मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

(मम)न्तरितं->तत्सम(मम)न्तरितं? Wait, look at the brackets: तत्समा(मम)न्तरितं`!

In line 10:
एकांशेन प्रतिं चोर्द्ध्वे वाजनं चार्द्धभागिकम् ।

In line 11:
एकांशं कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्द्धेन योजयेत् ॥ १६१ ॥

In line 12:
पद्मार्द्धेन सार्द्धांशं कपोतां(तं)शेन वाजनम् ।

In line 13:
एकं तत्प्रतिबन्धं स्याद्द्विविधं तत्प्रकीर्तितम् ॥ १६२ ॥ 324
Wait, in तत्प्रकीर्त्तितम्: does it have double त् त्?
Look at line 13: तत्प्रकीर्तितम् or तत्तत्प्रकीर्तितम्?
Look at the characters: त प्र की र्त्ति त म्. There's no extra त. It's तत्प्रकीर्त्तितम्.

In line 14:
शेषं तु पूर्व्ववत्कुर्य्यात्सर्व्वालङ्कारसंयुक्तम् ।

In line 15:
तुङ्गे

१४] अधिष्ठानविधानम् ६१
तदूर्ध्वं चांश(शं) कम्पं चं तत्समं चोर्ध्वकन्धरम् ।
कम्पमेकं तदूर्ध्वं तु पद्ममेकेन कारयेत् ॥ १७१ ॥
कपोतोर्ध्वं त्रियं(त्रयां)शं स्यादेकांशं कन्धरं भवेत् ।
तत्समो(ममू)र्ध्वं प्रतिं चैव कुम्भमष्टांशमेव च ॥ १७२ ॥ 344
कपोते भद्रपट्टं स्यात्पत्रपट्टकमेव च ।
एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं कम्पबन्धं प्रकीर्तितम् ॥ १७३ ॥
(कम्पबन्धम्)
षट्षड्भागकृते तुङ्गे जन्मादी(दि)वाजनान्तकम् ।
चतुर्भागेन जन्म स्यात्क्षुद्रोपानं शिवांशकम् ॥ १७४ ॥ 348
महाब्जं पञ्चभागं स्यात्क्षुद्राब्जं तु शिवांशकम् ।
तदूर्ध्वं कम्पमेकेन निम्नमंशेन योजयेत् ॥ १७५ ॥
तदूर्ध्वं वाजना(नमं)शं तत्समं चोर्ध्वं पद्मकम् ।
महाब्जोच्चसमं कुम्भं तदूर्ध्वं चाब्जमंशकम् ॥ १७६ ॥ 352
कम्पमेकं तदूर्ध्वं तु चालिङ्गोपरि चांशकम् ।
तदूर्ध्वन्तरितं चांशं प्रति(र्ति) द्वयंशेन योजयेत् ॥ १७७ ॥
तस्योर्ध्वं वाजनं चांशं क्षेपणं चैकभागिकम् ।
तस्योर्ध्वं कन्धरं चांशं कम्पमेकेन कारयेत् ॥ १७८ ॥ 356
पद्यमंशं तदूर्ध्वं तु कपोतांशं त्रियं(त्रयां)शकम् ।
आलिङ्गमंशकं चोर्ध्वं प्रतिमेकेन कारयेत् ॥ १७९ ॥
(श्रीकान्तम्)
वृत्तं वा तत्र पट्टं वा कुम्भं(म्भ)देशे विशेषतः ।
श्रीकान्तं चतुर्विधं(तथाविधं) प्रोक्तं सर्वालङ्कारशोभितम् ॥ १८० ॥ 360
तदेव (अष्टत्रिंशत्) तुङ्गभागे[न] त्र्यंशं चोपानतुङ्गकम् ।
क्षुद्रोपानं तथैकांशं चाष्टांशं महाम्बुजम् ॥ १८१ ॥
क्षुद्राब्जं चैकभागेन कन्धरं तत्समं भवेत् ।
पद्ममेकं तदूर्ध्वं तु पट्टिकोर्ध्वं गुहांशकम् ॥ १८२ ॥ 364
क्षुद्रकम्पं शिवांशं स्यात्पद्मात्तुङ्गं युगांशकम् ।
क्षुद्राब्जं(ब्ज)तुङ्गमंशं च निम्नं चोर्ध्वैकभागिकम् ॥ १८३ ॥

" or "चोपानां"?
Look at the characters:
त, द, े, व = तदेव
च, ो, प, ा, न, ा, ं = चोपानां (or चोपाना? wait, is it चोपानां or चोपानं? It's चोपानां or चोपाना? Wait, looking at the letter: चो, then पा, then ना with anusvara? Yes, चोपानां or चोपाना?). Wait, look at line 13: "उपानीतुङ्गसमं" -> upānī! So line 12 is about upāna: "चोपानां" (ca upānāṃ) or "चोपानं"?
Wait, after चोपानां: "सर्वे(वै)" -> स, र्, व, े, (, व, ै, ) = सर्वे(वै).
"यथाशोभं तु कारयेत् ।"

Line 13:
उपानीतुङ्गसमं वापि तत्पादोनाविवर्धनात् ॥ १८९ ॥
Wait:
उ, प, ा, न, ी (or नी? wait, it has a top loop? Wait: उपानतुङ्गसमं or उपानीतुङ्गसमं? Look at 'नी': it has an ī-kāra! Wait, no, look at line 13 first word:
उ-प

