर्तव्या सा
सर्वथाप्यत्यल्पैवेति भाव. ॥ १०८ ॥
साकं वदंति बहवो मनीषिण इन्द्रस्य सोमं जठरे यदादुहुः ।

९८ मन्त्ररामायण
यदीं सृजंति सुगभस्तयो नरः सुनीलाभिर्दशभिः काम्यं मधु ॥१०९
ऋ. ६. ७२, २
बुद्धिमान वानर एक साथ श्रीराम से कहते हैं : इन्द्र की जठर तृप्ति
के लिये सोमयाग करने वालों की रामपर्यन्त गति है। यह राम मनुष्यों
के काम्य हैं, प्रज्ञावान लोग पाँच प्राणवृत्तियों और पाँच बुद्धिवृत्तियों के
द्वारा तथा सभी कर्मों और सभी ज्ञानों के द्वारा इन राम को पाने की
चेष्टा करते हैं।
साकमिति-अतः परं बहवो मनीषिणो धीमन्तो वानराः साकं युगपत्
श्रीरामभद्रं प्रवदन्ति, यत् यतः कारणात् ते सर्वे इन्द्रस्य जठरे जठरतृप्त्यर्थं सोमं
पयोभिर्मिश्रयितॄन् आदुहुः दुग्धवत्या धेन्वाः कृतसोमयागास्तेषां रामपर्यन्तं
गतिरासीदित्यर्थः ॥ कुत एवं रामस्य दोर्लभ्यमत आह-यदिति । यत् यतः ईम्
एनं रामं काम्यं कामनीयं मधु अमृतं नरा मनुष्याः सुगभस्तयः प्रज्ञानांशवो
विशुद्धचेतस्त्वादंशा वै तथाभूताः दशभिः सनीळाभिः समाननीडाभिः पञ्चभिः
प्राणवृत्तिभिः पञ्चभिर्बुद्धिवृत्तिभिश्च सर्वैः कर्मभिः सर्वैर्ज्ञानैश्च सृजन्ति मृगयन्ति,
तस्माद्रामेण सह सम्वादो महतः पुण्यस्य फलमिति ज्ञेयम् ॥ १०९ ॥
अरममाणोऽत्येति गा अभि सूर्यस्य प्रियं दुहितुस्तिरो रवम् ।
अन्वस्मै जोषमभरद्विनंगृसः सं द्वयीभिः स्वसृभिः क्षेतिजामिभिः
॥११०॥
ऋ. ६. ७२, ३
'हे राम ! तुम्हारे वियोग से आतुर सोम, सूर्य की पुत्री पतिव्रत के
कारण प्रसिद्ध सावित्री को तिरस्कृत करके भू-प्रदेश को पार करके
अन्य लोकों में चला गया। इस प्रकार के सोम को पाने के लिये
रावण ने पर्याप्त प्रयत्न किया। कमनीय वस्तुओं को समर्पित किया ओर
वह सावित्री इष्टवियोग से उत्पन्न शोक से क्षीण हो रही है।
सम्वादमेवाह तिसृभिः-अरममाण इति । इन्द्र ते ऋत्वियः सोम इति
पदचतुष्टयमुत्तरमन्त्रादपकृष्यते हे इन्द्र श्रीराम ते तव सोमः सोमाभिव्यक्तिनिमित्तभूता
ऋत्वियः ऋतौ ईयते गम्यत इति ऋत्वियः ऋतुशब्दात्फिड् । कः इयङ्
ऋतुकालेकगम्या जायेत्यर्थः । स सोमस्त्वद्वियोगातुरः सूर्यस्य दुहितुः पतिव्रता-
त्वेनातिप्रसिद्धायाः सावित्र्याः प्रियं रवं कीर्तिशब्दं तिरः तिरस्कृत्य गाः भूप्रदेशान्
अभितो व्याप्य अत्येति अतिक्रम्य गच्छति लोकान्तराणिति शेषः ॥ एवं तस्याः

मन्त्ररामायण ७९
पातिव्रत्यमुक्त्वा दुःखमाहुः-अन्विति । अस्मै एनम् उक्तविधं त्वदीयं सोमं प्राप्तुं
धिनं कमनीयं वस्तुजातं समर्पयितुं गृह्णातीति निगर्तुसो रावणः ओपं पयांसि यथा
स्यातथा अन्वभरत् अनुहरति सर्वं कमनीयायै प्रयच्छति अथापि सा संक्षेति
अतिशयेन क्षीयत एव जामिभिः सहचरीभिः स्वसृभिः एकयोनिभिः द्वयीभिरुभ-
यीभिः चेतोवृत्तिभिः हेतुभूताभिः संक्षेति इष्टवियोगजैः शोकादिभिरनिष्टसंयोग-
जैर्भयादिभिश्चातिक्षीणास्तीत्यर्थः ॥ ११० ॥
