मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 113, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ेंमन्त्ररामायण ७७
धृषद्वर्णं दिवेदिवे हन्तारं भंगुरावताम् ॥१०७॥
ऋ. १०. ८७, २२
'हे अग्नि ! तुम व्यापक हो, तेजस्वी हो, शत्रु के नगर को चारों
ओर से घेर कर स्थिर हो जाओ और नित्य उसका नाश करो।'
परीति-हे अग्ने त्वा त्वां विप्रं व्यापकम् हे सहस्य तेजस्विन् पुरं परि
अरिनगरस्य परितः धीमहि स्थापयामः कृत्स्नं नगरमावेष्ट्य यथा बहिर्निः
सर्तुमन्यो न शक्नोति, तथा स्थिरो भवेत्यर्थः धृषत् अग्यं धर्षयन् वर्णो यस्य तं
त्वां धृषद्वर्णं दिवेदिवे नित्यं भंगुरं विनाशिनशीलं मायामयं अहङ्कारादि तद्वत्
तां भंगुरावतां हन्तारं निवोमहि ॥ पक्षे सर्वशरीरस्थं पाप्मानं भस्मी कुरु, यथा
बहिर्वासिना न निःसरेयुस्तथेति भावः ॥ १०७ ॥
हरिं मृजन्त्यरुषो न युज्यते संधेनुभिः कलशे सोमो अज्यते ।
उद्वाचमीरयति हिन्वते मती पुरुष्टुतस्य कतिचित्परिप्रियः ॥१०८
ऋग्. ६. ७२, १
इस प्रकार लङ्का को जलाकर वानरों के साथ हनुमान् राम के पास
आ गये । जैसे कलश में गाय का दूध रखा जाता है उसी प्रकार शान्त
श्रीराम ने कार्य करने वाले हनुमान पर प्रेमपूर्वक हाथ रखकर उन्हें
सम्मानित किया । मेधावी स्वामी का हित चाहने वाले वानर ने कहा
कि ब्रह्मादि के द्वारा स्तुत्य आप जो मेरी स्तुति कर रहे हैं उसको तुलना
में मेरे द्वारा किया गया कार्य क्षुद्र है ।
एवं लङ्कां दग्ध्वा वानरै. सह हनुमान् रामं प्रत्यागत इत्याह-हरिं मृजन्तीति-
हरिं वानरं हनुमन्तं कृत कार्यं मृजन्ति प्रेम्णा हस्तेन परिमार्जयन्ति के अरुषः
रोषरहिताः शान्ताः श्रीरामभद्राः बहुत्वं पूजायाम् एतेनान्वेषणतावत्कृतकोपाः
स्थिता इति गम्यते, नशब्द उपमार्थे उत्तरान्वयी यथा धेनुभिर्धेनुप्रभवै. पयोभिः
कलशे द्रोणकलशे सोमः समज्यते सङ्गतां भवत्यतिशयाधानाय, एवं यो हरिर्युज्यते
अर्थात्स्वामिनेति लभ्यते । स च हरि. वाचम् उदीरयति । हिन्वते वर्धयते च
स्वामिनं यतो मती मेधावी सुपः पूर्वसवर्णः तामेव वर्धनरूपां वाचमाह-पुरुष्टुतस्य
कतिचित्परिप्रिय इति बहुभि. ब्रह्माद्यैः स्तुतस्य तव गर्दायाः परिप्रियः परितः
प्रीणयन्ति ता. स्तुतिवाचः कतिचित् कियत्यः यावती स्तुतिर्मया कर्तव्या सा
सर्वथाप्यत्यल्पैवेति भाव. ॥ १०८ ॥
साकं वदंति बहवो मनीषिण इन्द्रस्य सोमं जठरे यदादुहुः ।