१४] अधिष्ठानविधानम् ६३
एवं चतुःषष्टिमसूरकाणि
शास्त्रोक्तमानेन विभाजितानि ।
ज्ञात्वा प्रकुर्वनिह शिल्पिवर्य
स्तद्वास्तुभर्तुः प्रददाति संपत् ॥ १६७ ॥ 396
विमानशालेषु च मण्डपेषु
निधानसङ्गेष्वपि गोपुरेष्वपि ।
एतेष्वधोदेशतलोपपीठे
तस्योपरिष्टात्कृतकुट्टिमानि ॥ १६८ ॥ 400
किं चोपपीठेन सहैव कुर्यात्
पीठोपपीठात्समसूत्रकानि ।
एवं तु सत्यकृतेव भक्तौ
सिध्यन्ति लक्ष्म्या सह मुक्तिभुक्तिम् ॥ १६६ ॥ 404
समस्तहर्म्यादि च धातुसर्वं
कृतं विमान(नं) मसूरेण सह यदि [न] स्यात् ।
लोकेत्वनावृष्ट्य(ष्टिर)पि कर्तृनाशं तु
अश्रीकरं स्यात्खलु सर्वहानिः ॥ २०० ॥ 408
तस्मान्मसूरेण सहैव सर्वं
कृतं विमानेषु च भूषणानि ।
अनूनलक्ष्मीरिह भुक्तिमुक्तिम्
आयुष्यमारोग्यकरं सुखं च ॥ २०१ ॥ 412
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे अधिष्ठानविधानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।

or रु?
Look at it: ) then [रु]? No, it looks like रु or ऋ or कृ with a stroke through it?
Wait, look at the footnote/brackets. It looks like a character was struck through, or is it ङ्घ्रितुङ्गकम्?
Wait, look at तुङ्गकम्: तु ङ्ग क म् - wait, there is an ा? ङ्गा? No, तुङ्गकम्.
Wait, what is that character right before ङ्घ्रि?
Wait! Let's re-read line 15:
अष्टहस्तावसानं स्याच्चतुर्थांश(द्वादशाम)ङ्घ्रितुङ्गकम् ।
Wait, what is the word?
"चतुर्थांशं द्विरष्टांशं" or "द्वादशांशं"?
Ah! In Manasara:
"चतुर्थांशं द्वादशांशं वा..." or similar!
Wait, द्वादशांशं! Look inside the parentheses:
द्वा द श ा शं?
Wait, look at श: then ा, then श or म?
Wait, look at the character before ङ्घ्रि: it has a vertical line, a horizontal strike-through? No

१६] स्तम्बलक्षणम् ९५
मूलं मध्यं चाग्रं च चतुरश्रमथापि वा ।
भ्रमतारसमा(सम)ग्रे तत्कर्ण(कण्ठ)माना(नम)ग्रमन्तकम् ॥ १३ ॥
तत्समं मध्यमाश्रा(श्रा)न्तं मध्यमाश्रं समाश्रकम् ।
मध्यमास्रस्यं द्वयोः पादमप्रा(प्र)स्य च मा(समा)न्तकम् ॥ १४ ॥ 28
शेषं तत्पांदमूले तु चतुरश्राकृतिं न्यसेत् ।
चित्रकर्ण(ण्ठ)मिति प्रोक्तं तत्र(त्) सर्वार्थ्यं(ये) भवेत् ॥ १५ ॥
तन्मूले चासनं कुर्यात्पादु कं वा सहाम्बुजम्(जेन) ।
मूलाग्रे चित्रसंयुक्तमग्रान्ते सुकुलान्वितम् ॥ १६ ॥ 32
तन्मूले पालिकाऽहं(का हि) स्याद्यथाशोभं तु कारयेत् ।
अन्तरे चित्रपट्टं स्यात्परितो ह्यङ्गुलेन चं ॥ १७ ॥
पत्रादिरत्नपुष्पैश्च एतत्पट्टैश्च भूषितम् ।
मध्याग्रे पद्मपत्रादि ऊर्ध्वा(मूला)धोऽर्ध(म्रे) तु कुङ्मलम् ॥ १८ ॥ 36
मूलवच्चाग्रमप्रे तु चाप्रोधः कुङ्मलान्वितम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पद्माकान्तमिति स्मृतम् ॥ १९ ॥
मूले विनासनस्तम्भं चित्रक(स्कं)म्भमुदीरितम् ।
अङ्घ्रिकायाममानेन बोधिकादीनि विन्यसेत् ॥ २० ॥ 40
तत्तत्पादप्रदेशे तु तद्विशालेन मानयेत् ।
विस्तारं च(रस्य) समु(म्मु)त्सेधं त्रिपादं वार्धमेव वा ॥ २१ ॥
अथ पादांशकं चैव यन्मानोरम्यमानकम् ।
दण्डके बोधिका वापि पालिका वाध चोन्नतम् ॥ २२ ॥ 44
द्विद्ण्डं वा त्रिदण्डं वा चतुः(तुष्)पञ्चकमेव वा ।
एतदायामविस्तारमुन्न तस्य समं भवेत् ॥ २३ ॥
दण्डं सपाद्दण्डं वा बोधिकाविस्तृतं(तिः) भवेत् ।
एतद्(एक)दण्डं (ण्ड)समं वापि त्रिपादार्धकमेव वा ॥ २४ ॥ 48
एवं तु वीरकण्ठोर्ध्वं विस्तारार्धं विशालकम् ।
फलकोश्चै(रुन्मे)कदण्डं वा त्रिपादं वा तथोन्नतम् ॥ २५ ॥
द्विद्ण्डं वा त्रिदण्डं वा फलकायाममिष्यते ।
पादतारं चतुर्थांशं तत्समं निम्नकं भवेत् ॥ २६ ॥ 52

or(ले प). It is printed: पादमूले(ले प)कदण्डेन`!

