मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

१४६ मानमारे [अध्यायः
तदूर्ध्वं ग्रोवमंशेन पूर्ववत्समलङ्कृतम् ।
अथवा मनुभागं तु हर्म्यतुङ्गं(ङ्ग) विभाजते ॥ ४० ॥ 80
सत्रिपादमधिष्ठानं तदूर्ध्वं चाङ्घ्रि भाजिते(तम्) ।
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं युगांशांघ्रि(शं ग्रीव)तुङ्गकम् ॥ ४१ ॥
तदर्धं शिखरोत्तुङ्गं तदूर्ध्वं स्तूपिकमंशकम् ।
ग्रीवमञ्चोर्ध्वमंशेन यथेष्टाधिष्ठानसंयुतम् ॥ ४२ ॥ 84
तदूर्ध्वं च द्विभागेन कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ।
शेषं च कन्धरं प्रोक्तं पूर्ववत्समलङ्कृतम् ॥ ४३ ॥
अथवा हर्म्यतुङ्गे तु षोडशांशं विभाजिते ।
अधिष्ठानं द्विभागं स्यात्पादतुङ्गं युगांशकम् ॥ ४४ ॥ 88
प्रस्तरं चाश्विनीभागं चोर्ध्वं भागं विशेषतः ।
मनु(मञ्च)भागं(गो) युगांशं स्यात्प्रस्तरं च द्विभागिकम् ॥ ४५ ॥
तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्याद्युगांशं शे(शि)खरोदयम् ।
तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं चाष्टवर्गमिति(मतः) स्मृतम् ॥ ४६ ॥ 92
मूलहर्म्यविशाले तु चाष्टभागं विभाजिते ।
षड्भागमूर्ध्वतले कुर्यात्तद्विस्तारमिति स्मृतम् ॥ ४७ ॥
ऊर्ध्वाङ्गं पूर्व(हर्म्य)वत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तदेवाष्टांशकं चोर्ध्वं पादतुङ्गं द्वयांशकम् ॥ ४८ ॥ 96
तदर्धं मञ्चतुङ्गं स्यात्तत्समं कन्धरोदयः ।
द्वयर्धांशं शिखरोत्तुङ्गं चाप्यर्थाशं शिरो(र ङ)दयः ॥ ४९ ॥
ऊर्ध्वं पादोदये बन्धुभागमेकांश(शं) वेदिकम् ।
शेषं पूर्ववत्कुर्यादष्टवर्गविदो विदुः ॥ ५० ॥ 100
वेदवृद्धाष्टभागं स्यान्जन्मादिस्तूपिकान्तकम् ।
अधिष्ठान(नं) युगांशं स्यात्पादा(दम)धिक(कं) पाल(लि)कांशकम् ॥ ५१ ॥
प्रस्तरोर्ध्वं युगांशं स्यादूर्ध्वं पादं शरांशकम् ।
तदूर्ध्वं द्व्यंश(शं) मञ्चं स्याद्वेदिकोर्ध्वं शिवांशकम् ॥ ५२ ॥ 104
ग्रीवतुङ्गं द्विभागं स्याच्छिखरोशं वेदभागिकम् ।
स्तूपिकोचं द्विभागं स्यात्कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ ५३ ॥

१९] एकतलविधानम् १४७
एतदष्टविधं प्रोक्तमेकभूमिविधानके ।
विमानं सम[ल]यं हर्म्यं चालयं वा चाधिष्ण्यकम् ॥ ५४॥ 108
प्रासादं भवनं क्षेत्रं मन्दिरा(रमा)यतनं तथा ।
वेश्म च गृहमावासं चयं धाम सनातनम् ॥ ५५ ॥
वासं गेहमागारं वा सदनं वसितं गृहम् ।
निलयं तल्ल(लं) कोष्ठं च स्थानं पर्यायवाचकम् ॥ ५६ ॥ 112
विमानस्य तु विस्तारे त्रिभागं वांशकं गृहम् ।
हर्म्यंतारे तु भूतांशं त्रियं(त्रयां)शं गर्भगेहकम् ॥ ५७ ॥
गेहतारे तु सप्तांशं नालीतारं युगांशकम् ।
नालीतारं युगांशं स्याच्छुद्रांशं गृहविस्तृतम् ॥ ५८ ॥ 116
चयं(य)व्यासं च रुद्रांशं षड्भागं कोष्ठविस्तृतम् ।
सैकार्कभागविस्तारे सप्तांशे नालिके गृहम् ॥ ५९ ॥
पञ्चादशांशकं तारे साष्टांशं गर्भगेहकम् ।
विस्तारे च द्विभागे तु चैकांशं तुङ्गविस्तृतम् ॥ ६० ॥ 120
शेषं कुड्य(ड्य)विशालं स्याद्गर्भगेहावृतं तथा ।
भदावल(भाद्वादश)भूरपि कोस्तास(कोष्ठं) विवलान्तं मूलगृहम् ॥ ६१ ॥
अत्र(न्तः)गृह(हं) विमानविधिमाशाप(मशेषं) गृहं नालिकाविक(दिक्) ।
विमानमिदमुक्त(क्तं) स्याद् यमागतारानां(थागतं) गृहतारम् ॥ ६२ ॥ 124
यत्तत्कुड्य(ड्य)विशालं तु द्वादशांश(शे) विभाजिते ।
पञ्चांशं तु बहिःकुर्यात् सा(चा)न्त(न्तः) सप्तांशकं त्यजेत् ॥ ६३ ॥
तद्भूयोर्मध्यदेशे तु (च) वारथा(द्वारपाद)स्य मध्यमे ।
एतद्वृद्धि(हिः) स्थितस्तम्भं तदुच्चान्तरितो(तमु)च्यते ॥ ६४ ॥ 128
तत्पादमध्यमोक्त्यान्तमङ्गुला(न्तं क्षुद्रा)ङ्घ्रिमध्यमम् ।
एवं तु मध्यमं श्रेष्ठं हर्म्यं द्वारस्य योगतः(योग्यकम्) ॥ ६५ ॥
क्षुद्रहर्म्ये तु युक्त्या च कुर्यात्तु शिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
अन्तस्तम्भ(म्भं) विना वापि कुर्याद्वाह्यास्तु पादकम् ॥ ६६ ॥ 132
विभजेत्पञ्चषष्टाष्ट(ष्ट) हर्म्यपादोदयं तथा ।
तत्तदेकांशाहीनं स्याच्छुद्धद्वारोदयं भवेत् ॥ ६७ ॥