नृधूतो अद्रिपुतो बर्हिषि प्रियः पतिर्गवां प्रदिव इन्दुऋत्वियः ।
पुरंधिवान् मनुषो यज्ञसाधनः शुचिर्धिया पवते सोम इन्द्र ते ॥१११
ऋ. ६. ७२, ४
राक्षसियों के द्वारा डरायी जाने पर भी शान्त बैठी हुई, जिसके
जितेन्द्रिय ईश्वर आप पति हैं, मानव रूप में आपके यज्ञ में सहधर्म-
चारिणी, वह सीता बुद्धि से अपने को पवित्र करती है ।
नृधूत इति-नृभिः राक्षसीभिर्धूतोऽवधूतः भीषितः अद्रिसुतः अद्रयः पाषाणाः
सुता आज्ञप्ताः यस्मै पाषाणैरियं चूर्णीकर्त्तव्येति एवं भीषितोपि बर्हिषि तृणे
निष्षण्णा इति शेषः ॥ प्रियस्तव गवां पतिर्जितेन्द्रियः प्रदिवः पुराणः इन्दुः ईश्वरः
स्वसंरक्षणे प्रभु ऋत्वियः व्याख्यातः पुरन्धिवान् बहुधीयुक्तः मनुषो मनुष्यरूपस्तव
यज्ञसाधनः सहधर्मचारी धिया शुचिः पवते आत्मानं पुनाति ॥ १११ ॥
नृबाहुभ्यां चोदितो धारया सुतोऽनुष्वधं पवते सोम इन्द्र ते ।
आप्राः ऋतून् समजैरुध्वरे मतीवेर्नद्रु षच्चम्वो ३रासद्दधरिः ॥११२॥
ऋ. ६. ७२, ५
'हे राम ! तुम्हारा सोम बाणरूप से तुम्हारी भुजाओं से प्रेरित
होता हुआ प्रत्येक शरीर में जाता है । वर्तमान काल में तुम सङ्कल्प से
सीता को अवश्य प्राप्त करोगे । युद्धरूपी यज्ञ में वानरगण राक्षस सेना को
बुद्धि और शौर्य से जीतेंगे । पक्षी के समान वृक्ष पर चढ़ने वाले हनुमान
ने समुद्र पार करके सीता को देखा है ।
नृबाहुभ्यामिति-हे इन्द्र ते तव सोमः सोमयागसाधनं सीताख्यः बाणरूपेण
परीतः सन् बाहुभ्यां नररूपस्य तव बाहुभ्यां भुजाभ्यां चोदितः प्रेरितःसन् अनुष्वधं
स्वधा अन्नं तेन तद्विकारो देह उच्यते प्रतिशरीरं पवते गच्छति शीघ्रमेवेत्यर्थः ।
वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवन्निर्देशात् । कीदृश धारया अविच्छिन्नप्रवाहेण सुतः
निसृष्ट. त्वं च ऋतून् सङ्कल्पान् स्वस्य सीताया अस्मदीयांश्च आ अतिशयेन आप्राः

पूरितवानसि, कार्यसिद्धयवश्यम्भावको भूतप्रयोगोऽगन्म सुवः सुवरगन्मेतिवत्
तथा अध्वरे युद्धयज्ञे चम्वोः वानरराक्षससेनयोः मतीः बुद्धीः बुद्धिधर्मान् शौर्यादीन्
समजीः सम्यक्तितवानसि ॥ अस्मिन्निरपेक्ष एव शत्रून् निहन्तुं समर्थोऽसीत्यर्थः
यतस्त्वेति भावः ॥ कथं युष्माभिः सीता दृष्टेत्याशङ्कायां हनूमन्तं निर्दिश्य वदन्ति
वेनैदुपत्पक्षीव वृक्षाग्रूढो हरिर्हनुमान् आसदत् प्राप्तवान् त्वदीयं सोमसाधनमित्य-
नुषङ्गः समुद्रव्यवहिते पक्षिचरप्राये देशे सीता हनुमता समुद्रं लङ्घयता दृष्टेत्यर्थः
॥ ११२ ॥
अंशुं दुहंति स्तनयंतमक्षितं कविं कवयोऽपसो मनीषिणः ।
समीं गावो मतयो यंति संयत ऋतस्य योना सदने पुनर्भुवः ॥११३
ऋ. ६. ७२, ६
सूर्य, वायु और अग्नि तीनों के सारतत्व को (अग्नि से परदाहकत्व,
सूर्य से प्रकाशत्व, वायु से शीघ्रगमन) ग्रहण कर लिया है । गर्जन करते
हुए अक्षीण बल से वेगपूर्वक गगनमार्ग में जाने वाले वानरों ने गम्भीर
समुद्र पर भी शिलाओं को जोड़कर पुल बनाकर भूमि के समान कर
