कृषि-पाराशर (महर्षि पराशर - प्राचीन भारतीय कृषि, मृदा-परीक्षण, वर्षा-पूर्वानुमान व बीज-संस्कार)

कृषिपराशरः १३
गतवत्सरवद्वारि वन्या चैव समे भवेत् ।
हीने हीनं भवेद्वारि भवेद् वन्या च तादृशी ॥५१॥
अङ्गाधिक्ये च द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च जायते ।
इति पराशरेणोक्तं भविष्यद्वृष्टिलक्षणम् ॥५२॥
5 सूर्योदये विषुवतो जगतां विपत्ति
मध्यं गते दिनकरे बहुशस्यहानिः ।
अस्तं गते दिनकरे तु तदर्द्धशस्यं
ऐश्वर्यभोगमतुलं खलु चार्द्धरात्रे ॥५३॥
1 A समे न गमं for गतवत्सरवत्, चैवासमे for चैव समे. C तथा
for भवेत् ।
2 A वन्या च तादृशी परा for भवेत्...तादृशी.
C तथा for भवेत्, न for च.
D होनेन च तथा वारि वदेऽन्या न for होने...च ।
3 A reads रूड़काधिकेऽधिका वृष्टिर्वन्या च द्विगुणा भवेत्. C reads it thus—
अधिके द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च द्विगुणा भवेत्. D अधिके for आधिक्ये, वन्या
वृष्टिश्च for वृष्टिर्वन्या च ।
4 Omitted by A. C पराशरोक्तं for पराशरेणोक्तं.
D इदं for इति ।
5 C, D प्रातर्दिने for सूर्योदये ।
6 C मध्यंदिने विक (क ?) लतां for मध्यं...करे, D मध्यंदिने विषुवतो for the
same portion.
7 C च तथा for तुतद्.
D बहुशस्यवृद्धि for तु...शस्यं ।
8 B रात्रौ for रात्रे.
D निशिचार्द्धरात्रौ for खलु...रात्रे ।
5-8 A reads these lines after verse 56 with the following
variants:—मध्यंदिने for मध्यंगते ( 1 6 ), खलु चार्द्ध वार्द्धशस्य for
तु...शस्यं ( 1 7 ).

१४ कृषिपरशरः
रेखात्रयं समुल्लिख्य ताभिस्ताश्च विवर्द्धयेत् ।
त्रिशृङ्गं सर्वकोणेषु पर्वतं तत्र दापयेत् ॥५४॥
ईशानादिदक्षिणाङ्कान् संलिखेदनलादितः ।
येनयेनाजसंक्रान्तिस्तेन प्रावृट्फलं भवेत् ॥५५॥
1 A, C रेखां तिर्यक् for रेखात्रयं, ताडितं ( A भाजितं ) for ताभिस्ताः,
विदर्भयेत् for विवर्द्धयेत्. D तिर्यक् रेखावित् भवेत् for ताडितं...
विदर्भयेत् ।
2 D त्रिशूलं for त्रिशृङ्गं ।
3 A reads the line as ईशादिदक्षिणं शृङ्गान्तं लिखेदनलभादितः ।
C reads ईशादिदक्षशृङ्गान्तं लिखेन्नृतादिभिः ।
D reads ईशानादिदक्षिणांन्तं शिलिखेदनलादितः ।
4 A मेन for second येन. C तेन for first येन, वदेत् for भवेत् । D केनार्क
for येनाज ।
4-5 After this line A reads: —
अश्विन्यादौ समुद्रे स्यान्नक्षत्रं च द्वयंद्वयम् ।
तीरपर्वतकच्छेषु एकैकं परिकीर्तितम् ॥
B gives the verse with समुद्रेषु for समुद्रे स्यात्, कच्छपर्वततीरेषु for
तीर...कच्छेषु, as an alternative reading of the text quoted
above.
In place of this verse, D reads as follows: — अपां निधौ द्वयं
देयमेकैकं पर्वतेऽपि च । कच्छ्राष्टौ पर्वते चाष्टौ चतुस्तीरे चतुष्टयम् ॥
अश्विनिय...(?) पुष्पं सर्पं (?) वायुविशालमेव च...(?) देयं तु न निधौ
क्रमात् ॥