• L23: तद्विस्तारं द्विदण्डेन कुम्भतुङ्गं द्विदण्डकम् ॥ ३७ ॥

• L24: तद्विस्तारं त्रिदण्डं स्यात्तदर्धं वास्य तुङ्गकम् ।

• L25: तत्पादस्याग्रके कुर्यान्नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ ३८ ॥
  Right margin: 76

• L26: शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं स्यान्नासितुङ्गं द्विदण्डकम् ।
  Wait, शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं - let's check spacing:
  शक्तिध्वजै(जमे) कदण्डं or शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं?
  There is a tiny space: शक्तिध्वजै(जमे) कदण्डं or शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं. Let's look closely at (जमे):
  शक्तिध्वजै(जमे)कदण्डं - wait, the editor emended जै to जमे: शक्तिध्वजमेकदण्डं!
  Yes! शक्तिध्वजै -> (जमे) replaces जै! So `शक्तिध्वजमे

१५] स्तम्बलक्षणम् ६७
यथाशोभं ततः(था) कुर्यात्तस्याधो वीरकण्ठं(ण्ठ)कम् ।
पादतारसमोत्सेधं विस्तारं तत्समं भवेत् ॥ ४१ ॥
तस्याधो फलकादीनां(नि) पूर्ववत्कारयेत्क्रमात् ।
कुम्भस्तम्भमिति प्रोक्तं कोष्ठस्तम्भादि वक्ष्यते ॥ ४२ ॥ 84
कोष्ठकं तद्द्विपार्श्वे तु ऋजु पादाकृतिं स(त)था ।
पञ्जरस्यो(मु)त्तरादींश्च कोष्ठवासाकृति(ती)स्तथा ॥ ४३ ॥
तदेव कोष्ठपादे च तदूर्ध्वं पञ्जरादिकम् ।
मूलपादविशालेन पञ्जरादीनि कारयेत् ॥ ४४ ॥ 88
पञ्जरं च द्विदण्डेन तदर्धं चोर्ध्वकैः(के) गलम् ।
तदूर्ध्वे च द्विदण्डेन नासिकाशिखरान्वितम् ॥ ४५ ॥
तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गे(ङ्गे) तन्मा(न्म)हानासिकाश्रये ।
अथवा मूलपादोच्चं पङ्किरन्ध्राष्टभाजिते ॥ ४६ ॥ 92
तत्तदङ्गे गुणांशेन कोष्ठोर्ध्वं भूषयोदयम् ।
तत्तुङ्गं पञ्चधा कृत्वा चैकांशं पञ्जरोदयम् ॥ ४७ ॥
तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्यात्तद्द्वयं नासितुङ्गकम् ।
स्तूपितुङ्गं तदर्धं स्यान्नासिकाग्रं च तत्समम् ॥ ४८ ॥ 96
द्विदण्डाद्दण्डवृद्ध्या च दशदण्डावसानकम् ।
पञ्जरादिविशालं यच्छ्रेष्ठं चोर्ध्वेऽङ्घ्रिकम् ॥ ४९ ॥
एकोनविंशांशं स्यात्पञ्जरोच्चं विभाजिते ।
द्विभागं चोत्तरोत्तुङ्गमेकांशं वाजनोदयम् ॥ ५० ॥ 100
तदूर्ध्वपद्मं द्विभागं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् ।
अष्टांशेन कपोतोच्चं तदूर्ध्वे आ(चा)लिङ्गमंशकम् ॥ ५१ ॥
तत्सममन्तरितं चोर्ध्वे द्व्यंशं तत्प्रतिकोन्नतम् ।
तदूर्ध्वे वाजनं त्र्यंशं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ५२ ॥ 104
ग्रीवतुङ्गं त्रिधा भज्यमेकांशं वेदिकोन्नतम् ।
ग्रीवतुङ्गं सपादार्थं शेषांशं ग्रीवभूषणम् ॥ ५३ ॥
वेदिकोर्ध्वे तु सप्तांशं सार्धवन्धं(न्धु) गलोदयम् ।
सदूर्ध्वे कम्पमेकांशं सार्धांशं पद्मत्तुङ्गकम् ॥ ५४ ॥ 108
13

तदूर्ध्वं वाजनं चांशमायामं वा त्रिभागिकम् ।
एकांशं मध्यभद्रं तु मध्ये युक्त्या प्रकोष्ठकम् ॥ ५५ ॥
ग्रीवभूषणतुङ्गे च विभजेत्तु षडंशकम् ।
द्विभागं चोत्तरोत्सेधं तदधं वाजनं भवेत् ॥ ५६ ॥ 112
द्विभागं [च] गलभि(लो)त्सेधं वाजनं चैकभागिकम् ।
मध्यकोष्ठोत्तरं तस्यात्क्षुद्रपादैः स(सु)भूषितम्(तैः) ॥ ५७ ॥
पञ्जरे प्रतिकायामे चाष्टभाग(गे) विभाजिते ।
सप्तांशे वेदिकायामे पद्मवाजनकान्त(कमंश)कम् ॥ ५८ ॥ 116
वेदितारं चतुर्भागं त्रिभागं ग्रीवविस्तृतम् ।
वेदितारसमं नासी(सि) शालायां प्रकल्पयेत् ॥ ५६ ॥
तदायामे त्रिभागैकं मध्यनासी(सि) विशालकम् ।
विशालार्धं त्रिपादं वा मध्यनास्योदयं भवेत् ॥ ६० ॥ 120
पार्श्वयोर्बहुनास्योश्व शिखरस्य समोन्नतम् ।
तच्छिखरं चोत्तरान्तं स्यात्क(किम्)बरीवक्रसंयुतम् ॥ ६१ ॥
नासिकापत्रसंयुक्तं मध्य(ध्ये) क्षुद्रं च निम्नकम् ।
शिरस्यो(स्यू)र्ध्वं पट्टिकानां च मध्यनासी(सि) शिखान्तकम् ॥ ६२ ॥ 124
शिरोलम्बोत्तरान्तं वा वलभा(भी)वति(ती)मेव वा ।
शिखरस्योध्वं पट्टोध्वमुत्तरोच्चं समं भवेत् ॥ ६३ ॥
तदूर्ध्वं वाजनं पद्मं निम्नं कुम्भं सदण्डकम् ।
पद्म(द्मं) वाजन(नं) पद्मं च तदग्रे कुड्म्लान्वितम् ॥ ६४ ॥ 128
एतत्स्तूपिद्वयं प्रोक्तं भागं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
तच्छिखरे(रः) समलङ्कृत्य पत्रवल्ल्यादिशोभितम् ॥ ६५ ॥
एतत्पञ्जरशालां च पद्मानेकं शिखात्रयम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं कुर्याद्वै तच्चकोश(कः स) तु ॥ ६६ ॥ 132
अथवा तोरणं कृत्वा स्तम्भस्योपरि वाजनम् ।
मूले(ल)पादविशाले तु चैकदण्डं तथोन्नतम् ॥ ६७ ॥
पूर्ववद्भागमानेन चोत्तरादिक्रियान्वितम् ।
तदूर्ध्व तोरणास्यान्ते मकरा(र)पत्रसंयुतम् ॥ ६८ ॥ 136