१४८ मानसारे [अध्यायः
तदर्धं द्वारविस्तारं देवानां हर्म्यमध्यमे ।
नागानन्दाङ्गुला(लमा)रभ्य द्वित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ६८ ॥ 136
एकहस्तावसानान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
द्वारपादस्य विस्तारं क्षुद्रहर्म्येषु योग्यकम् ॥ ६९ ॥
चतुर्विंशाङ्गुलं पञ्चविंशत्यङ्गुलमारभेत् ।
द्विद्व्यङ्गुलेन वृद्धिः स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् ॥ ७० ॥ 140
चत्वारिंशाङ्गुलं चैकचत्वारिंशाङ्गुलान्तकम् ।
मध्यमं मानहर्म्ये तु द्वारपादस्य विस्तृतम् ॥ ७१ ॥
द्विहस्तं तु समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
तन्त्रिहस्तावि(व)धिर्यावद्धमादि त्रयं त्रयम् ॥ ७२ ॥ 144
एवं तु द्वारपादं स्याद्विस्तारं चोत्तमालये ।
केचित्तु द्वारपादोच्चवशाद्द्वाराङ्घ्रिविस्तृतम् ॥ ७३ ॥
द्विहस्तं तु विशालं स्यात्समं वा बहु(ह)लं भवेत् ।
तदर्धं वा त्रयांशैकं द्वारपादस्य तत्तथा ॥ ७४ ॥ 148
द्वारायामसमं(म) पादौ चोर्ध्वयो(योः) पट्टिकाघनौ ।
सङ्घैव विस्तृतं दीर्घं पादयुक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ७५ ॥
देवभूसुरभूपानां सामन्तप्रमुखादीनाम् ।
योन्यं(ग्यं) कवाटयुग्मं च श्रेष्ठं मध्यं च हर्म्यके ॥ ७६ ॥ 152
अन्तर्वापि बहिर्वापि घाटनं कीलसंयुक्तम् ।
द्वारपादं च बाह्ये तु सर्वालङ्कारसंयुक्तम् ॥ ७७ ॥
द्वारोर्ध्वे द्वारपार्श्वे तु कुर्यात्तु द्वारदेवताम् ।
कवाटद्वारदेवानां सृष्टदोषं समावहेत् ॥ ७८ ॥ 156
तस्मात्परिहरेच्छिल्पी चान्तस्तम्भं प्रयोजयेत् ।
जन्मादि पट्टिकान्तं च पञ्चांशं तु यथाविधि ॥ ७९ ॥
देवतास्थापनं कुर्याद्वाह्ये नालं प्रयोजयेत् ।
मसूराणां स्थानं स्यादन(न्व)र्थं विप्रनालिका ॥ ८० ॥ 160
विस्तारायाममुत्सेधं लम्बनं वक्ष्यतेऽधुना ।
अष्ट(ष्टं) पङ्क्तिस्तथा भानुर्मनु(नुः) षोडशाङ्गुलम् ॥ ८१ ॥

१९] एकतलविधानम् १४६
पञ्चधा रु(र)चितं नालं विस्तारं परिकीर्तितम् ।
वितस्त्याः स्तूपि(सार्धाङ्घ्रि)हस्तान्तं पञ्चधायाममीरितम् ॥ ८२ ॥ 164
एतत्क्षुद्रा(द्र)विमाने तु मध्यदेशस्य वामके ।
पूर्वदिक्कोत्तरे वापि युक्त्या नालं प्रयोजयेत् ॥ ८३ ॥
यथापूर्वोक्तमानं तु तदूर्ध्वं च गुणांशकम् ।
मध्यमे चोत्तमे हर्म्ये दन्तनालं प्रमाणकम् ॥ ८४ ॥ 168
यथाधिष्ठानतुङ्गं तत्समं नालोदयं भवेत् ।
उत्सेधे च त्रिभागैकं तस्याधो चाम्रलम्बनम् ॥ ८५ ॥
नालमूलविशाले तु भूतभागं विभाजिते ।
त्रयांशं चाम्रविस्तारं लम्बनं पञ्चभागिकम् ॥ ८६ ॥ 172
कुड्‌मलोञ्च(शं) त्रिभागं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् ।
तदूर्ध्वं वाजनं चांशं युक्त्या च समलङ्कृतम् ॥ ८७ ॥
धराय(द्वारं वा) वाथ वृत्तं वा भद्रवा(द्वा)रं स्वलङ्कृतम् ।
एकद्वित्र्यङ्गुलो वापि चतुष्पञ्चाङ्गुलेन वा ॥ ८८ ॥ 176
मूलविस्तारमुत्सेधं युक्त्याच्छिद्रं प्रकल्पयेत् ।
मूलपादत्र्यंशेन चाग्रे छिद्रं(द्र) विशालकम् ॥ ८९ ॥
मूले तुङ्गं स(सिंह)वक्त्रं स्यात्तदा स्यान्निर्गमोदयम् ।
रम्भानालं प्रसूनाभं कुर्यात्तच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ९० ॥ 180
शीर्षं च शिखा ग्रीवं वृत्तं स्याद्वैजयन्तिकम् ।
तदेव कर्णकूटं चेद्वा भोगमिति कीर्तितम् ॥ ९१ ॥
तन्मध्ये भद्रसंयुक्तं श्रीविशालमिति स्मृतम् ।
तदष्टाश्रं शीर्षं स्यात्स्वस्तिबन्धमिति स्मृतम् ॥ ९२ ॥ 184
तदेवं चतुरश्रं चेच्छिखरं श्रीकरं भवेत् ।
तद्द्व्यश्रवृत्तसंयुक्तं हस्तिपृष्ठमुदाहृतम् ॥ ९३ ॥
शिरो ग्रीवे षडश्रं स्यात्स्कन्धतारमिहोच्यते ।
मध्ये भद्र(द्रं) विशालं स्यात्कर्णकूटोपसंयुक्तम् ॥ ९४ ॥ 188
तच्छालाभद्रनास्यङ्गं शिरो ग्रीवं तु वृत्तकम् ।
अथवा चतुरश्रं स्यात्केसरं तत्प्रकथ्यते ॥ ९५ ॥