दिया ।
ततः किंवृत्तमत आह-अंशुं दुहन्तीति-- अंशुम् अंशुमन्तं सूर्य वायुमग्निं वा
त्रयः केशिन इति “अग्निर्वायुः सूर्यश्च केशिनः" इति स्मृतेः तस्मात् अपसः
कर्माणि दुहन्ति, यथा गोः सारभूतं पयो दुह्यते, एवं अग्नेः सारः परदाहकत्वम्
सूर्यस्य सर्वविषयप्रकाशकत्वम्, वायोः शीघ्रगामित्वं बलवत्त्वं च मनीषिणो
मनोनिग्रहसमर्थाः मतयो मेधाविनः वानराः दुहन्ति आददत इत्यर्थः । कीदृशम्
अंशुं स्तनयन्तं गर्जन्तं प्रख्यातामित्यर्थः अक्षितमक्षीणं बलेन वेगेन चेत्यर्थः ।
कविक्रान्तदर्शिनम् एतानि क्रमेणाग्निवायुसूर्याणां योग्यतया विशेषणानीति ज्ञेयम् ।
गर्जन्तोऽक्षीणबलवेगाः गगनमार्गेण गच्छन्तीत्यर्थः । गत्वा च किं कृतवन्तस्तदाह-
समिरिति । संयतः समेतीति संयत् संहतमचञ्चलं तस्य ऋतस्य सलिलस्य योना
योनौ, सुपो डादेशः । आकरे समुद्रे, आधारे सदने, निबदने निमित्ते पुनर्भुवो
गावः पूर्व धातुः सकाशात् जाताः, पश्चाच्चतुष्कोणत्वाद्याकारेण शिल्पभ्यो
नलादिभ्यो भूताः गावो भूमयः सुघटितशिलारूपाः इं लोकप्रसिद्धवत् संयन्ति
एकीभावेन मिलन्ति । यथा-पट्टांगणेष्वविवृतसंधयः शिला निवियन्ते, एवं
स्तब्धोदके सिन्धावपीति तथांशुं दुहन्तीति सम्बन्ध. ॥ ११३ ॥
नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवोऽपामूर्मौ सिन्धुष्वन्तरक्षितः ।

मन्त्ररामायण ८१
इन्द्रस्य वज्रो वृषभो विभूवसुः सोमो हृदे पवते चरु मत्सरः ॥११४
ऋ. ९. ७२, ७
द्युलोक से भी महान जलपूर्ण नदियों से सिञ्चित समुद्र पर वानरों
को धारण करने के लिये पुल बनाया । वज्र के समान अप्रतिहत गति
वाले, धर्मस्वरूप, धन देने वाले, सोमयागादि से लोगों को पवित्र करने
वाले, देवताओं के लिये प्रीतिकर श्रीराम के बल से समुद्र भी घनत्व को
प्राप्त हो गया ताकि उस पर शिलायें तैर सकें।
नाभेति—दिवो द्युलोकादपि महः महति अपामूर्मौ सलिलानां सम्भे 'द्योः
समुद्रसमन्तर' इति द्युसमुद्रयोः साम्यदर्शनात् तादृशे समुद्रे अन्तः मध्ये समुद्रस्य
मध्ये इत्यर्थः ॥ पृथिव्याः नाभा । सुपो डादेशः । नाभिः नाभावुत्पन्नः पर्वत इति
यावत् स धरुणो वारकोऽभूत् । समुद्रे नौकावत्पर्वतसमुदायोऽपि वानराणां धारणार्थं
सेतुरूपेण स्थित इत्यर्थः ॥ कीदृशो नाभा सिंधुषु नदीषु निमित्तभूतासु उक्षितः
सिक्तः शिरसि प्रवर्तमानाभिर्नदीभिः आर्द्रीकृतः अतिशयेन महानित्यर्थः ॥ एतेन
“दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायते”। सेतौ तत्तत्पर्वतशिरोगता नद्योपि बह्वयः
सन्तीत्युक्तम् । कथं सलिले शिलानां तरणमत आह— इन्द्रस्येति इन्द्रस्य परमेश्वरस्य
रामस्य वज्रः वज्रवदप्रतिहतगतिः वृषभो धर्मः विभूनि व्यापकानि वसूनि
फलानि यस्य स विभूवसुः । दैर्घ्यं सांहितिकम् । सोमः सोमयागादिजन्मा हृदे
जनानां हृदयशोधनाय पवते गच्छति । कीदृशः सोमः मत्सरः देवानां मदकरः