७                स्तम्भलक्षणम्                ४४
तदूर्ध्वं तोरणान्तं स्यादेकदण्डं तु वच्छिरः ।
मकरीवक्रसंयुक्तं सर्वालङ्कारशोभितम् ॥ ६९ ॥
कोष्ठं(ष्ठस्य)च पार्श्वयोश्चैव क्षुद्रपादसमन्वितम् ।
मूलपादविशालं स्यात्त्रिपाद(दं) क्षुद्राङ्घ्रितारकम् ॥ ७० ॥              140
तस्यपादविशालेन पादभूषण(शं) मानयेत् ।
फलकायान्तकाद्यं च वीरकण्ठै(ण्ठमे)कदण्डकम् ॥ ७१ ॥
बोधिकादि(दिं) विनायुक्तं फलकादिक्रिया(यां) न्यसेत् ।
फलकायाम(मं) द्विदण्डं चाप्यर्थदण्डकं तत्कुम्भविस्तृतम् ॥ ७२ ॥            144
ताटिवक्रं सपादं स्यात्तुङ्गं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ ७३ ॥
बोधिकान्तं ललाटे च स्यादुत्सेधं चोर्ध्वे वाजनम् ।
तद्वाजनं तु पादान्तं पार्श्वयोस्तन्मुखावृतम् ॥ ७४ ॥              148
अधोभागे त्रिभागैकं मध्यभद्राकृतिं न्यसेत् ।
वह्नि(र्द्धि)पार्श्वे तु चैकैकं कर्तृ(ण्ठ) छेदम(न) मिष्यते ॥ ७५ ॥
पार्श्वयोर्वाजनस्याधो वक्त्रं वक्राकृति तथा ।
ऊर्ध्ववाजन(नं) तद्युक्त्या कुर्यात्क्षुद्रादि वाजनम् ॥ ७६ ॥             152
पार्श्वयोः स्तम्भ[स्त]स्योर्ध्वं मध्यभद्रादिभूषितम् ।
द्वाभ्यां तत्कर्ण(ण्ठ)दण्डान्तं मध्ये पार्श्वे च निम्नकम् ॥ ७७ ॥
बोधिके च तरङ्गं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तदेव तुङ्गमाने तु द्वादशांशे विभाजिते ॥ ७८ ॥              156
अधोभागे त्रिभागेन तरङ्गाकृतिं विन्यसेत् ।
तदूर्ध्वं बोधिकोत्सेधं षडंशेन विशेषतः ॥ ७९ ॥
प्रफुल्लानन(नं) सर्व(र्वा)भं पुष्पसंप(पद्म)वदाननम् ।
एतदूर्ध्वं शिरस्यो(स ऊ)र्ध्वं चांशेन हरिता(हारिका) भवेत् ॥ ८० ॥            160
एकदण्ड(ण्डं) त्रिपादं वा वाजनान्तं शिर उन्नतम् ।
तस्मात्तदायते दीर्घे निर्गमस्यम(चा)धोमुखम् ॥ ८१ ॥
कन्द(द)लीसूतदण्डाभमग्निमूर्ध्वं निरोपमम् ।
अग्रे समगळं चैव तरङ्गं तत्समाधिकम् ॥ ८२ ॥              164

१०० मानमारे [अध्यायः
ललाटे चित्र (त्रं) भागैकमधो मूर्ध्नि विशालकम् ।
तस्योर्ध्वं कर्णा(ण्ठ)भागेन कर्णकम्पाब्जवाजनम् ॥ ८३ ॥
पत्रवल्यादिरङ्गैश्च पत्रचित्रादिभूषितम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पुष्पबोध(धि)कमीरितम् ॥ ८४ ॥ 168
उपपीठवदाकारं दण्डकादीनि विन्यसेत् ।
क्षुद्रकम्पं च (म्पैश्च) पद्मैश्च पुष्परत्नैश्च भूषितम् ॥ ८५ ॥
तरङ्गा (ङ्गं) दण्डकां(का) चैव बोधिकादीनि पालिका ।
एकवक्त्रं द्विवक्त्रं वा त्रिवक्त्रं चतुराननम् ॥ ८६ ॥ 172
पञ्चषट् सप्ताष्टं वा यथा शक्तिवशान्न्यसेत् ।
तस्याधो वीरकर्णो (ण्ठे) तु फलका बोधिकान्तरम् ॥ ८७ ॥
आधारार्थं तु शोभार्थं सिंहचित्रादिमण्डितम् ।
वीरकर्णा(ण्ठ)स्योदयं ज्ञात्वा नवभाग (गे) विभाजिते ॥ ८८ ॥ 176
एकांशं पादुकां कुर्यात्पञ्चभागं तु संग्रहम् ।
तदूर्ध्वे क(ङ्का) रिकांसं(कमंशं) स्यादब्जमंशेन कारयेत् ॥ ८९ ॥
तदूर्ध्वं वाजनं चांशं संग्रहं च द्विवक्त्रयुक् ।
पद्माकृतिकरादीन् रेखा मूलवती न्यसेत् ॥ ९० ॥ 180
रत्नवल्यादि [ना] संभूष्य शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
संग्रहं (ह) रूपमित्युक्तं वीरकर्णो (ण्ठे) पुरान्वितम् ॥ ९१ ॥
पद (दा) ङ्गाद्वदनं कृत्वा पश्चादुद्वृत्तहस्तवत् ।
तदेव सिंहादिरूपैर्वा नाटकाद्यैरलंङ्कृतम् ॥ ९२ ॥ 184
एतत्तु मुष्टिबन्धं स्यात्फलकोच्चं त्रिभागिकम् ।
एकांशो (शसु) त्सन्धियुक्तं स्यात्तदधो क्षेपणा(शर्म)शकम् ॥ ९३ ॥
तदधोऽब्जां (ब्जमं) शं पद्मं च ह्यंशेनाब्जमथापि वा ।
कुम्भोर्ध्वं चाष्टभागेन चांशेन पद्मकम्पकम् ॥ ९४ ॥ 188
कुम्भाधो (धश्) चोर्ध्वदेशे तु वटपत्रादिशोभितम् ।
निम्नं च ताटिकादीनि युक्त्या प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ९५ ॥
कुम्भस्तम्भप्रतिस्तम्भे कोष्ठकादीनि का (चा) न्द्रिके ।
कुम्भस्तम्भानि सर्वेषामेवमुक्तं पुरातनैः ॥ ९६ ॥ 192