१५० मानधारे [ध्यायः
तदेवाकारमायामं तत्तन्नाम्ना प्रकीर्तितम् ॥ ९६ ॥
एवं प्रोक्तं हर्म्यके मध्यभद्रं 192
शालाकोष्ठं दिग्विदिक कूटयुक्त(कम्) ।
द्वारा श्रान्ता नासिका पञ्जराढ्यं
कुर्यात्सर्वं वेदिकाभद्रयुक्तम् ॥ ९७ ॥
हर्म्यतारसमं चतुरंशकं तन्त्रिपादमर्धमथापि वा 196
कुड्यतारसमादि यथाक्रमम् ।
कन्यसं त्रिविधं मुखमण्डपम्
तन्मुखमण्डप(पं) मुख्यविमाने ॥ ९८ ॥
मध्यविमानस(स्य) मण्डपपार्श्वे 200
अन्तरं दण्डमथ द्वयदण्डम् ।
हर्म्यवशादुपवेशनयुक्तम्
यत्तत्क्षुद्रविमाने तन्मुखे मण्डपं स्यात् ॥ ९९ ॥
तद्द्वयोर्मध्यदेशे चैकाध(ध्य)र्ध हस्तविस्तारम् । 204
अथवा त्रिपाद

१९] एकतलविधानम् १५१
तत्तद्द्विद्वारदेवा[न्] न्यसेदेतद्द्वारपार्श्वयोश्चैव ।
नन्दिमहाकालाद्यौ चोक्तवद् द्वारदेवा[न्] न्यसेत् ॥ १०७ ॥
मण्डपे(पस्य) दक्षिणे कोष्ठे नृत्तयुक्तै(क्तमे)व विनायकमुक्तम् । २२०
मण्डपसौम्यकोष्ठे स्थानदुर्गयुक्तं स्थापयेत्तत्स्थम् ॥ १०८ ॥
प्रासाददक्षिणे मध्यकोष्ठे ध्यानदक्षिणामूर्तिम् ।
तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठे गेयमूर्ति वीरभद्रं वापि ॥ १०९ ॥
पश्चिममूलतले मध्ये कोष्ठे लिङ्गोद्भूतम् । २२४
अथवाधंनारीश्वर(रं) स्थानकं विष्णुं स्थापयेद्वापि ॥ ११० ॥
तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठे तु केशवन्नृसिंहाच्युता[ना]सीनम्(नान्) ।
सौम्यके मूलतले कोष्ठे स्थानकं चतुर्मुखं स्यात् ॥ १११ ॥
तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठेऽथ नदं(नारदं) कमलं(लजं) वापि । २२८
पूर्वे गलदेशे मध्यकोष्ठे गुहं गजारूढम् ॥ ११२ ॥
निशापतिं वाथ सर्वया तत्तद्धेभ्या सहासन[स्थ]मुक्तम् ।
इन्द्रस्य दक्षिणद्वारात्परितः षोडशविमर्हं कुर्यात् ॥ ११३ ॥
प्रस्तरोपरि[तं] देशे कोणे कोणे स्थापयेद्वृषभम् । २३२
कर्णेकमेकमूर्ध्वं च द्वयं वाथ वृषभसंयुक्तम् ॥ ११४ ॥
एकानेकतलं सर्वमेतद्देवान्पुराणसंयुक्तम् ।
एवं शिवहर्म्याणां योग्यं विनोदमन्यदेवानाम् ॥ ११५ ॥
तत्तद्द्वारमुक्तं ए(चै)कानेकतलोपेतं सर्वम् । २३६
अथवा विष्णुविमाने[स्ति] देवस्थापनं वक्ष्यामः ॥ ११६ ॥
द्वारे चण्डप्रचण्डौ च मण्डपयाम्ये वनित(ता)म् ।
प्रागुक्तवत्सौम्यदेशे विमाने पूर्ववद्देवतां वापि ॥ ११७ ॥
हरिं वा गरुडं वा कुर्यात्पुरतो(पूर्वो)क्तचतुष्कोणे । २४०
शयनं वासनं सिंहं तार्थ्यं कृताञ्जल्यासनयुक्तम् ॥ ११८ ॥
पोत्री नृसिंहमथ केशवमश्वरथं (स्थं) कर्णात्पूर्वादिदिक्षु चतुर्षु ।
पूर्वकान्त(प्रोक्त)हर्म्ये(र्म्य)कभूमिगलदेशमिति प्रतिष्ठां कुर्यात् ॥ ११९ ॥

