सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 107, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 107

मन्त्ररामायण ७१
पवते धाम किंचन” इति तस्याऽप्युपसंहारः । सोमः परिक्रतुना पश्यते जा
इति ॥ ९४ ॥
अवीरामिव मामयं शरारुरभिमन्यते ।
उताऽहमस्मि वीरिणीन्द्रपत्नी मरुत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥९५॥
ऋ. १०. ८६, ९
इस प्रकार अपने प्रति राम के अनुग्रह को सुनकर सीता हनुमान
से अपने दुःख और इष्ट को कहती हैं : 'यह रावण मुझे वीररहित के
समान मानते हुए, राक्षसियों द्वारा धमकाता है । किन्तु मैं वीरवती
और श्री राम की पत्नी हूँ । वायुपुत्र तुम जिसके सखा हो, अतः मैं
मरुत्सखा हूँ, इसलिये मैं तीनों लोकों में उत्कृष्ट हूँ ।'
एवं रामानुग्रहमात्मनि श्रुत्वा सीता हनुमन्तं स्वस्य दुःखमिष्टं च निवेदयति-
अवीरामिवेति द्वाभ्याम् ॥ अयं शरारुर्मुमूर्षुः रावणः माम् अवीरामिव वीररहिता-
मिव अभिमन्यते हिनस्ति राक्षसीद्वारा तर्जयति, उत परन्तु अहं वीरिणी वीरवती
अस्मि इन्द्रपत्नी परमेश्वरस्य सहचारिणी मरुद्वायुस्तत्पुत्रस्त्वं च सखा यस्याःसा
मरुत्सखाऽस्मि विश्वस्मात् त्रैलोक्यादिन्द्र उत्तरः उत्कृष्टतरः अतः एवं वीरपत्नीं मां
धर्षयन् अयं मरिष्यत्येवेत्यर्थः ॥ ९५ ॥
संहोत्रं स्म पुरा नारी समनं वावगच्छति ।
वेधा ऋतस्य वीरिणीन्द्रपत्नी महीयते विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥९६॥
ऋ. १०. ८६, १०
जो स्त्री अग्निहोत्रादि करती है वह सत्यकर्म से वीरवती होकर
इन्द्राणी के समान महान रूप से सुशोभित होती है ।
संहोत्रमिति-होत्रम् अग्निहोत्रादिकं समनम् "यान्येव संग्रामनामानि तानि
यज्ञनामानि” इत्युक्तेर्यज्ञं वा या नारी पुरा अवगच्छति सा ऋतस्य कर्मणो यज्ञादेः
वेधाः स्रष्टा वीरिणी वीरयुक्ता च भूत्वा इन्द्रपत्नी यथा महीयते होत्रादिना तथा
पुनरिन्द्रः करोत्विति शेषः ॥ पक्षे यज्ञविवेकाख्याम् अग्नि जटायुष्यां संरक्षितां
श्रद्धां मां बोध राम एव नेतुं समर्थ इति भावः ॥ मरुत्प्राणः सूत्रात्मा ॥ ९६ ॥
इदं त एकं पर ऊं त एकं तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व ।
संवेशने तन्व १ श्चारुरेधि प्रियो देवानां परमे जनित्रे ॥९७॥
ऋ. १०. ५६, १