१५] स्तम्भलक्षणम् १०१
भुवो(व ङ)परिष्टान्मुनिभागतुङ्गे
त्रिभाग(गं) मध्यं गलमंश(शं) चोर्ध्वके ।
फलं(लकं) वि(द्वि)भागं शाला शिरा(रः) कुम्भमंशकम्
क्रमात्प्रकुर्वन्विति पञ्जरादिकम् ॥ ९७ ॥ 196
पञ्चभाग(गं) पुरतो(त ङ)क्ततुङ्गे
द्व्यंशकं त्रिप(पा)दं सार्धकं त्रिपात्(धा) ।
पञ्चांशं गल्लनासिकाटन[म्]
कुम्भयुक्तचरणाग्रभूषणम् ॥ ९८ ॥ 200
( कुम्भालङ्कारम् )
अथवक्ष्ये विशेषेण कुम्भालङ्कारमुच्यते ।
तन्मूलपालिकोत्सेधं विभजेत्तु षडंशकम् ॥ ९९ ॥
एकांशं पादुकं चैव पद्मत्तुङ्गं तु तत्समम् ।
कम्पमर्धं तदूर्ध्वं तु कन्धरं च द्विभागिकम् ॥ १०० ॥ 204
कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वं पद्ममंशेन योजयेत् ।
अथवा चोर्ध्वके कम्पं तस्याधो(धः) पद्ममंशकम् ॥ १०१ ॥
कण्ठमेकांशकं कुर्याच्छेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ।
तदेवोर्ध्वोऽर्धं पद्मं च तस्योर्ध्वं(र्ध्वं एं)कं कपोतकम् ॥ १०२ ॥ 208
अर्धेन वाजनं चोर्ध्वं यथाशोभं तु कारयेत् ।
तदूर्ध्वं कुम्भमूले तु पाल्यां(ल्यमं)शेनांश(शं) पद्मकम् ॥ १०३ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमर्धेन शेषं युक्त्या यथाकृति(म्) ।
तदूर्ध्वं वक्रतुङ्गं स्यान्नवभाग(गे) विभाजिते ॥ १०४ ॥ 212
कुम्भो(म्भा)र्धांशेन जन्म स्याद्वाजनं चार्धभागिकम् ।
पद्ममंशेन संयुक्तं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ १०५ ॥
सार्धद्व्यंशं गलोत्तुङ्गं कम्पमर्धेन कारयेत् ।
तत्समं पद्मत्तुङ्गं स्यात्सार्धांशं तु कपोतकम् ॥ १०६ ॥ 216
एकांशं प्रतिसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
कर्ण(ण्ठ)तुङ्ग(ङ्गं) द्विभागं पद्ममध्यर्धमेव वा ॥ १०७ ॥

१०२ मानधारे [प्रध्यायः
अथवा वक्रतुङ्गं स्यादेकदण्डेन कारयेत् ।
पालिकस्यो(कसु)कवत्कुर्याद्यथाशोभं तु कारयेत् ॥ १०८ ॥ 220
अस्योर्ध्वेऽर्धेन दण्डेन कुद्मलाकृति(तिं) न्यसेत् ।
तदा स्यान्निर्गमं भार्यं कुम्भान्तं लंभ(लम्ब)येत् पुनः ॥ १०६ ॥
कुम्भमध्ये रत्नबन्धं वस्त्रनिप्यं च विन्यसेत् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पादमूले तु विन्यसेत् ॥ ११० ॥ 224
तदास्यं निर्गमं भार्यं कुम्भान्तं नासिकं भवेत् ।
अथवा नासिकां लप्त्वा पञ्जरस्योपरि न्यसेत् ॥ १११ ॥
पादस्योर्ध्वं पाल्यन्तं पद्मवल्यादिभूषितम् ।
मूलपादविशालं वा तन्त्रिपादविशालकम् ॥ ११२ ॥ 228
एतत् कुम्भाङ्घ्रिकं प्रोक्तं चान्तरालं च योजयेत् ।
कुर्याद्वहिःप्रदेशे तु मध्ये वा चान्तरालके ॥ ११३ ॥
भित्तिमध्ये च कूटे च शिरोदेशे विशेषतः ।
विशालपञ्जराद्यैश्च योजयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ११४ ॥ 282
(स्तम्बलक्षणम्)
तस्तम्बलक्षणं वक्ष्ये तुङ्गादी चोक्तवन्नयेत् ।
मूलस्तम्भविशालेन त्रिपादं वार्थमेव वा ॥ ११५ ॥
संयोगस्तम्भविस्तारं यन्मानोरम्य(म्यं) मानयेत् ।
बोधिका(कां) फलकान्तं च मूलदण्डेन मानयेत् ॥ ११६ ॥ 236
पालिकाद्यङ्गं सर्वेषामुपदण्डेन मानयेत् ।
बोधिकादीनि सर्वाङ्गं(नि) पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ११७ ॥
उपपादानि सर्वेषां पूर्वपादे तु योजयेत् ।
उपपादां(दं) मूलपादान्तमुपदण्डसमन्तकम् ॥ ११८ ॥ 240
तद्दण्डस्य त्रिपादं वा दण्डार्धं वाथवांशकम् ।
एकोपपादसंयुक्तं द्वित्र्युपपादेन संयुतम् ॥ ११९ ॥
एवं क्रममिति प्रोक्तं मूले पद्मासनान्वितम् ।
वेदोपपादसंयुक्तं ब्रह्मकान्तमी(मिती)रितम् ॥ १२० ॥ 244