१५२ मानसारे [अध्यायः १९]
दुर्गम(उत्तरा)भिमथासनमच्युतं वा 244
प्राच्यां दिशि द्वितलहर्म्ये गलप्रदेशे ।
श्रीमाधवं नरहरिं कृत(तं) दक्षिणे च
नारायणं चाथ पश्चिमदिक् प्रदेशे ॥ १२० ॥
क्रो(क्री)डं चोत्तर(रे) जनार्दन(नं) हर्म्यके तत् । 248
त्रितले पूर्वदिग्देशे ग्रीवे तच्छ्रीधरं न्यसेत् ॥ १२१ ॥
उत्तरे वासुदेवं चाथवान्यसंकर्षणं स्मृतम् ।
अनिरुद्धं पश्चिमदेशे चोर्ध्वे वा तदधो(दूर्ध्व)तले ॥ १२२ ॥
एवं तु चोक्तवत्कृत्वा बौद्धादिजिनकालयम् । 252
तत्तद्विमानयो(स्यो)र्ध्वे तु तत्तद्देवान्न्यसेत्क्रमात् ॥ १२३ ॥
अन्येषां देवदेवीनां विमाने तत्तद्विधानतः ।
सर्वेषां हर्म्यके कुर्यात्तत्तद्वाहनमीरितम् ॥ १२४ ॥
शयनं वासनं वापि प्रस्तरस्योपरि न्यसेत् । 256
एवं तत्रोक्तवत्कुर्यादूर्ध्वं तत्सम्पदां(दास्)पदम् ॥ १२५ ॥
एकभूमिं कुर्यादधिकं चोपपीठ(ठं) रुचिरार्थं संयुतम् ।
सोपपीठभवनैर्युतं तु वा कारयेत्तु कथितं पुरातनैः ॥ १२६ ॥
एवं सर्वहर्म्यालंकारयुक्तञ्चा 260
नानापादैर्वेदिकान्ता(धा)रमञ्चकम् ॥
हीनाधिक्यं चेद्दिग्नाशनं तस्मात्
कुर्यात्सर्वं चोक्तवत्सम्पदा(द)र्थम् ॥ १२७ ॥
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे एकभूमिविधानं नाम एकोनविंशोऽध्यायः ॥

द्वितलविधानम्
द्वितलानामलङ्कारं वक्ष्ये संक्षिप्यतेऽधुना ।
विस्तारोत्सेध(धौ) हर्म्ये वा पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ १ ॥
उपानादिस्तूपिपर्यन्तं ष(चा)ष्टाविंशद्विभाजिते ।
अ(आ)धारोच्चं गुणांशं स्यात्पादतुङ्गं षडंशकम् ॥ २ ॥ 4
बन्ध्वंशं प्रस्तरोत्सेधं चोर्ध्वं पादं शरांशकम् ।
तदूर्ध्वं पादमश्वोर्ध्वं शिवांशं वेदिकोदयम् ॥ ३ ॥
तदूर्ध्वं कन्थरोत्सेधं वेदांशं शिखरोदयम् ।
तदूर्ध्वं स्तूपियुग्मां(त्रयां)शं तुङ्गं तु परिकल्पयेत् ॥ ४ ॥ 8
एकत्रिंशांशकं तुङ्गं सार्धबन्धु(न्धु) मसूरकम् ।
सप्तांशं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ॥ ५ ॥
तदूर्ध्वेऽर्धमधिष्ठानं द्व्यंश(शं) वेदाङ्घ्रितुङ्गकम् ।
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं तदर्धं वेदिकोदयम् ॥ ६ ॥ 12
तदूर्ध्वं वेदितुङ्गं स्याच्छिखरोच्चं युगांशकम् ।
स्तूपितुङ्गं द्वयांशं स्याद्द्वितले तद्द्वितीयकम् ॥ ७ ॥
तदेवोर्ध्वमधिष्ठानं विमानांशे कवितस्तिकम् ।
तदूर्ध्वेऽङ्घ्रि शरांशं स्यात्कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ ८ ॥ 16
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्तृतीयद्वितलं भवेत् ।
तुङ्गे द्विरष्टभागं स्याद्व्यर्धीशां मसूरकम् ॥ ६ ॥
गुणांशं चाङ्घ्रितुङ्गं स्यात्प्रस्तरं सार्धभागिकम् ।
तदूर्ध्वमंशमधिष्ठानं तदूर्ध्वं द्व्यंशका(कम)ङ्घ्रिकम् ॥ १० ॥ 20
शिवांशं प्रस्तरोत्तुङ्गं त्रिपादं वो(चो)र्ध्वमसूरकम् ।
पादांशं वेदिकोत्तुङ्गं सपादार्शं गलोदयम् ॥ ११ ॥
19

१५४ मानसारे [अध्यायः

अर्धांशं शिरतु(स्तु)ङ्गं स्यात् (स)पादांशं शिखरोदयम् ।
चतुर्थं द्वितलं प्रोक्तं सदैव शिखरं विदुः ॥ १२ ॥ 24
लम्बनं सार्धभागेन गोपानादि क्रियान्वितम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्पञ्चधा द्वितलं विदुः ॥ १३ ॥
एकादशांशकं तुङ्गमेकांशन मसूरकम् ।
अङ्घ्रिका(कम)ङ्घ्रितुङ्गं स्याच्छेषांशं प्रस्तरोदयम् ॥ १४ ॥ 28
तदूर्ध्वे चोपपीठं स्यात्तत्समं च मसूरकम् ।
तदूर्ध्वं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ॥ १५ ॥
तत्समं वेदितुङ्गं स्याच्छेषांशं गलतुङ्गकम् ।
शिखरोच्चं द्विभागं स्यादेकांशं स्तूपिकोदयम् ॥ १६ ॥ 32
षष्ठमं(कं) द्वितलं प्रोक्तं सप्तमं वक्ष्यतेऽधुना ।
एकादशांशकं तुङ्गे चैकांशन मसूरकम् ॥ १७ ॥
द्विभागं पादतुङ्गं स्यात्प्रस्तरं चाम्बरांशकम् ।
कुर्यात्तत्र व(घ)नं चोर्ध्वे त्रिपादांश(शं) मसूरकम् ॥ १८ ॥ 36
तदूर्ध्वं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ।
तदूर्ध्वेऽङ्घ्रि सपादांशं एका(बार्धा)ंशं प्रस्तरोदयम् ॥ १९ ॥
पादांशं वेदिकोत्तुङ्गं तदूर्ध्वं गलतुङ्गकम् ।
शिखरोच्चं शिवांशं स्यात्तदर्धं तच्छिखोदयम् ॥ २० ॥ 40
द्वितले सप्तकं प्रोक्तं त्रयाङ्घ्रिकर्णहर्म्यकम् ।
तदेवाष्टाधिकं तुङ्गे तन्मूले प्रस्तरोर्ध्वके ॥ २१ ॥
अंशेन चोपपीठं स्यादधिकं द्वितलं स्मृतम् ।
एवं दण्डवशात्कुर्यान्निर्गमं तदिहोच्यते ॥ २२ ॥ 44
प्रागुक्तविस्तृतं बाह्ये निर्गमं परितस्तथा ।
एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं निर्गमं स्मृतम् ॥ २३ ॥
एकहस्तं द्विहस्तं वा त्रिहस्तं वाथ निर्गमम् ।
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्वंद्विहस्तविवर्धनात् ॥ २४ ॥ 48