हर्षद इतियावत् । यथाऽग्नये दिव्ये धर्मबलादग्निः स्वीयं दाहकत्वं त्यक्त्वा
शीतत्वं भजति एवमिहापि रामधर्मबलाद्विशुद्धहृदयो महोदधिरपि स्वीयं मज्जकत्वं
क्लेदकरत्वं च त्यक्त्वा घनत्वं गतः तेन तत्र पाषाणास्तरन्तीति भावः ॥११४॥
जाया तप्यते कितवस्य हीना माता पुत्रस्य चरतः क्वस्वित् ।
ऋणावा बिभ्यद्धनमिच्छमानोऽन्येषामस्तमुपनक्तमेति ॥११५॥
ऋ. १०. ३४, १०
धूर्त रावण की पत्नी वैसे ही दुःखी रहती है जैसे कर्मानुसार परलोक
को गये पुत्र की माता दुःखी रहती है । वह धूर्त दुर्ग में रहता हुआ भी
डरता है और नष्ट होते हुए धन वाला वह रावण प्रदोष काल में सीता
के पास आता है ।
ततः परं द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां सोममेव स्तुत्वाऽग्रिमसूक्तस्य अववेद्रप्सस्येत्यादे-
राद्येन चतुऋंचेन पुनः सेतुबन्धनमेव स्तुतं तद्वचश्चतुष्टयमग्रे व्याख्यास्यते । ततः
६

८२ मन्त्ररामायण
परमृक्पञ्चकं शेषभूतं तूपोद्घात एव व्याख्यातं तदेवं सेतुबन्धान्तां कथ समाप्य
हनुमति समुद्रमुल्लङ्घ्याऽऽगते लङ्कायां कि वृत्तमित्याशङ्कायां पुत्रवधनगरदाहा-
दिना तयोर्मन्दोदरीरावणयोः शोकमाह-जायेति कितवस्य धूर्तस्य कपट-
संन्यासिनः सीताहर्तुः रावणस्य जाया मन्दोदरी तप्यते, यतः हीना पुत्रेणैव
वयस्विश्वरतः परलोकं कमनुरूपं गच्छतां माता हतपुत्रेत्यर्थः । कितवोऽपि ऋणवा
ऋणशब्दो दुर्गभूमी लङ्काख्यदुर्गवान् समुद्रजलाश्रयवानपि हनुमत्प्रतापं दृष्ट्वा बिभ्यत्
भयं कुर्वन् रावणः अन्येषां राघवाणाम् । अस्तं गृहं सीतां धनं राज्यं च इच्छमानः
इच्छन् उपनक्तं प्रदोषकाले एति सीतास्थानं रत्यर्थी सन् गच्छति । पक्षे हर्षनाशेन
सुखखादरूपायां मातर्युपतप्तायां कामरावणो मधुमत्याख्यां योगभूमिम् अयोगिभि-
र्दुर्गमां लङ्कारूपामाश्रितोऽपि भवतेभ्यो बिभ्यत् रजोगुणस्योदयकाले पुनः श्रद्धां
वशीकर्तुं कामयत इति भावः ॥ ११५ ॥
न मा मिमेथ न जिहीळ एषा शिवा सखिभ्य उत मह्यमासीत् ।
अक्षस्याऽहमेकपरस्य हेतोरनुव्रतामप जाया मरोधम् ॥११६॥
ऋ. १०. ३४, २
वह रावण सीता द्वारा अपमानित होने पर पुत्र और पत्नी का शोक
करता है । यह पत्नी न मुझे मारती है, न अपमानित करती है वरन्
सखियों के द्वारा मेरे प्रिय को करती हुई सर्वदा कल्याण रूपा है ।
हनुमान् द्वारा उसके पुत्र अक्ष की हिंसा से मैं इस पतिव्रता पत्नि के
धिक्कार के योग्य हूं ।
सः रावणः पुनः सीतया यो वः सेनानीरिति प्रत्याख्यातः उभयभ्रष्टः पुत्रं
भार्यां चाऽनुशोचति-नमेति एषा भार्या मा मां न मिमेथ न हिंसितवती, न जिहीळे
न मम हेलनं कृतवती, तथा सखिभ्यो मत्प्रियेभ्य उत मह्यं च सर्वदा शिवा
कल्याणरूपैवासीत् । ताम् । अनुव्रतां जायाम् अक्षस्य सम्बन्धो यः एकश्चासौ परश्च
एकपरस्तस्य हनुमता हेतोः अपाराधम् अक्ष निधनता हेतुभूतेन तेन अपरुद्ध-
वानस्मि धिङ्मामित्यर्थः ॥ पक्षे रति नाश्यतः कामस्य वीर्यं बलं च धिग्धिगिति
भावः ॥ ११६ ॥
