सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 105, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 105

मन्त्ररामायण ६९
इव देवान् प्रीणयन् अप्यैति, ईम् एनं प्रियं देवानां सातसमं बर्हिषि यज्ञे निर्मिते
यज्ञादिमार्गप्रवृत्त्यर्थं गिरा हेतुभूतया किंचिद्वक्तुमित्यर्थः । एरिणन्ति अभिमुखं
प्रेरयन्ति, अभिज्ञानप्रदानेन विश्वस्तायां सीतायां हनुमान् वक्तुमारेभे इत्यर्थः
॥ ९१ ॥
परा व्यक्तो अरुणो दिवः कविर्वृषा त्रिपृष्ठो अनविष्ट गा अभि ।
सहस्रणीतिर्यतिः परायति रेभो न पूर्वीरुषसो विराजति ॥९२॥
ऋ. ९. ७१, ७
द्युलोक से परे, व्यक्त, शान्त, क्रान्तदर्शी, धर्मार्थ काम का सेवन
करने वाले श्रीराम पत्नी-हरण के कारण शोक से सभी दिशाओं को शून्य
देखकर हाहाकार करते हैं। वह इस समय आपको प्राप्त करने के लिये
हजारों शूरवीरों को लेकर आयेंगे । आपके वियोग के आरम्भ से लेकर
अब तक वह महोक्ष के समान शब्द करते रहे हैं ।
वचनमेवाह-परेति-दिवो द्युलोकात् परा दूरे व्यक्तः अक्षयदत्तः-“परो
दिवो ज्योतिर्दीप्यते” इति श्रुतेः । अरुणः शांतः शुद्धेन रूपेण कविः क्रांतदर्शी
सर्वज्ञो मायाविरूपेण वृषा गृहस्थधर्मरूपः त्रिपृष्ठः त्रयो धर्मार्थकामाः यज्ञराज्य-
रतिरूपाः दारहरणात् पृष्ठे यस्य स त्रिपृष्ठः गाः अभि भूप्रदेशान् अभिव्याप्य
अनविष्टशब्दमकरोत् त्वच्छोकेन सर्वा दिशः शून्याः पश्यन् हाहाशब्दं करोती-
त्यर्थः ॥ एतेन मधुमान् द्रप्सः पवारमर्षतीति सीतया पृष्टं यत् रामो मयि
प्रीतिमानस्तीति तस्यैदमुत्तरम् ॥ यत्पृष्टं रावणं सपरिवारंदग्धुमेष्यति तस्योत्तर-
माह-सहस्रेति । स इदानीं यतिःत्वत् प्राप्त्यर्थं यतमानःसहस्राणीतिःसहस्राणि
अनंतानि शूराणां नयतीति, तथा-परायतिः शत्रून् पराकर्त्तुं यतमानः रेभो न
शब्दं कुर्वाणो महोक्ष इव पूर्वीरुषस आरभ्य अस्माकं त्वद्वियोगकालमारभ्य सम्प्रति
विराजते दीप्यते बह्वीं सेनामादाय शत्रूनुन्मूलयितुं क्षमते इत्यर्थः ॥ ९२ ॥
त्वेषं रूपं कृणुते वर्णो अस्य स यत्राशयत्समिता सेधति सिधः ।
अप्सायाति स्वधया दैव्यं जनं सं सुष्टुती नसते सङ्गा अग्यया ॥९३॥
ऋ. ९. ७१, ८
क्षत्रिय वर्ण के स्वभाव के तेज से अपने को दीप्त करते हुए वह संग्राम
में शत्रुओं का नाश करते हैं। देवताओं के कार्य को करते हुए, उससे
उत्पन्न लाभ के विषय में निर्जल व्रत करने के समान अर्थात् लाभ की
कामना से रहित अधिदेवता सुन्दर स्तुति के द्वारा आतिथ्य करते हैं ।