१५] स्तम्भलक्षणम् १०३
पञ्चोपपादसंयुक्तं शिवकान्तमितीरितम् ।
षडो(ड्डु)पपादसंयुक्तं स्कन्दकान्तमिति स्मृतम् ॥ १२१ ॥
अष्टोपपादसंयुक्तं विष्णु कान्तमुदीरितम् ।
सर्वेषां पादमूले तु पालिकां चोपपीठवत् ॥ १२२ ॥ 248
कुर्यात्सिंहस्य रूपं वा पादं पत्रादिभूषितम् ।
शिले(लया) दारुजे(वा) वापि कारयेदुक्तवद्बुधः ॥ १२३ ॥
(दारुसंग्रहणम् )
दारुसंग्रहणं वक्ष्ये पश्चादारोह लक्षणम् ।
दक्षिणायनकाले तु चोत्तरायणमे(णे ए)व वा ॥ १२४ ॥ 252
माघादौ च चतुर्मासे कुर्याद्वारोह संग्रहम् ।
कृष्णपक्षे शुभदिने सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ १२५ ॥
दारुसंग्रहणं कुर्यात्स्थपतिः स्थापकैः सह ।
कुठारखट्ट(ट)खड्गादीन् (दे) रक्षासूत्रेण बन्धनम् ॥ १२६ ॥ 256
पीत्वा शुद्धं पयो रात्रावुपोष्याधिवसेद्बुधः ।
प्रभाते तु समुत्थाय कर्ता स्वानुचरैः सह ॥ १२७ ॥
वनप्रयाणमार्गे तु पश्येत्तु शकुनानि वै ।
संमुखे तु सुराभाण्डं मांसं वृषभं तु वा ॥ १२८ ॥ 260
पूर्णकुम्भं गजं वेश्या(श्यां) द्विजानां सङ्घमेव च ।
दर्पणं पुष्पमालां च राजानं चक्र(छत्र)मेव च ॥ १२९ ॥
आन्दोलिका(कां) बलिं पूर्णघटं च शिखिनं तथा ।
वस्त्रधूपमजकं चैव कामधेनुं सुमङ्गलम् ॥ १३० ॥ 264
धनधान्यसमृद्धिं च दृष्ट्वा सर्वमेतच्छुभावहम् ।
मुक्तकेशं नासिहीनं तैलभाण्डं तथैव च ॥ १३१ ॥
एक(कं) द्विजं यतिं चैव कपालारक्तवाससान् (सः) ।
क्षयरोगं वा (गिनम) ङ्गहीनं नव्यङ्गादिगं (त्वत्यङ्गादिकं) तथा ॥ १३२ ॥ 268
मार्गे [तु] संमुखं दृष्ट्वा त्वमङ्गलमिति स्मृतम् ।
भारद्वाजं दिवाभीतं नर्तकं श्वानकं तथा ॥ १३३ ॥

१०४ मानमारे [अध्यायः
वरदासीस्मरं वामे शुभदं दक्षिणेऽशुभम् ।
वायसं च मयूरं च दीर्घपुच्छं तथैव च ॥ १३४ ॥ 272
कृष्णपक्षद्वयं चैव श्वेताक्षं कृकलासकम् ।
रक्तक्रोधं च फणिनं सारङ्गं व्याघ्रमेव च ॥ १३५ ॥
जम्बुकं च तथा वामं(माद्) दक्षिणे गमनं शुभम् ।
दक्षिणां वामतो गच्छेदशुभं भवति ध्रुवम् ॥ १३६ ॥ 276
अन्धकं शकुनं चैवारण्ये श्वेतलोचनम् ।
हरिणं च शशं चैव मार्गकीटं तथैव च ॥ १३७ ॥
बहुवर्णं च गृध्रं च रक्तश्वानं च सूकरम् ।
दक्षिणाद्वामगमनं मङ्गलं भवति ध्रुवम् ॥ १३८ ॥ 280
वामतो दक्षिणे गच्छेदशुभं प्राप्यते ध्रुवम् ।
परिहा(प्रतिका)रं च वक्ष्यामि ग्रामसीम्नि शुभं तु चेत् ॥ १३९ ॥