द्वेष्टि श्वश्रूरप जाया रुणद्धि न नाथितो विन्दते मडितारम् ।
अश्वस्येव जरतो वस्न्यस्य नाऽहं विदामि कितवस्य भोगम् ॥११७
ऋ. १०. ३४, ३

· मन्त्ररामायण ८३
रावणबन्धु किसी से कहता है : 'हितोपदेश कर्त्ता से द्वेष करता है,
पत्नी भोगादि से रोकती है, तप्त होता हुआ परपत्नीसङ्ग को नहीं
गिनता है । अतः धूर्त के भोग शरीर को नहीं देखता हूं अतः यह
कामदेवता से मारा जायेगा ! इन्द्रियों के क्षीण हो जाने पर मृत्यु उसके
शरीर को ले जायेगी ।'
द्वेष्टीति-रावणबन्धोः कस्यचिदुक्तिः श्वश्रूदां स्वपक्षीयान् स्त्रीगणान् हितो-
पदेशकर्तॄन् द्वेष्टि, जाया अपरुणद्धि भोगादौ निरुन्धे, नाथित उपतप्तः मर्डितारं
सुखयितारं परदारसङ्गं न विन्दते, अतोऽस्य कितवस्य भोगं शरीरं न विन्दामि
न पश्यामि, अयं कामवेदनया मरिष्यत्येवेत्यर्थः ॥ तत्र दृष्टान्तः-जरतो जीर्यमाण-
स्याश्वस्य मृत्युना क्रेत्रा वा नीतस्य शरीरं न दृश्यत एवमस्यापीत्यर्थः ॥ पक्षे
विष्णुभक्त्या उपतापितः कामो भोगाशक्तिं सुखास्वादलक्षणां रतिं च परिहरति
श्रद्धां च वशीकर्तुं न क्षमते, अतोऽस्य स्वरूपं शीघ्रमेव नंक्ष्यतीति भावः ॥११७॥
सभामेति कितवः पृच्छमानो जेप्यामीति तन्वा३शूशुजानः ।
अक्षासो अस्य वितिरंति कामं प्रतिदीव्नेदधत आकृतानि ॥११८॥
ऋ. १०. ३४, ६
हनुमान के द्वारा लङ्कादाह कर दिये जाने पर अहङ्कार से शरीर
को फुलाता हुआ रावण 'मैं जीतूँगा' इस प्रकार प्रश्नार्थी बनकर सभा में
आता है । अक्षसदृश कनिष्ठभ्राता विभीषण आदि उसके मनोरथ को
विशेष रूप से तिरस्कृत करते हैं ।
सभामेतीति-एवं हनुमता लङ्कादाहे कृते सति कितवो धूर्त्तो रावणः पृच्छ-
मानः प्रश्नार्थी सन् सभामेति जेप्यामीत्यहङ्कारेण तन्वा शरीरेण शूशुजानो वर्ध-
मानः । वस्य जश्त्वं छान्दस्रम् ॥ अक्षासः अक्षसदृशाः कनिष्ठभ्रातरो विभीषणादयः
अस्य कामं मनोरथं वितिरन्ति विशेषेण तिरस्कुर्वन्ति । कीदृशाः प्रतिजिगीषवे
रामाय कृतानि सीताख्यपणितद्रव्यलाभसूचकानि लक्षणानि आदधतः समर्थयन्तः ।
पक्षे सभाशास्त्रम् । अक्षासः प्रमाणानि प्रतिदीव्ये बोधाय शेषं प्राग्वत् अत्र प्रास्य
धारा इति मन्त्रः पठनीयः स च व्याख्यात उपोद्घात एव तत्र सख्युर्विष्णोर्जामिं
जायां सीताख्यां क्रन्दन्तीमपि भगवान् न एति न प्राप्नोतीत्येव पदार्थः-शेषं
पूर्ववदेव ॥ ११८ ॥
उदीर्ष्वातः पतिवतीं ह्ये ३ षा विश्वावसुं नमसा गीर्भिरीले ।

८४ मन्त्ररामायण
अन्यामिच्छ पितृषदं व्यक्तां स ते भागो जनुषा तस्य विद्धि ॥११९॥
ऋ० १०. ८५, २१
सभा रावण से प्रार्थना करती है कि 'आप सीता विषयक अभिलाषा
से निवृत्त हों क्योंकि वह पतिव्रता हैं, परपत्नी व्यामोहकारी होती है।
संसार के समस्त ऐश्वर्यों से युक्त आपसे हमलोग नमस्कार पूर्वक प्रार्थना
करते हैं। आप अन्य किसी पितृगृह में स्थित कन्या की इच्छा कीजिये।
जो आपके भाग्य में है उसे प्राप्त कीजिये।'