२०] द्वितलविधानम् १५५
एकादशार्कहस्तान्तं पञ्चधा निर्गमं भवेत् ।
पञ्चषट्करमारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् ॥ २५ ॥
सैकार्कमनुहस्तान्तं निर्गमं पञ्चधा भवेत् ।
क्षुद्रालपमध्यमुख्यानां युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ २६ ॥
अथ हर्म्यविशालार्धं तत्समं निर्गमं तु वा ।
यत्तद्भक्तिविशाले तु कूटमेकैकभागिकम् ॥ २७ ॥
एकं वाथ द्विपादं वा तस्य द्वारा विशालकम् ।
द्विभागं वा त्रिभागं वा मध्यशालाविशालता ॥ २८ ॥
हर्म्ये चोर्ध्वतले पादं बाह्यकूटादि विन्यसेत् ।
कर्णहर्म्याकृतिं वाथ चान्तरं प्रस्तरं तु वा ॥ २९ ॥
त्रिचतुः(तुष्)पञ्चाङ्गुलं वापि द्वितलेऽङ्घ्रि विशालकम् ।
तच्चतुः(तुष्)पञ्चषट्सप्तसप्ताष्टांशाङ्घ्रिविशालके ॥ ३० ॥
तत्तदेकांशहीनं स्यादूर्ध्वे पादविशालकम् ।
शाला कूटश्च पादौ च बाह्ये मध्यान्तरालकम् ॥ ३१ ॥
नासिकापञ्जरैः शालाकुम्भपादादिभूषितम् ।
तोरणैर्नीडभद्रादि[भिः] मूले चोर्ध्वे च भूषितम् ॥ ३२ ॥
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् ।
नानागोपानसंयुक्तं क्षुद्रनास्यैर्विभूषितम् ॥ ३३ ॥
अर्धशालाविशेषोऽस्ति चोर्ध्वशालासमन्वितम् ।
तदूर्ध्वे प्रस्तरान्तः स्यान्नासिकाभिरलङ्कृतम् ॥ ३४ ॥
कूटानां चतुरश्रं स्यान्मध्ये मध्ये तु नासिका ।
एकद्वित्रिचतुर्दण्डं मध्यभद्रैस्(द्रस्य) तु निर्गमम् ॥ ३५ ॥
चतुःशाला चतुः(तुष्)कूटं चाष्टमा(हा)रं सपञ्जरम् ।
एकदण्डा(ण्डम)र्धदण्डं वा चोर्ध्वकूटादिवेशनम् ॥ ३६ ॥
मध्यकोष्ठे द्विपाश्र्वे तु चार्थशालासमन्वितम् ।
तदूर्ध्वे मध्यमे नासि तत्पार्श्वे वक्रनासिकम् ॥ ३७ ॥

तत्पार्श्वं शालयोः पार्श्वे क्षुद्रनास्यैर्विभूषितम् ।
कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गैर् युक्त्वा तु समलङ्कृतम् ॥ ३८ ॥ 76
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्कर्णहर्म्यादि चोक्तवत् ।
सप्ताष्टक(कं) द्विभूम्ये तु [वि]शेषाणां(षेण) वक्ष्यतेऽधुना ॥ ३९ ॥
विस्तारार्धद्विगुणं वा त्रिगुणं वा तदुच्छ्रयम् ।
तन्मुखे मण्डपाग्रे तु कुर्यादधिकमण्डपम् ॥ ४० ॥ 80
तत्पुरे मध्यमे द्वारं गवाक्षं वाथ कल्पयेत् ।
दक्षिणे मध्यमे द्वारं स्यादग्रे मध्यमण्डपम् ॥ ४१ ॥
चतुर्द्वारसमायुक्तं पूर्वे सोपानसंयुतम् ।
तद्घनं तल्लसर्वाङ्गं कूटकोष्ठादिभूषितम् ॥ ४२ ॥ 84
सोपपीठमधिष्ठानं सोपपीठ(ठं) मसूरकम् ।
तदूर्ध्वे पादमञ्चं च संयुक्तं तन्निर्गृहं(र्ग)कम् ॥ ४३ ॥
पूर्ववन्मानयुक्त्वा च विमानान्तस्य निर्गमम् ।
कुर्यात्तत्पादतुङ्गेषु षड्भागांशविहीनकम् ॥ ४४ ॥ 88
प्रस्तरस्योपरि न्यस्य चान्तर्मण्डलकुट्य(ड्य)कम् ।
कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ४५ ॥
आरोप्यं प्रदक्षिणं सौम्यमेवं प्रकल्पयेत् ।
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्सर्वदेवांश्च सञ्चके ॥ ४६ ॥ 92
श्रीकरं विजयं सिद्धं पौष्टि[कं] कान्तकं प्रभूतकम् ।
स्वस्तिकं पुष्कलं नाम प्रथमाद्यष्टसञ्चके ॥ ४७ ॥
पूर्ववच्चोक्तदेवानां सर्वहर्म्येषु योजयेत् ।
अथवा विष्णोर्हर्म्ये तु गले पूर्वे जनार्दनम् ॥ ४८ ॥ 96
दक्षिणे दक्षिणामूर्तिं नारसिंहमथापि वा ।
पश्चिमे केशवं प्रोक्तं चोत्तरे श्रीधरं भवेत् ॥ ४९ ॥
अथवा पितामहं स्यान्नागरादौ च हर्म्यके ।
द्वारदेवादि सर्वेषां(र्वान्) पूर्ववत्कल्पयेत्सुधीः ॥ ५० ॥ 100