१५] स्तम्भलक्षणम् १०५
रक्तेन मिश्रितं चान्तं स्तुति चैव सदा जपेत् ।
मुख्यं चापि भृगं चैव चादितिमुदितिं(तं) तथा ॥ १४८॥ ३००
वितथं चान्तरि(री)क्षं च भृशं पूषणमेव च ।
एतेभ्यो राक्षसेभ्यश्च मांसमन्नं बलिं क्षिपेत् ॥ १४६॥
फलानि क्षीरमन्नं च स्थपतिस्तु वनस्पतेः(तये) । ३०४
बलिं दद्यात्स्वनाम्नै(मभि)श्चान्येषां च स्वनामभिः ॥ १५०॥
शुद्धिं कृत्वा ततः पश्चात्पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
स्वस्तिवाचनकं कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्मणभोजनम् ॥ १५१॥
दारुच्छेदनकाले तु वहिर्गच्छेद्वनस्पतेः(तिः) ।
(मन्त्रः)
(ओं) राक्षसैः सह भूतैश्च कर्तारं रक्षते(श्रे) नमः ॥ १५२॥ ३०८
पश्चात्तु स्थापकेनैव ब्रह्मार्थं निक्षिपेद्बलिम् ।
कुर्याद्धोमं स्थापकस्तु पूजयित्वा वनदेवताः ॥ १५३ ॥
प्रोक्षयेत्परशुं तत्र प्राङ्मुखश्चोत्तरेऽपि वा ।
परशुं तक्षकं श्रेष्ठं स्थपतिः स्थापककरात् ॥ १५४॥ ३१२
स्वीकृत्य दारु विच्छिद्य चान्यैरनुचरैः सह ।
स्थूलमूलं कृशाग्रं च नि(निः) ष्टङ्गं स्निग्धरूपकम् ॥ १५५॥
अनं(अन्तः)शाखासंकीर्णं [च] छत्रवन्निश्श्रथं यदि ।
सुशीतलं तु सुच्छायं छायावृक्षमिति स्मृतम् ॥ १५६॥ ३१६
वृक्षस्य मूलमध्ये तु वृक्षाग्रे समनाहकम् ।
निःशाखः स पुमान्प्रोक्तं स्निग्धरूपं च शीतलम् ॥ १५७॥
अग्रस्थूलं कृशे(शं) मूले नानाविटपशाख(खा)युक् ।
दुर्भरं भिन्नसुषिरं चोष्णं विवृतशाखकम् ॥ १५८॥ ३२०
दृष्टान्तं मनुजा(ज)योग्यं छायायामं(वन्तं) नपुंसकम् ।
स्त्रीपुमान्वृक्षकरश्लेषः सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ १५६॥
वृक्षच्छेदनकाले तु उ(चो)त्पथ न पतेद्यदि ।
पतन्ति चोत्तरे वा प्राग्दिग्भागे न चामङ्गलम् ॥ १६०॥ ३२४
14

१०६ मानसारे [अध्यायः
याम्ये वा पश्चिमे वापि देशे [नि]पतन्वि मङ्गळम् ।
ईशं(शे) नैऋ(र्ऋ)तिकोणे वा सर्वसंपत्करं भवेत् ॥ १६१ ॥
अनलानिलकोणे वा चान्यथा चान्तरालके ।
उद्धतमिति तत्र स्यात्सकलानीत्यमङ्गळम् ॥ १६२ ॥ 328
छिन्नवृक्षस्य पतने वृषभं(भ) ह्यक्षकुञ्जरम् (राणाम्) ।
निन(ना)दं भवति श्रेष्ठं वाह्यत्वा(ता)ने त्वमङ्गळम् ॥ १६३ ॥
समीपे(प) स्थितवृक्षा (क्षां)श्च हत्वा यदि पतेत्तरुः ।
अशुभं तत्समुद्दिष्टो (ष्टं) पतन्ति मनुजोपरि ॥ १६४ ॥ 332
पूर्वे वा चोत्तरे वापि वृक्षास्तत्र पतन्ति चेत् ।
तत्रादे(दौ) तत्क्रमं नास्ति चान्ये (न्य) दिक्षु त्वमङ्गळम् ॥ १६५ ॥
सर्वदोषं समुद्दिश्य शान्तिं कुर्याद्विचक्षण

१५] स्तम्भलक्षणम् १०७
नालिकेरं च तालं च वेणु मैनी च किंशुकम् ।
पूगं च पुष्कलं चैव चाम्रक्षकं च किंशिरि ॥ १७५ ॥
हरितं च सप्तपर्णा चोर्ध्ववृक्षमुदीरितम् ।
तेषां(तैश्च) देवालयं कुर्यान्नृणां सर्वैः(द्य) विशेषतः ॥ १७६ ॥ ३५६
व्याघ्र(घ्रं) चन्दनरक्तं च चन्दनं तिन्तिणी तथा ।
अन्यानि दारुसर्वाणि द्विजातीनां गृहे न्यसेत् ॥ १७७ ॥
तत्तज्जातिद्रुमाभावे ए(त्वे)कजात्या च सर्वशः ।
वृक्षस्य मूलं शतशा(मूले चा)ग्रे चाग्रं तथैव च ॥ १७८ ॥ ३६०
भूमिस্পর্শमुखं ज्ञात्वा तदूर्ध्वं परभागवः ।
(स्तम्भस्थापनम्)
देवालयादिसर्वेषां स्तम्भस्थापनमुच्यते ॥ १७९ ॥
यथाभागावसाने तु स्थापयेदखिलाङ्घ्रिकम् ।
स्तम्भान्ते स्तम्भयुक्तं चेद्वास्तुवस्तु विनाशनम् ॥ १८० ॥ ३६४
यद्वास्त्वन्तर्बहिः सूत्रं स्थापयेदृजुसूत्रकम् ।
स्तम्भमध्यात्तु बाह्यान्तं यथापादं तथाश्रयम् ॥ १८१ ॥
धत्रदेश(शे) विशालार्थं तत्र दोषो न विद्यते ।
पुष्य(ष्ये) माघं च चैत्रं च वैशाखं चोत्तरायणे ॥ १८२ ॥ ३६८
आषाढं श्रावणाश्वी च कार्त्तिकं दक्षिणायने ।
सुमुहूर्त्तं सुलग्ने च शुक्लपक्षे शुभदिने ॥ १८३ ॥
स्तम्भमावाहनं कुर्याच्छ्लेष्मासे च(चा) भावके ।
अङ्कुरार्पणकर्मादौ स्थापनान्तं यथाक्रमम् ॥ १८४ ॥ ३७२
जलाधिवासने स्नानं कुर्यात्स्वपि सर्वशः ।
ईशाने नैर्ऋतिकोणे तु मध्ये चाङ्घ्रिकमेव च ॥ १८५ ॥
पादस्थानस्य यद्देशे वस्तुत(स्तो)श्च बलं यथा ।
तदूर्ध्वं धारपट्टं स्याद्दण्डाभ्यर्धं द्विदण्डकम् ॥ १८६ ॥ ३७६
घनं च विस्तृतं चैव चायामं तद्यथेष्टकम् ।
शिलास्तम्भे शिलाधारं दारुस्तम्भे द्रुमस्(मं) तथा ॥ १८७ ॥

