सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 114, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 114

९८ मन्त्ररामायण
यदीं सृजंति सुगभस्तयो नरः सुनीलाभिर्दशभिः काम्यं मधु ॥१०९
ऋ. ६. ७२, २
बुद्धिमान वानर एक साथ श्रीराम से कहते हैं : इन्द्र की जठर तृप्ति
के लिये सोमयाग करने वालों की रामपर्यन्त गति है। यह राम मनुष्यों
के काम्य हैं, प्रज्ञावान लोग पाँच प्राणवृत्तियों और पाँच बुद्धिवृत्तियों के
द्वारा तथा सभी कर्मों और सभी ज्ञानों के द्वारा इन राम को पाने की
चेष्टा करते हैं।
साकमिति-अतः परं बहवो मनीषिणो धीमन्तो वानराः साकं युगपत्
श्रीरामभद्रं प्रवदन्ति, यत् यतः कारणात् ते सर्वे इन्द्रस्य जठरे जठरतृप्त्यर्थं सोमं
पयोभिर्मिश्रयितॄन् आदुहुः दुग्धवत्या धेन्वाः कृतसोमयागास्तेषां रामपर्यन्तं
गतिरासीदित्यर्थः ॥ कुत एवं रामस्य दोर्लभ्यमत आह-यदिति । यत् यतः ईम्
एनं रामं काम्यं कामनीयं मधु अमृतं नरा मनुष्याः सुगभस्तयः प्रज्ञानांशवो
विशुद्धचेतस्त्वादंशा वै तथाभूताः दशभिः सनीळाभिः समाननीडाभिः पञ्चभिः
प्राणवृत्तिभिः पञ्चभिर्बुद्धिवृत्तिभिश्च सर्वैः कर्मभिः सर्वैर्ज्ञानैश्च सृजन्ति मृगयन्ति,
तस्माद्रामेण सह सम्वादो महतः पुण्यस्य फलमिति ज्ञेयम् ॥ १०९ ॥
अरममाणोऽत्येति गा अभि सूर्यस्य प्रियं दुहितुस्तिरो रवम् ।
अन्वस्मै जोषमभरद्विनंगृसः सं द्वयीभिः स्वसृभिः क्षेतिजामिभिः
॥११०॥
ऋ. ६. ७२, ३
'हे राम ! तुम्हारे वियोग से आतुर सोम, सूर्य की पुत्री पतिव्रत के
कारण प्रसिद्ध सावित्री को तिरस्कृत करके भू-प्रदेश को पार करके
अन्य लोकों में चला गया। इस प्रकार के सोम को पाने के लिये
रावण ने पर्याप्त प्रयत्न किया। कमनीय वस्तुओं को समर्पित किया ओर
वह सावित्री इष्टवियोग से उत्पन्न शोक से क्षीण हो रही है।
सम्वादमेवाह तिसृभिः-अरममाण इति । इन्द्र ते ऋत्वियः सोम इति
पदचतुष्टयमुत्तरमन्त्रादपकृष्यते हे इन्द्र श्रीराम ते तव सोमः सोमाभिव्यक्तिनिमित्तभूता
ऋत्वियः ऋतौ ईयते गम्यत इति ऋत्वियः ऋतुशब्दात्फिड् । कः इयङ्
ऋतुकालेकगम्या जायेत्यर्थः । स सोमस्त्वद्वियोगातुरः सूर्यस्य दुहितुः पतिव्रता-
त्वेनातिप्रसिद्धायाः सावित्र्याः प्रियं रवं कीर्तिशब्दं तिरः तिरस्कृत्य गाः भूप्रदेशान्
अभितो व्याप्य अत्येति अतिक्रम्य गच्छति लोकान्तराणिति शेषः ॥ एवं तस्याः

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक) · पृष्ठ 114, कुल 145 में से · SarvaKosh