२०] द्वितलविधानम् १५७
तदेव शिवहर्म्यं तु मण्डपे तु विशेषतः ।
सौम्ये तु कालरूपं वा प्रोक्तवांस्तत्रदैवतम् ॥ ५१ ॥
स्थापयेत्क्षेत्रपालानां(न) षण्मुखं चापि कल्पयेत् ।
आरोग्यं(प्यं) हर्म्यमूले तु कर्णहर्म्यात्प्रवेशयेत् ॥ ५२ ॥ 104
सर्वेषां देवताहर्म्ये पूर्ववद्देवता न्यसेत् ।
उक्तवच्छालमार्गेण क(चो)हापोहेन योजयेत् ॥ ५३ ॥
वेदाश्रान्तं वर्तुलाभं गजाश्रं
वृत्ताश्रामं द्व्यश्रवृत्तं तमे(थै)व च । 108
तद्दीर्घं तच्छिरोग्रोवयुक्तम्
उक्तं प्राग्वद्भूषणैादि द्विभूमौ ॥ ५४ ॥
द्वाराप्रान्ते द्व्यंशकैकांशमलिन्दम्
मञ्चस्योर्ध्वे चावृतं प्रस्तरं च । 112
आरुह्य सार्धहर्म्यमूलं यद्
युक्त्या भक्त्या यन्मनोरम्यं कुर्यात् ॥ ५५ ॥
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे द्वितलविधानं नाम विंशोऽध्यायः ॥

त्रितलविधानम्
त्रितलस्य विधानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
विमानतुङ्गं(ङ्गं) षडंशे तु सार्धांशेन मसूरकम् ॥ १ ॥
तदूर्ध्वं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ।
मूलपादोदयेऽष्टांशमधिकं (चांशाद्धीनं) चोध्वाङ्घ्रितुङ्गकम् ॥ २ ॥ 4
तदर्धं प्रस्तरोधं तु पादमूलद्विगुणाङ्घ्रिकम् ।
तदर्धं चोर्ध्वको[प]पादं तस्यार्धं वेदिकोन्नतम् ॥ ३ ॥
तदूर्ध्वं चोर्ध्वकण्ठं स्याद्ग्रीवातुङ्गं द्वयांशकम् ।
शेषं चोर्ध्वं शिखोत्तुङ्गं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ४ ॥ 8
प्रच्छादनोपरि स्तम्भं कार्यहर्म्यादिमण्डितम् ।
विस्तारोत्सेधभक्तमेषां यत्तत्राप्युक्तवन्नयेत् ॥ ५ ॥
श्रीकान्तं हर्म्यकं प्रोक्तं क्षुद्रं त्रितले विदुः ।
अथवा सप्तसप्तांशं विभजेत्त्रितलोदये ॥ ६ ॥ 12
चतुर्भागमधिष्ठानं तदूर्ध्वं पादतुङ्गकम् ।
अधिष्ठानसमं मञ्चं मध्वोध्वेऽर्धेन वप्रयुक् ॥ ७ ॥
सत्रिपादषडंशेन चोर्ध्वं पादोदयं भवेत् ।
तदूर्ध्वं प्रस्तरोत्तुङ्गं सत्रिपादं त्रिपादकम् ॥ ८ ॥ 16
तदूर्ध्वार्धेन वप्रं स्यात्तदूर्ध्वेऽङ्घ्रि षडंशकम् ।
सार्धद्विभाग(गं) मञ्चं स्यादर्धांशमूर्ध्वपट्टिकम् ॥ ९ ॥
एकांशं वेदिकोत्तुङ्गं ग्रीवातुङ्गं गुणांशकम् ।
तदूर्ध्वं शिखरतुङ्गं स्याद्गुणांशं तच्छिखोदयम् ॥ १० ॥ 20
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद्वासनं परिकीर्तितम् ।
अथवा त्रितलोत्तुङ्गं(ङ्गे) द्वादशांशं विभाजिते ॥ ११ ॥

२१] त्रितलविधानम् १५६
तदेकांशमधिष्ठानं द्विभागं पाददीर्घ(दैर्घ्य)कम् ।
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं त्रिपादं चोर्ध्वपीठकम् ॥ १२ ॥
तत्समो(ममू)र्ध्वं त्वधिष्ठानं तद्द्वयं पाददीर्घ(दैर्घ्य)कम् ।
तदर्धं प्रस्तरं चोर्ध्वं सार्धांशेन मसूरकम् ॥ १३ ॥
एकांशं पाददीर्घ(दैर्घ्य) स्यादर्धांशं मञ्चतुङ्गकम् ।
तदर्धं वेदिकोत्तुङ्गं तद्द्वयं ग्रीवतुङ्गकम् ॥ १४ ॥
ग्रीवतुङ्गद्वयं चोर्ध्वं मस्तकंमर्धं शिखोदयम् ।
एवं सुखालायं प्रोक्तं शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ १५ ॥
तस्योपपीठदेशेतु चोद्घृता हरितान्वितम् ।
एतन्तु केसरं प्रोक्तं कमलाङ्गमिवोच्यते ॥ १६ ॥
चतुर्विंशांशकं(क)तुङ्गे श्रीकान्तस्याकृतिस्तथा ।