कृषिपराशरः १५
अतिवृष्टिः समुद्रे स्यादनावृष्टिस्तु पर्वते ।
कक्षयोश्चित्तला वृष्टिः सुवृष्टिस्तीरसङ्गमे ॥५६॥
अथ ज्येष्ठवृष्टिलक्षणम्—
चित्रास्वातीविशाखासु ज्येष्ठे मासि निरभ्रता ।
तास्वेव श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः ।
तदा संवत्सरो धन्यो बहुशस्यफलप्रदः ॥५७॥
ज्येष्ठादौ सितपक्षे च आर्द्रादिवशत्रक्षके ।
सजला निर्जला यान्ति निर्जलाः सजला इव ॥५८॥
1 D च for तु
2 B शैलसन्धिषु for तीरसंगमे. C मध्यमा for चित्तला. D reads the line
thus तीरे च बहुला वृष्टिः सुवृष्टिः कक्षसंधयोः ॥ [ For A's reading after
this line, see f. n. 5-8 under verse 53 supra. ]
3 A, B, D omit वृष्टि ।
4 A निरूपयेत् for निरभ्रता. D °खाः स्युः for °खासु.
4-5 Appear to have been attributed by Raghunandana, in
Jyotistattva (Smṛti-tattva, I, p. 701), to Varāha, with वर्षति
for वासवः ।
6 A सदा वर्षाः शुभा मवाः for बहु···प्रदः ।
7 A ज्येष्ठस्यादौ सिते पक्षे for ज्येष्ठादौ···च ।
8 A तथा for इव. C reads निर्जलाः सजलाः प्रोक्ताः सजला
निर्जलास्तथा ।
6-8 B reads these lines with the following variants bet.
33b and 34a supra, (p. 9).
सितपक्षे and च transposed (l 7), आर्द्रादौ for आर्द्रादि (l 7).

१६ कृषिपराशरः
अथाषाढवृष्टिलक्षणम्—
आषाढ्यां पौर्णमास्यां सुरपतिककुभो वाति वातः सुवृष्टिः
शस्यध्वंसं प्रकुर्याद्दहनदिशिगतो मन्दवृष्टिर्यमेन ।
नैऋत्यां शस्यहानिर्वरुणदिशि जलं वायुना वायुकोपः
कौबेर्यां शस्यपूर्णां प्रथयति नियतं मेदिनीं शम्भुना च ॥५९॥ 5
आषाढस्य सिते पक्षे नवम्यां यदि वर्षति ।
वर्षत्येव तदा देवस्तन्नावृष्टौ कुतो जलम् ॥६०॥
शुक्लाषाढ्यां नवम्याम उदयगिरितटी निर्मलत्वं प्रयाति
स्वीयं कार्यं विधत्ते खरतनुकिरणो मण्डलाकारयोगम् ।
जीमूतैर्वेष्टितोऽसौ यदि भवति रविर्गम्यमानेऽस्तशैले 10
तावत्पर्यन्तमेव प्रगलति जलदो यावदस्तं तुलायाः ॥६१॥
2 A, B ककुभं for ककुभो. A, C सुवृष्टिं for सुवृष्टिः. D दिशि चेद्भातिवायुः
for ककुभो...वृष्टिः।
3 A reads शस्याद्धं संप्रकुर्याद्दहनदिशिगतो मन्दवृष्टिं च यत्ने. B गते for गतो, C वृष्टि for
वृष्टिः. D reads the line thus सस्यान्ध्यं संप्रकुर्याद्बहुलयदिगतो मन्दवृष्टिर्यमे च।
2-3 Attributed to Varāha by Raghunandana in Jyotistattva (Smṛti-
tattva, I. 700) with ॰वृष्टिं, प्रकुर्याद्दहदहनदिशो for प्र...गतो.
4 A शस्यहानिं जनयति वरुणे वायुना वायुकोपो for शस्य...पः. C कोषाः for
कोपः, C बहु for दिशि. D बहुजलो मारुतो वायुकोणे for दिशि...कोपः।
5 C, D मेदिनी for मेदिनीं. B शस्यमीशे for शम्भुना च. D शस्यपूर्णा for
॰पूर्णां, शंकरोति for शम्भुना च.
4-5 Attributed by Raghunandana, in Jyotistattva (Smṛti tattva, I,
p.p. 700-701), to Varāha with निष्फला स्याद् वरुणबहुजलो for शस्य...
जलं and शस्यपूर्णा भवति समुदिता मेदिनी शम्भुनापि for शस्यपूर्णां...च ॥
7 D reads वर्द्धमेव तदा धान्यं तत्रावृष्टेः कुतो भयम् ।
8 • B शुक्राषाढी for शुक्लाषाढ्यां, प्रयाते for प्रयाति ।
9 B कालं for कार्यं, तर for तनु, मुखं for योगम् ।
10 C जीमूते वृष्टितो for जी...तो।
11 B प्रह्रदति for प्रगलति ।
8-11 Omitted by A, D. After line 11, C reads the following verses: —
आषाढशुक्लनवमीप्रभवप्रभाते, सूर्यो यदा प्रकटमण्डलमुभ्युदेति ।
मध्यांदिनेऽपि यदि वा परिवेषमेति, सायं ह्यनाव्रततनु (?) यदि वास्तमेति ॥
तल द्वयं द्वितयमप्यथ बैक (?) मिष्टां, वृष्टिं समादिशति नात्र विकल्पहेतुः ।
. आभावयां स्रवति संवृतवारिधारा, माकार्त्तिकं पृथुपयोधरसान्द्रविन्दुः ॥