एवमुक्तवापि तस्या रावणं प्रार्थयन्ते-उदीर्ष्वेति । अतः सीताविलापनिर्वन्धा-
दुदीर्ष्वं उदगच्छ निवृत्तो भव, हि यतःएवा पतिवती परभार्या, विश्वावसुं रावण-
व्यामोहकारी गन्धर्वः विश्वानि वसूनि यस्मिन् इति वा अद्यसकलकामं रावणं
त्वां नमस्कारेण सह गीर्भिर्वाग्भि रीळे स्तौमि प्रार्थयामि । अन्यां पितृगृहस्थाम्
अप्रत्तां कन्यामिच्छ, व्यक्तां विस्पष्टां ज्ञातशीललक्षणां सा का स्त्री ते तव भागः
जनुषा जन्मना तस्य तं विद्धि प्राप्नुहि ॥ ११९ ॥
'उदीर्ष्वातो विश्वावसो नमसेलामहेत्वा ।
अन्यामिच्छ प्रफर्व्यं १ सं जायां पत्या सृज ॥१२०॥
ऋ० १०. ८५, २२
विश्व के धन के स्वामी रावण, तुमको हम नमस्कार करते हैं।
आप सीता के अतिरिक्त किसी अन्य स्त्री की कामना कीजिये, सीता
को उनके पति राम को दे दीजिये।
उदीर्ष्वेति-अत्र द्वितीयमन्त्रे इच्छेत्यन्तं प्राग्वत् प्रफर्व्यं प्रकर्षेण फलाभ्यां
स्तनाभ्यां वेति रंहतीति प्रफल्वीः । लस्य रत्वम् अन्तलोपश्च छान्दसः । प्रफर्व्यं
सुस्तनीमित्यर्थः । जायां सीतां पत्या रामेण संसृज साम कुर्वित्यर्थः ॥ पक्षे
बोधप्रियां श्रद्धामपहाय विषयसुखदायिनीं श्रद्धामाश्रयस्वेति भावः ॥ बोधेन सह
कुर्वतस्तस्याऽपि कल्याणं भवति-"बुद्धीनां च तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति"
इति सर्वकर्मफलभागित्वश्रवणात् ॥ १२० ॥
उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् ।
उतो त्वस्मै तन्वं १ विसस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥१२१॥
ऋ० १०. ७१, ४
एक ओर प्रहस्तादि को देखकर और हनुमान द्वारा किये गये कार्यं
को देखकर भी शुक सरणादि द्वारा शत्रुपक्ष के बल को सुनकर भी नहीं

मन्त्ररामायण ८५
सुनता है। जबकि विभीषण के प्रति वाणी अपने स्वरूप को कामनयुक्त
स्त्री के समान प्रकट करती है अर्थात् विभीषण दूसरों के द्वारा अदृष्ट
भविष्य को देखता है।
एवं बोध्यमानेषु रावणादिषु किं वृत्तमत आह-उतत्व इति। उतत्वः अपि
चैकः प्रहस्तादिः पश्यन् एकेन हनुमता कृतं कदनं पश्यन्नपि वाचं वचनस्यार्थं न
ददर्श मशंधत्वात् उत त्वः अप्येको रावणादिः शृण्वन्नपि शुकसारणादिमुखेन
परबलमाकर्णयन्नपि न शृणोति तन्मनसि न करोति दुराग्रहग्रस्तत्वात्, उतो अपि
त्वास्मै अन्यस्मै विभीषणाय तथ्यं स्वरूपं वाक् स्वार्थं प्रकटीकरोति, यथा उशती
कामयमाना जाया पत्ये सुवासाः ऋतुमती स्वं गुह्यं दर्शयति, तद्वत् अन्यैरदृष्टोऽपि
भावी विभीषणादिमिर्दृष्ट इत्यर्थः ॥ १२१ ॥
परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति ।
अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति ॥१२२॥
ऋ. ६. ४७, १७
विभीषण जन्मवन्धु रावणादि के स्नेह को दूर करता है और मृत्यु
आदि को पार करने की इच्छा करते हुए रामादि के साथ मित्रता करता
है। अवश्य ही शत्रु को जीतूँगा' रावण के इस भ्रान्ति ज्ञान से दूर किया.