१६० मानमारे [अध्यायः २१]
तद्द्वयं पाददीर्घं(दैर्घ्यं) स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् । 52
ऊर्ध्वाङ्गं पूर्ववत्कुर्यादितत्कैलासमीरितम् ॥ २६ ॥
आरुह्य प्रदक्षिणं कुर्याद्धर्म्यमेवं तु पूर्ववत् ।
एतदष्टविधं प्रोक्तं त्रितले चोत्तमं मतम् ॥ २७ ॥
विशाले तु यथाभागं कूटानां चैकभागिकम् ।
मध्ये द्वित्रिचतुर्भागं शालाकोष्ठं प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥ 56
एकद्वित्र्यंशकेनैव द्वारां सपञ्जरान्वित(ता)म् ।
परितश्चैकभागेन कूटशालादिभूषितम् ॥ २६ ॥
तस्यान्तश्चावृतांशेन चोर्ध्वदेशे जलस्थलम् ।
एकं वा द्वित्रिदण्डेन भद्रनिर्गममीरितम् ॥ ३० ॥ 60
हारा च तत्रिभागैकं मध्यशालाविभूषितम् ।
अष्टकूटसमायुक्तं कोष्ठकं चाष्टसंयुतम् ॥ ३१ ॥
षोडशाहार(शहारा) संयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् ॥ ३२ ॥ 64
नानातोरणैर्नीडैर्नानावेद्यै(दिभि)रलङ्कृतम् ।
त्रितले कूटकोष्ठादि हारादीन् गलदेशके ॥ ३३ ॥
मूलपादप्रदेशे तु कुर्यात्तु सर्वदेवताः ।
देवादीनां पुराणांश्च देवतानां च विग्रहम् ॥ ३४ ॥ 68
युक्त्या सर्वप्रयत्नेन विन्यसेल्लक्षणोक्तवत् ।
ग्रीवादिसचिवा(शिखा)न्तञ्च पूर्वोक्तानां च संमतम् ॥ ३५ ॥
ग्रीवमस्तक शिखाप्रदेशके
नागरादिसमलङ्कृतोक्तवत् । 72
देवता दिशि चाष्टतौ न्यसेद्
विष्णु(ष्णो)रीश्वरजिनादि(दे)राश्रये ॥ ३६ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे त्रितलविधानं नाम एकोविंशोऽध्यायः ॥

चतुस्तलविधानम्
चतुस्तलविधानस्य(नं च) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना।
विस्तारोत्सेधभित्तो(भक्ति)श्च पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ १ ॥
तुङ्गे चैकोनविंशांशमल्य(ध्य)र्धांश(शं) मसूरकम्।
तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्थं प्रस्तरोदयम् ॥ २ ॥
सत्रिपादं च (द्वि)भागं वा तदू(धो)र्ध्वे पादोदयं भवेत्।
प्रस्तरोच्चं शिवांशं स्यात्सत्रिपादांशमङ्घ्रिकम् ॥ ३ ॥
ऊर्ध्वमञ्च(चां) त्रिपादं स्यात्तद्द्वयं चोर्ध्वपादकम्।
तदर्थं प्रस्तरोत्सेधं वेदिका(म)र्धेन योजयेत् ॥ ४ ॥
अंशेन गलतुङ्गं स्यात्तद्द्वयं शिर(रस्)तुङ्गकम्।
तदर्थं स्तूपिकोत्तुङ्गं मूलतः परिकल्पयेत् ॥ ५ ॥
विष्णुकान्तमिति प्रोक्तं कर्णहर्म्यादिभूषितम्।
चत्वारिंशद्वा(द्व्य)धिक्यं भाग(गं) तुङ्गे विभाजिते ॥ ६ ॥
अधिष्ठानं त्रिभागं स्यात्तद्द्वयं पादतुङ्गकम्।
प्रस्तरोच्चं गुणांशं स्यादूर्ध्वे पादं रसांशकम् ॥ ७ ॥
सार्धद्विभागमञ्चं स्यात्सार्धवेदाङ्घ्रितुङ्गकम्।
तदर्थं प्रस्तरोत्सेधं पादोनं चतुरङ्घ्रिकम् ॥ ८ ॥
प्रस्तरं च त्रिभागं स्यात्तदर्थं वेदिकोन्नतम्।
गलोच्चं तद्विभागं स्यादाद्यंशं मस्तकोदयम् ॥ ९ ॥
द्व्यंशं स्तूपिकोत्तुङ्गं तस्य मूले विशेषतः।
विस्तारे भागिकांशेन चावृतालिन्दमेव च ॥ १० ॥
तद्वद्धिश्चैकभागेन मूलपादाग्रकान्तकम्।
अधिष्ठानादिवर्गाढ्यं कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ ११ ॥
20

/कर्य. Letter 3: हLetter 4:म्या(no repha). So it is printed as:कर्यहम्यादिभूषितम्`!

Line 21:
तदेव(वं) हर्म्यमूले तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।
Notice तदेव(वं) - original तदेव, corrected to (वं).

Line 22:
तच्चतुर्द्वारसंयुक्तं चांशेन भद्रसंयुक्तम् ॥ २२ ॥

Line 23:
एवमीश्वरकान्तं स्यादधिष्ठानादि(नं) क्रमान्नयेत् ।

Line 24:
तुङ्गे पञ्चदशांशं स्याद्व्यंशक(कं) मसूरकम् ॥ २३ ॥

Line 25:
पादतुङ्गं षडंशं स्यात्प्रस्तरोच्चं गुणांशकम् ।

Line 26:
तत्समं चोर्ध्वमञ्चं स्यात्तदूर्ध्वं पञ्चरांशकम् ॥ २४ ॥
Wait, "पञ्चरांशकम्" or "पञ्जरांशकम्"?
Look at the dot/letter: प, ञ्ज or ञ्च with रा?
It is पञ्चरांशकम् (with ञ्च) or पञ्जरांशकम्? It looks like `पञ्ज

२२] चतुस्तलविधानम् १६३
युगांशं चोर्ध्वपादं च द्व्यंशेन प्रस्तरोदयम् ।
तदूर्ध्वे त्वर्धमञ्चं स्यात्सार्धबन्धां(न्ध्यं)शकाङ्घ्रिकम् ॥ २६ ॥ 52
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं पादभागोर्ध्वमञ्चकम् ।
वेदिकोच्चं शिवांशं स्यात्सार्धद्वि(द्व्यं)शं गलोदयम् ॥ २७ ॥
मस्तकोच्चं शरांशं स्याच्छेषं कुम्भोदयं भवेत् ।
मञ्चकान्तमिति प्रोक्तं कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ २८ ॥ 56
तदूर्ध्वे च विमानं च वेदिका वेदिकं तथा (कान्तकम्) ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ २९ ॥
तुङ्गे षड्विंशमंशेन चात्य(ध्य)धींशमसूरकम् ।
रुद्रात्(द्रेण) पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ॥ ३० ॥ 60
सपादांशमधिष्ठानं त्र्यर्धांशमङ्घ्रितुङ्गकम् ।
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं तदूर्ध्वेऽशं मसूरकम् ॥ ३१ ॥
पादतुङ्गं द्विभागं स्यान्मञ्चतुङ्गं शिवांशकम् ।
पादोनद्वि(द्व्यं)शपादं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ॥ ३२ ॥ 64
सपादांशाङ्घ्रितुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ।
तदूर्ध्वे पा