कृषिपराशरः
अथ श्रावणवृष्टिलक्षणम्—
रोहिण्यां श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः ।
तदा वृष्टिर्भवेत्तावद् यावन्नोत्तिष्ठते हरिः ॥६२॥
कर्कटे रोहिणीऋक्षे यदि वृष्टिर्न जायते ।
तदा पराशरः प्राह हा हा लोकस्य का गतिः ॥६३॥
श्रावणे मासि रोहिण्यां न भवेद्वर्षणं यदि ।
विफलारम्भसंक्लेशास्तदा स्युः कृषिवृत्तयः ॥६४॥
अथ सद्योवृष्टिज्ञानम्*—
जलस्थो जलहस्तो वा निकटेऽथ जलस्य वा ।
स्रष्टा पृच्छति सृष्ट्यर्थं वृष्टिः संजायतेऽचिरात् ॥६५॥
1 A omits अथ and वृष्टि. B omits वृष्टि. D श्रावणनिरूपणं for श्रावण...
लक्षणम् ।
2 C वृष्टिर्भवेद्ध्रुवं for वर्षति वासवः ।
6 A वर्षणं न भवेत् for न...वर्षणं. C चतुर्थ्यां श्रावणे मासि for श्रावणे...रोहिण्यां ।
7 C संकाशा for संक्लेशा. For lines 6-7, D reads—श्रावणे मासि छत्रर्क्षे
यदि वर्षति वासवः। विपुला च तदा तु स्यात्कृषिवृत्तिर्विनश्यति ॥ After
line 7, C adds—श्रावणे प्रथमे पदे पूर्वभाद्रपदेषु च । चतुर्थ्यां यदि वर्षं
च तदा वर्षति वासवः ॥ पुरोवानहते (?) ग्रीष्मे श्रावणे वापि चर्षे हि ।
मेरुर्दर्शयते शृङ्गं जलधिः शुष्यते तदा ॥ पाश्चात्त्यः कर्कटेवापि प्राच्यः कन्यां गते
रवौ । सिंहे निर्वाततामेति जलपूर्णा महीभवेत् ॥ दिवा जलधरैश्छन्नं रात्रौ च
निर्मलं नभः । शोषमेति तदा पृथ्वी नात्र कार्याविचारणा । After the
same line, B adds—अथ भाद्रादिलक्षणम् । सिंहे भौमवारे च पूर्व-
फाल्गुनिऋक्षके। व्यतीपाते च नन्दायां कन्यायां वर्षयेद् रविः ॥, and D
adds—इति पौषाद्यष्टमासिकवृष्टिज्ञानलक्षणम् ।

