मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

७० मन्त्ररामायण
त्वेषमिति-अस्य रामरूपस्य सोमस्य वर्णः क्षत्रियः तेन तत्स्वभावः 'शौर्यं
तेजो धृतिर्दाक्ष्यं' इत्यादिः त्वेषं दीप्तं रूपमात्मनः कृणुते कुरुते, सः यत्र यस्यां
समिता समितौ संग्रामे स्रिधः शोधकान् शत्रून् सेधति निषेधति, तत्र तान्
अशयत्शयनमकारयत् अस्मात् कश्चिदपि शत्रुर्जीवन्न मुच्यते इत्यर्थः । सेनाऽव-
श्यमसौ रावणं सपरिवारं मारयिष्यत्येवेत्युक्तम् । स्वधाय पितृकार्येण निमित्तेन
दैव्यं जनं देवताकार्यनिमित्तं च अप्साः अपां सनिता विभाजकः सन् याति
अनुसरति, सर्वं दैवपितृकार्यमङ्गिरेव कुर्वन् स्वममपि त्वल्लाभार्थमन्वभक्षयतो-
ऽस्तीत्यर्थः । तथा सुष्टुती शोभनया स्तुत्या संनसते देवैः पितृभिश्च सह सङ्गताे
भवति स्तुतिमात्रेण तेषामातिथ्यं करोतीत्यर्थः । कीदृश्या सुष्टुत्या सङ्गो
अग्रयेति-समीचीना गीर्वाणी सुरसंस्कारादिमतां अग्रे पुरोवर्तिनी प्रधानभूता
यस्यां सा तयेत्यर्थः ॥ सुरखशब्दगुम्फितया स्तुत्येत्यर्थः ॥ ९३ ॥
उक्षेव यूथा परियन्नरावीदधि त्विषीरधित सूर्यस्य ।
दिव्यः सुपर्णोवचक्षत क्ष्मां सोमः परि क्रतुना पश्यते जाः ॥९४॥
ऋ. ९. ७१, ९
'किसने तुम्हें दक्षिण दिशा की ओर जाने के लिये प्रेरित किया,'
ऐसा पूछने के लिये इच्छुक सीता से हनुमान ने स्वयं कहा : 'जिस
प्रकार इच्छुक वृष गोयूथ के पास आता है उसी प्रकार सम्पाति नामक
पक्षी ने वानर समूह के पास आकर उन्हें वचनामृत से सींचा । सूर्य
के तेज से जले हुए पंख वाले, ऊपर से पृथ्वी को देखने वाले, ब्रह्मभाव
को प्राप्त सम्पाति ने राम की पत्नी सीता को दिव्यदृष्टि से देखते हुए
'इस स्थान पर सीता है' यह बताया ।'
केन त्वं दक्षिणां दिशं प्रति गन्तुं विसृष्ट इति प्रष्टुमिच्छन्तीं सीताम् आलक्ष्य
स्वयमेवाह-उक्षेवेति । यथा उक्षा रेतःसेचनकामः यूथा गोयूथानि परियन्
परिक्रामन् एति, एवं दिव्यः सुपर्णः सम्पातिनामा पक्षी वानरयूथानि परिक्रामन्
वचनामृतसेचनकामोऽरावीत्, इमं शब्दं कृतवान् । कोऽसौ यः सूर्यस्य त्विषीः
दीप्तीः अधि अधिकम् अधित धृतवान्, सम्पातिजटायू पक्षिणौ अरुणपुत्रौ सूर्य
स्प्रष्टुं प्रस्थितौ, तयोः सूर्यदीप्त्या दह्यमानयोर्मध्ये सम्पातिः स्वपक्षाभ्यां
जटायुमाच्छादयत् अधिको दग्धोऽभूदित्युपाख्याने । यः सुपर्णः क्ष्मां पृथिवीं
कृत्स्नाम् अवचक्षत उपरि भूत्वाऽधःपश्यति, स एव क्रतुना उपासनया सोमः
सामभावं गतः, सच तस्य जाः जायां सीतां परिपश्यते दिव्यदृष्ट्या स्वां-
दृष्ट्वाऽमुष्मिन् स्थले सीताऽस्तीत्यस्मान् प्रयुक्तवानित्यर्थः । एतेन यदुक्तम्, "नैवाद्दष्टे