१६४ मानमारे [अध्यायः २२]
अथवा द्वि(द्वयं)समाश्रित्य लिङ्गं(त्यालिन्दं) कुर्याद्विचक्षणः ।
तदूर्ध्वे विस्तृता(तं) बाह्ये द्वि(द्वयं)शेनावृत(तं) पूर्ववत् ॥ ४० ॥ 80
तस्यान्तश्चोक्तवत्कुर्याद्भागमेकर(म)लङ्कृतम् ।
एकेन कर्णहर्म्यादिमण्डितं चावृतं न्यसेत् ॥ ४१ ॥
भागेन परितोऽलिन्दं चोर्ध्वं तद्व(त्त)जलस्थलम् ।
तत्तद्बाह्येऽपि सर्वाङ्गं कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ ४२ ॥ 84
द्विभागेन तु मध्ये तु शालायामं तु विन्यसेत् ।
कूटानामेकभागेन शेषं द्वार(रं) सपञ्जरम् ॥ ४३ ॥
इन्द्रकान्तमिति प्रोक्तं क्षुद्र(द्रे) मध्ये च मुख्यके ।
तन्मुखे मण्डपं युक्तं तद्वित्स्यो मण्डपं स्यात् ॥ ४४ ॥ 88
प्राग्दिशि सोपानमध्यानामूर्ध्ववासनराननम् ।
सालामूलस्य तन्मध्ये चोर्ध्वं तत्र समायुतम् ॥ ४५ ॥
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं चाष्टधा विधमीरितम् ।
क्षुद्रं मध्यं मुखं(ख्यं) च कुर्याद्धर्म्यं सर्वदेवता(वा)नाम् ॥ ४६ ॥ 92
अन्येषामुत्तमानं युक्त्या कुर्यात्पुरातनैः कथितम् ।
नानाधिष्ठानपादैश्च वलभिभिश्च बहुविधैः [युक्तम्] ॥ ४७ ॥
कूटनीडैश्च शाले(लाभिश्च भद्रैर्दा(र)ष्टपाद्गर्भबहुतारैः ।
क्षुद्रैश्च नासागळैर्नानापञ्जरवेदितोरणमहानासैश्च वातायनैः ॥ ४८ ॥ 96
कोष्ठैर्विद्याधराद्यैर्गर्भाधिपतिसुरान्भूषणं कुर्व(रु)ते स्म ॥ ४९ ॥
क्षुद्रमन्यमथ मुख्य(ख्यं) भौमके
रुद्रविष्णुजिनकादिहर्म्यके ।
दक्षिणामूर्तिनरसिंहमूर्तिस्तथ्वादि 100
मूर्तिपुरतोक्तदेवानाम् ॥ ५० ॥
एवं मूर्तिं दक्षिण्यादिक्रमेण
एकानेकभौमतलस्थलादीन् ।
कुर्यात्सर्वं श्रोबद्देशे पतित्वाद् 104
युक्त्या धीमान् देवतां विन्यसेत्तत् ॥ ५१ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे चतुस्तलविधानं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥

पञ्चतलविधानम्
पञ्चभूमिविधानस्य(नं च) लक्षणां वक्ष्यतेऽधुना ।
क्षुद्र(द्रं) मध्यं च मुख्यं च विशालं भागमुच्छ्रयम् ॥ १ ॥
प्रागुक्तवत्प्रगृह्यं(ह्य) तु कुर्यात्पञ्चतलं बुधः ।
चतुर्विंशांशकं तुङ्गं सात्य(चाध्य)र्धांशमसूरके( कम् ) ॥ २ ॥ 4
बन्धां(न्ध्वं)शं पादतुङ्गं सपादत्य(ध्य)र्धं प्रस्तरोदयम् ।
सपादद्वि(द्ध्यं)शकं पादं मञ्चोर्ध्वं शशिवांशकम् ॥ ३ ॥
तदूर्ध्वेऽङ्घ्रि द्विभागं स्यात्प्रस्तरोषं शिवांशकम् ।
सत्रिपादांशकं पादं प्रस्तरोच्चं शिवांशकम् ॥ ४ ॥ 8
तदर्धं वेदिकोत्तुङ्गं चन्द्रांशं च गलोदयम् ।
मस्तकं चा(ह्या)र्धभागं स्याच्छेषं तु तच्छिखरो(खो)दयम् ॥ ५ ॥
कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
ऐरावतमिति प्रोक्तं गन्ध(तत्) स्कन्धोद्यसंयुतम्(तं च) ॥ ६ ॥ 12
तदेव विस्तृतार्धेन चतुर्दिक्षु समन्वितम् ।
निर्गमं तु यथायुक्तं चतुर्दिक्षु (दिक्त्रि)तलं भवेत् ॥ ७ ॥
एतत्तु भूतकान्तं स्यात्पञ्चभौमविदो विदुः ।
विशालेन त्रिपादेन पूर्ववद्भद्रसंयुतम् ॥ ८ ॥ 16
चतुर्दिक्षु तलं कुर्यात्कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ।
विश्वकान्तमिति प्रोक्तमेवं पञ्चतलं विदुः ॥ ६॥
अथवा विस्तृतं तुल्यं चतुर्दिक्त्वालयं स्मृतम् ।
तस्मात्त्रिभूलहर्म्यान्तं तद्वयोर्मूलदेशके ॥ १० ॥ 20
अन्तरालं प्रकुर्वीत पार्श्वे सोपानसंयुतम् ।
सर्वं प्रदक्षिणं कुर्याद्युक्त्या द्वारं प्रकल्पयेत् ॥ ११ ॥