• It is interesting to note the common indications mentioned
  here as well as in the Bṛhat-saṃhitā, Sadyovarṣaṇalakṣaṇam,
  pp. 411-422.
  8 A, D लक्षणं for ज्ञानम् ।
  9 B transposes जलस्थो जलहस्तो. C, D च for final वा. D तुलस्थे
  तुलहस्त (?) for जलस्थो जलहस्तो ।
  10 B दृष्टा for स्रष्टा, वृष्ट्यर्थं for सृष्ट्यर्थं. C पृष्ठः पृच्छति वृष्ट्यर्थं for स्रष्टा...
  सृष्ट्यर्थं, D वृष्टिप्रश्नो यदा भूयाद् for the same portion, and चिरात्
  for अचिरात् ।
  ३ 34446

• १४ कृषिपराशरः
  उत्तिष्ठत्यण्डमादाय यदा चैव पिपीलिका ।
  भेकः शब्दायतेऽकस्मात् तदा वृष्टिर्भवेद्ध्रुवम् ॥६६॥
  विडाला नकुलाः सर्पा ये चान्ये वा विलेशयाः।
  धावन्ति शलभा मत्ताः सद्योवृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥६७॥
  कुर्वन्ति बालका मार्गे धूलिभिः सेतुबन्धनम् । 5
  मयूराश्चैव नृत्यन्ति सद्योवृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥६८॥
  आघातवातदुष्टानां नृणामङ्गे व्यथा यदि।
  वृक्षाग्रारोहणं चाहेः सद्योवर्षणलक्षणम् ॥६९॥
  1 A उत्तिष्ठेत् for उत्तिष्ठति.
  B अकस्मादन्नमादाय उत्तिष्ठति for उत्तिष्ठत्यण्डम...चैव.
  C उत्तिष्ठन्ते for उत्तिष्ठति, पिपीलिकाः for पि...का।
  2 A सद्यः for तदा.
  D संजायते कस्मात् for शब्दायतेऽकस्मात्
  3 A अन्ये ये च for ये...वा. D विडालनकुलाः for विडालानकुलाः, वारि-
  लेशया for वा...शयाः ।
  4 For this line, A reads—कुर्वन्ति च स्वनं मत्ताः सद्यो वर्षणलक्षणम् ॥
  B शरभा for शलभा.
  C तदा for ध्रुवम् ।
  5 C बालिका for बालका.
  D बानिशा for बालका ।
  6 A वर्षणलक्षणम् for वृष्टि...ध्रुवम्, B, D प्रजायते for भवेद् ध्रुवम् ।
  7 C अघातवातदृष्टीनां for आघात...दुष्टानां, अङ्ग for अङ्गे ।
  D reads वातादवाते वृष्टिः स्यात् नृणामङ्गं (?) तथाधनाः (?) ।
  8 A अहेः for चाहेः. C reads the line as सर्पा वृक्षाप्रमारुढाः
  सद्यो वृष्टेस्तु लक्षणम्. D reads it वृक्षाप्रावो (?) हलेदन्तः सद्यो वर्षति ‘
  वासवः ।