१०८ मानसारे [अध्यायः
अथवा चाश्मनं सर्वमाधारं चतुरश्रकम् ।
एकहस्तं द्विहस्तं वा त्रिहस्तं विपुलं भवेत् ॥ १६८ ॥ 380
आधारस्य तु मध्ये स्याद्रत्नस्थापनतोऽवटम् ।
प्रासादाभिमुखे चैव मण्डपं परिकल्पयेत् ॥ १६९ ॥
मण्डपान्तं प्रदेशे तु स्तम्भं संप्राप्य वेशयेत् ।
स्थण्डिले चण्डितं कृत्वा बीजं व्रीह्यादि विन्यसेत् ॥ १७० ॥ 384
तत्र स्तम्भं च विन्यस्य पूर्वं वाप्युदगग्रकम् ।
नववस्त्रेण संवेष्ट्य कुम्भं कुर्यादभिभूषणम् ॥ १७१ ॥
कर्पटं तु शिरीषादिधान्यं कार्पासबीजकम् ।
सूत्रेण बध्वा पश्चात्तु स्तम्भकर्णे च बन्धनम् ॥ १७२ ॥ 388
तदग्रे स्थण्डिलं कृत्वा शुक्लशालै(लिभि)श्च लाजकैः ।
दर्भैरास्तीर्य तत्रैव प्रागुदक् स्यात्तदग्रकम् ॥ १७३ ॥
पीठं वा चोपपीठं वा चोक्तवत्पद(दं) कल्पयेत् ।
जलसंपूर्णकुम्भादि तत्र चावाहयेद्बुधः ॥ १७४ ॥ 392
सूत्रपल्लवकूर्च्याद्यान्(दीन्) नववस्त्रेण वेष्टयेत् ।
तदग्रे स्थण्डिलं कृत्वा रत्नलोहादि चावहेत् ॥ १७५ ॥
पादप्रक्षालनं कुर्यादाचम्य स्थपतिर्बुधः ।
भस्मं वा चन्दनं वापि धारयेत्तु त्रिपुण्ड्रकम् ॥ १७६ ॥ 396
सकलीकरणं कृत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
ब्रह्मादिदेवताः सर्वाः पादस्थाने समर्पयेत् ॥ १७७ ॥
हृल्लेखामध्यकुम्भान्तं पूजयेत्तु विशेषतः ।
देव्याव[क]रणं सर्वेषां परितः कलशोदके ॥ १७८ ॥ 400
आवाह्य पश्चादभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।
रत्नाधिवासनं कुर्यात्तत्तद्देवत(स्य) नामभिः ॥ १७९ ॥
गन्धपुष्पादिधूपैश्च नैवेद्यान्तं समर्पयेत् ।
तदग्रे पूर्वदिग्देशे होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०० ॥ 404
पश्चात्तु शिल्पी संप्राप्य संस्पृशेत्स्तम्भमूलकम् ।
गैरिकार्पितसूत्रैश्च चतुःसूत्राणि विन्यसेत् ॥ २०१ ॥

१५] स्तम्बलक्षणम् १०६
स्वर्णसूत्र(चीं) सदंभांशं(भीं) च घृतक्षीरेण योजयेत् ।
धूपदीपं ददे(द्या)त् पश्चाद्गन्धपुष्पैः समर्चयेत् ॥ २०२ ॥ 408
हिमाद्रिरूपं तत्स्तम्भं ध्यात्वा हस्तेन संस्पृशेत् ।
ततोऽधिवासनं कुर्यात्स्तम्भं तद्देशिकोत्तमः ॥ २०३ ॥
पश्चात्सच्चकमुख्यैस्तु स्तम्भमुद्धृत्य हस्ततः ।
वास्तुप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वकीयानुचरैः सह ॥ २०४ ॥ 412
सर्वमङ्गलघोषैश्च स्तम्भस्थापनदेशकम् ।
संप्राप्य हस्ततः स्तम्भमवरोह्य च पश्चिमे ॥ २०५ ॥
तत्स्तम्भं पूर्ववदनं(नमा) धारं प्रोक्ष्य संस्थितम् ।
अधिवासितरत्नानि व्याहृत्यावटतः क्षिपेत् ॥ २०६ ॥ 416
मध्ये तु हेमं(म) निक्षिप्य चैन्द्रे ताम्रं विनिक्षिपेत् ।
याम्ये तु चायसं स्थाप्य कांस्यं वा वारुणे न्यसेत् ॥ २०७ ॥
सौम्ये तु रजतं स्थाप्य पुष्प(पद्म)रागं तु मध्यमे ।
पुष्परागमिन्द्रकोष्ठे गोमेदं चाग्निकोष्ठके ॥ २०८ ॥ 420
महानीलं च याम्ये तु मरतकं नैऋते न्यसेत् ।
स्फटिकं वारुणे(ण)कोष्ठे तु प्रवालं वायुकोष्ठके ॥ २०९ ॥
सौम्ये तु मौक्तिकं न्यस्य चेन्द्रनीलं तथैशके ।
तत्स्तम्भं तत्र निक्षिप्य स्थपतिः कर्तृभिः सह ॥ २१० ॥ 424
सर्वमङ्गलघोषैश्च ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनम् ।
अधिवासितकुम्भानि सर्वाण्यादाय शिल्पकः ॥ २११ ॥
वास्तुप्रदक्षिणं कृत्वा स्तम्भं मन्त्राभिषेचयेत् ।
धूपदीपं दधेत्(द्यात्) पश्चाद्वस्त्रमाल्यैर्विभूषितम् ॥ २१२ ॥ 428
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य नैवेद्यं च निवेदयेत् ।
( मन्त्रः )
[ओँ] स्तम्भ महामेरो वास्तु दद्याद्यश(व्याप्तावच)श्चन्द्रदिवारम्(शै) ॥ २१३ ॥
अन्यैः(न्यान्) स्तम्भै(म्भां)श्च मूर्ध्ना ते धृत्वा रक्षतु चोन्नतम् ।
एतन्मन्त्रं पठित्वा तु कुर्यादनुनयं बुधः ॥ २१४ ॥ 432