गया विभीषण भविष्य को देखता हुआ अमरत्व को प्राप्त करता है।
ततस्ते किम् चक्रुरत आह-परा पूर्वेषामिति पूर्वेषां जन्मबन्धूनां रावणादीनां
सख्या सख्यानि स्नेहम् परावृणक्ति दूरीकरोति विभीषणादिः, विशेषेण तर्तुराणः
मरणं तर्तुकामः अपरैः कार्यबन्धुभिः रामादिभिः सह सख्यानि एति
अभिगच्छति, अनानुभूतीः रावणादीनां भ्रान्तिज्ञानानि अवश्यमेव शत्रून् जेष्याम
इत्येवंरूपाणि अवधुन्वानो दूरीकुर्वन् इन्द्रः इदम् भाविकदनम् पश्यतीति इदन्द्र
इदन्द्र एव इन्द्रो विभीषणः पूर्वीः शरदः कालमृत्युं तर्तरीति अतिशयेन अमरत्वं
प्राप्य तरति । इदमीदृशमिति- “तमिदन्द्रम् सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते” इति-
श्रुतिदृष्टमत्र इन्द्रशब्दस्य निर्वचनम् ज्ञेयम् ॥ पक्षे पूर्वेषां कामादीनाम् अपरेषां
शमादीनाम् अनानुभूतीर्देहाद्यात्मभ्रान्तीः ॥ १२२ ॥
अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था येभिः सखायो यन्ति नो वरेयम् ।
समर्यमा संभगो नो निनीयात्सं जास्पत्यं सुयममस्तु देवाः ॥१२३॥
ऋ. १०. ८५, २३
ऐसा करने वाले विभीषण की पुरोहित स्तुति करते हैं : राक्षसादि

८६ मन्त्ररामायण
रूपो कण्टक से रहित पथ पर चलने वाले हमारे मित्र वैकुण्ठ स्थित
होने पर भी पृथिवी पर स्थित श्रेष्ठ स्थान राम के पास जावें। देव राम
से हमारा मिलन करावें। राम और सीता का दाम्पत्य धर्म सुसंयत हो।
एवं कुर्वतां विभीषणादीनां पुरोहिताः स्वस्त्यनं कुर्वन्ति-अनृक्षरा इति ।
ऋग्भ्यो वेदमार्गात् क्षरन्ति ते ऋक्षराः राक्षसादयः कण्टकाः तद्रहिताः अनृक्षराः,
अतएव ऋजवः पन्थाः पन्थानः सन्तु, येभिः येः पथिभिः नाऽस्माकं सखायः
वरेयं वरे श्रेष्ठे भूस्थानं याति सञ्चरति तं सर्वोपरि वैकुण्ठे स्थितमपि भूस्थं रामं
यन्ति गच्छन्ति, अर्यमा देवो नः अस्मदीयान् संनिनियात् रामेण सह ऐक्यं गमय-
तात्, भगश्च संनिनियात्, तथा जास्पत्यं सीतारामयोर्दाम्पत्यं धर्मः सुयमं सुसंयतम्
अस्तु, भो देवाः ॥ १२३ ॥
प्र त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशाद्येन त्वाबध्नात् सविता सुशेवः ।
ऋतस्य योनौ सुकृतस्य लोकेऽरिष्टां त्वा सह पत्या दधामि ॥ १२४॥
ऋ. १०. ८५, २४
विभीषण सीता को आश्वासन देता है : 'कर्माध्यक्षदेवता सविता
ने जिस वरुण के पाश के दुःख से तुम्हें बाँधा है, उससे तुम्हें
छुड़ाऊँगा । सुन्दर कर्मफल के भोगस्थान पुण्यस्थान में दुःखरहित होकर
तुम पति के साथ विचरण करोगी ।
गच्छन् विभीषणः सीतामाश्वासयति-प्रत्वेति । त्वा त्वां वरुणस्य पाशात्
प्राप्तिदुःखात् प्रमुञ्चामि, येन पाशेन त्वा त्वां सविता कर्माध्यक्षो देवः अबध्नात्,
सुशेवः सुसुखः ऋतस्य कर्मफलस्य योनौ भोगस्थाने सुकृतस्य पुण्यस्य लोके स्थाने
अरिष्टां निर्दुःखां त्वां सह पत्या दधामि मा चिन्तां कुर्वित्यर्थः । वर्तमानसामीप्ये
वर्तमानवन्निर्देशः ॥ १२४ ॥
आ सूर्यो अरुहच्छुक्रमर्णोऽयुक्त यद्धरि तो वीतपृष्ठाः ।
उद्भाननावमनयन्त धीरा आशृण्वन्तीरापो अर्वागत्तिष्ठन् ॥१२५॥
ऋ. ५. ४५, १०
तब विभीषण के सेवा में आ जाने पर राम ने पुल बनाकर समुद्र
पार किया, उसे कहते हैं : सूर्यवंशी राम ने समुद्रजल में पर्वतों को पुल
के रूप में जोड़ दिया । हनुमानादि ने समुद्र को सेवक बनाते हुए उसमें