कृषिपराशरः १६
पक्षयोः शोषणं रौद्रे खगानामम्बुचारिणाम् ।
झिञ्झीरवस्तथाकाशे सद्यो वर्षणलक्षणम् ॥७०॥
अथ ग्रहसंचारे वृष्टिज्ञानम्—
चलत्यङ्गारके वृष्टिर्भुंवा वृष्टिः शनैश्चरे ।
वारिपूर्णां महीं कृत्वा पश्चात् संचरते गुरुः ॥७१॥
ग्रहाणामुदये चास्ते तथा वक्रातिचारयोः ।
प्रायो वर्षन्ति हि घना नृपाणामुद्यमेषु च ॥७२॥
1 D reads it thus पक्षिणः सोशिता ( शोषिता ?) रौद्रेऽकस्माद-
म्बुचारिणः ।
2 B वृष्टिः प्रजायते for वर्षणलक्षणम्. D झर्कको (?) वै यदाकाशे for झिञ्झी...
काशे. After this line, C add the following : — यथूर्द्धं (?)
कृकलासकास्तरुगताः पश्यन्ति गावो मुहुः । दृष्टार्क (दृष्ट्वार्क ?) यदि वा
चरन्ति बहुशः संरौति भेकी यदि ॥ संचारस्तु पिपीलिकाऽण्डविषयोरद्धारजगत-
गवां (?) ।... (?) द्विणदीधितिः ( दीधितिः ? ) शिवदिशि क्षिप्रं तदा
वर्षति ॥ शनौ कुजे गुरौ चैव परिवेषो यदा भवेत् । चतुर्थे पञ्चमे वापि
जलपूर्णा भवेन्मही ॥ यदि भवति कदाचित् कार्तिके नष्टचन्द्रे । रविशनिकुज-
वारे स्वातिनक्षत्रयोगः ॥ भवति भूरिनिपातः स्थावराणां नराणाम् । त दृपि (?)
टविपशूनां वारिणा वायुना वा ॥ प्रावृषि शीतकरो भृगुपुत्रात् सप्तमराशिगतः
शुभदृष्टः । सूर्यसुतान्नवपञ्चमगो वा सप्तमगश्च जलागमनाय ॥
3 A ग्रहसंचालक्षणत् for ग्रह...ज्ञानम्. B वृष्टिलक्षणम् for वृष्टिज्ञानम्.
C संचारेण for संचारे ।
4 A चरत्य° for चलत्य° ।
5 C एकार्णवां for वारिपूर्णां ।
6 D तदा for तथा ।
Bet. lines 3 and 4, D reads सद्योवृष्टिकरो ( रः ?) शुक्नो यदा
बुधसमीपगः । तयोर्मध्यगतो भानुः समुद्रमपि शोषयेत् ॥
7 A वर्षन्ति जलदास्तत्र for प्रायो...घनाः B जलदा for हि घना, उद्यमेऽपि च
for उद्यमेषु च. D वर्षति जीमूतो for वर्षन्ति हि घना, उद्यमेऽपि च for
उद्यमेषु च ।

२० कृषिपराशरः
चित्रामध्येगते जीवे भिन्नभाण्डमिव स्रवेत् ।
ततः स्वातिं समासाद्य महामेघान् विमुञ्चति ॥७३॥
पुष्येणोपचितान् मेघान् स्वातिरेका व्यपोहति ।
श्रवणे जनितं वर्षं रेवत्येका विमुञ्चति ॥ ७४॥
1 A ०गतो जीवो for ०गते जीवे. C सूर्ये for जीवे. D खगा भारड
इवस्स्रवेत् (?) ।
Bet. lines 5 and 6, C adds the following: यदि व्रजति कुजः
पतङ्गमार्गे घट इव भिन्नतलो जलं ददाति । अथ वहति दिनकराप्रतो वा, भवति
च तदासौ प्रलयाया ( ? ) समर्थः ॥१॥ यद्येकराशौ भवतः सि ( ? ) तेन्दुजौ
पयोऽतिपूर्णां कुरुतो वसुन्धराम् । तयोस्तु मध्ये यदि पद्मबान्धवः, तया मही-
शोषमुपैति नान्यथा ॥२॥ सिंहं गते क्षितिसुते शुभवर्जिते च, शोषं वायुः
प्रलय इवान्बुवाहाः । भिन्नेन्दुनील ( भिन्नेन्द्रनील ? ) सकलोपमवामेयमाना (?),
वर्षन्ति ते कृपणदानमिवाम्बुवृत्रिम् ॥३॥ तामापतन्तीं कुरुराजसेनां, समुद्रनेला मिव
दुर्निवाराम् । निवारयत्येकरथेन पार्थश्रितां ( तां ? ) गतः सूर्य इवाम्बुवृत्रिम् । ४॥
अत्युग्रतं जलदवृन्दनुपैति नाश, मङ्गारके यदि बृहस्पतिनैकराशिम् । शोषं
प्रयान्ति सरितो हदनिर्र्झरास्ते, पल्लवलं भवति तत्र तुषारवृष्टिः ॥५॥ सलिल-
रहितशको याति शको याति शोषं धरित्री । भवति सततवातो धूलिहृद्द्'
नभोऽपि ॥६॥ भवति समरभीतिर्याति नाशं नरेन्द्रो । युवतिमिथुनमीने कार्मुके
मन्दगे च ॥७॥ एकराशिगताः पापाः शनिभौमदिवाकराः । पृथ्विधू (?) माकुली
( ला ? ) तत्र रुदन्ति बहवो जनाः ॥८॥
[ For some of these verses, sometimes with variants, see
footnote 8 under verse 78 ]
2 A, D तथा for ततः. महामेधो न वर्षति for महा...विमुञ्चति. D ०मेधो for
मेघान् ।
3 A अपचितान् ( ? ) for उपचितान्. B प्रायेण for पुष्येण, ०प्यपोहति
for व्यपोहति ।
4 A मेघं for वर्ष:. B रेवत्यां च for रेवत्येका. C व्यपोहति for विमुञ्चति. ,
D रेवलन्ते for रेवत्येका ।