नाव के समान पर्वतों को रखा ।
ततो विभीषणे दासतां गते रामः सेतुं कृत्वाऽतरदित्याह-आ सूर्य इति सूर्यो

सूर्यवंशो रामः शुक्लं शुद्धम् अर्णः समुद्रजलम् अरुहत् केनोपायेनेत्यत आह—
अयुक्तेति । यत् यतः हरितः पर्वततत्त्वसामान्यात् विराडंगुलिरूपान् पर्वतान्
अयुक्त सेतुरूपेण योजितवान् । वीतपृष्ठाः अनुच्चाः सुसमा इत्यर्थः ॥ तांश्च धीराः
हनुमदादयः उद्घाननावम् उदकदेशेन नावमिव अनयन्त आनीतवन्तः । अगाधे
जले कथमासां न मज्जनं जातम् अत आह-आशृण्वतीरिति । आशृण्वतीः-
आज्ञाकारिण्यः आपः समुद्ररूपाः अर्वान् अतिष्ठन् उपस्थानं दासवदकुर्वन् ॥ पक्षे
सूर्य आत्मा शुक्रमर्णः ब्रह्म समुद्रम् हरितः इन्द्रियनद्य आपो मनः ॥१२५॥
अश्मन्वती रीयते संरभध्वमुत्तिष्ठत प्रतरतासखायः ।
अत्रा जहीम ये असन्नशेवाः शिवान् वयमुत्तरेमाभि वाजान् ॥१२६
ऋ. १०. ५३, ८
सेनापति ने कहा

८८ मन्त्ररामायण
नागपाशबन्धाद्याः जघ्नथुः नाशयामासथुः युधां वृषशिप्रेय महोक्षसदृशशरीरस्य
पृतनाज्येषु पक्षे यज्ञोपयोगाय माया लयविक्षेपरूपाः ॥ १२७ ॥
हरयो धूमकेतवो बातजूता उपद्यवि ।
यतन्ते पृथगग्नयः ॥१२८॥
ऋ० ८. ४३, ४
धूमकेतु के समान पूँछ वाले वानर, अन्तरिक्षचर राक्षसों को मारते
हैं और अग्नि के समान नष्ट करने में समर्थ हैं ।
हरय इति-हरयो वानराः, धूमवत् धूसराः केतुवदूर्ध्वंकृतानि पुच्छानि येस्ते
धूमकेतवः, वातो जूतो अतिवेगात् प्रवर्तिता यैस्ते वातजूताः उपद्यवि अन्तरिक्षे
यतःते अन्तरिक्षचरान् राक्षसान् बाधितुं यत्नं कुर्वन्ति पृथक् पृथक् प्रत्येकमिति
यावत् । अग्नयः अग्निवदितरनैरपेक्ष्येण सर्वं राक्षसकुलं दग्धुं क्षमा इत्यर्थः ॥ पक्षे
हरय इन्द्रियाणि हार्दाकाशे यतन्ते प्रवेष्टुमिति शेषः । अग्निवन्निर्दोषः ॥१२८॥
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय ।
इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शतादश ॥१२९॥
ऋ० ६. ४७, १८
राक्षसों के अनेक रूप धारण करने पर राक्षसों के प्रत्याख्यान के
लिये राम ने भी अनेक रूप धारण किये । राम माया से बहु रूप को
प्राप्त होते हैं। सहस्रों वानर राम के अनुवर्ती हैं और राम ही सभी
वानर रूपों में स्थित हैं ।
रूपमिति-रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, यावन्ति राक्षसानां रूपाणि तावन्ति
तत्प्रतिकूलानि रूपाणि दधारेत्यर्थः । तदस्य रामस्यानेकरूपत्वं प्रतिचक्षणाय
विराधिरूपान्तरप्रत्याख्यानाय । न तु राम एव विश्वरूपांस्ति, अतस्तेषु रूपेषु
स्वावयवेष्विव अन्योऽन्यं बाध्यबाधकभावो न युक्त इत्याशंक्या- इन्द्र इति । इन्द्रो
रामः पाशान्यायेन बहुवचनमवयवाभिप्रायम् । तथा च सत्त्वप्राधान्येन देवरूपः,
रजः प्राधान्येन असुररूपः, तमःप्राधान्येन राक्षसरूप इति पुरुरूपो बहुरूप ईयते
गम्यते । यथा सर्वरसोपादानस्यापि जलस्य स्वाभाविकं माधुर्यमिक्षुद्राक्षादिष्वति-
शयेनाभिव्यज्यते । निम्बूमरिचादिषु तदभिभूयोपाधिकमम्लत्वकटुत्वादिकं प्रथते
तद्वदिदं द्रष्टव्यम् । अतस्तेषां बाध्यबाधकभावो युज्यत एव । हि यस्मात् अस्य
इन्द्रस्य दशशता सहस्रम् अनन्ता इत्यर्थः । हरयो वानरा राममनोऽनुवर्तिन-
कायव्यूहे योगिशरीरांतरवद्युक्ताः सन्नद्धाः दृश्यन्त इति शेषः । राम एव सर्ववानरः