कृषिपरशरः २१
अथानावृष्टिलक्षणम्—
ध्रुवे च वैष्णवे हस्ते मूले शके चरन् कुजः ।
सद्यः करोत्यनावृष्टिं कृत्तिकासु मघासु च ॥७५॥
कुजपृष्ठगतो भानुः समुद्रमपि शोषयेत् ।
5 स एव विपरीतस्तु पर्वतानपि प्लावयेत् ॥७६॥
सद्यो निकृन्तयेद्वृष्टिं चित्रामध्यगतो भृगुः ।
अङ्गारको यदा सिंहे तदाङ्गारमयी मही ॥७७॥
स एव रविणा युक्तः समुद्रमपि शोषयेत् ॥७८॥
1 D अवृष्टिज्ञानम् for अना...लक्षणम् ।
2 A, C ध्रुवेषु for ध्रुवे च. C ज्येष्ठे मूले च भानुजः for शक्रे...कुजः ।
4 C adds यदि कुजश्वरति (evidently corrupt) before the line.
5 A सेचयेत् for प्लावयेत्. C समुद्रमपि पूरयेत् for पर्वतानपि प्लावयेत् ।
6 The portion following मध्य is obscure in A.
8 रविदिना for रविणा. After this line, D adds the following verses:
(i) Verse 8 in the footnote under v. 73.
(ii) Verse 5 ( ibid ) with विन्दु for वृन्द ।
(iii) Last two feet of v. 5 ( ibid ) with च for ते, नित्य' छिन्नो for
पल्लवयं, चात्र for तत्र ।
(iv) तावन्मेघाः प्रवर्षन्ति निर्घोषचपलान्विता ।
यावत्कन्यां परित्यज्य तुलां नोपैति भार्गव ( वः ? ) ॥
(v) V. 4 in the footnote under v. 73.
(vi) चतुर्दशे पञ्चदशे तथाष्टमे तम... (?) दिने भृगोः सुतः ।
यदा... (?) दर्शनमस्तमेति तदा महोवारिमयेव लक्ष्यते ॥
(vii) V. 1 in the footnote under v. 73 with following variants :
यदि व्रजति transposed, मार्ग' for मार्गे, तनु for तक्षो, व्रजति यदि for
अथ वहति, दिव for दिन,... (?) शोषितुं समर्थः for the last foot.
(viii) V. 3 ( ibid ) with गतः for गते, ॰युतः for युते, ॰वर्जितः for ॰वर्जिते ;
शोष' नयेत् प्रलयकाल इवान्बुवाहान् for the second foot, भिन्नेन्द्रनील-
सदृशा अपि मेघसंघा for the third foot, दानतुषारवृष्टिः for दानमिवाम्बु-
वृष्टिम् । This topic is concluded with the remark इत्यनावृष्टिलक्षणम् ।

१२ कृषिपराशरः
अथ कृष्यवेक्षणम्
फलत्यवेक्षिता स्वर्णं दैन्यं सैवानवेक्षिता ।
कृषिः कृषिपुराणज्ञ इत्युवाच पराशरः ॥७९॥
अथ चान्ये मुनयः—
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् । 5
गोषु चात्मसमं दद्यात् स्वयमेव कृषिं व्रजेत् ॥८०॥
कृषिर्गावो वणिग्विद्याः स्त्रियो राजकुलानि च ।
क्षणेनैकेन सीदन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात् ॥८१॥
समर्थेन कृषिः कार्या लोकानां हितकाम्यया ।
असमर्थो हि कृषको भिक्षां प्राप्नोति मानवः ॥८२॥ 10
1 B कृषिपर्यवेक्षणम् for कृ...म्. D omits the line. अवेक्षणात् for
अवेक्षिता ।
2 B तद्दैन्यमनवेक्षणात् for दैन्यं.. क्षिता. C तदन्यदनवेक्षिता for the same
portion.
3 D पुरांग for पुराणज्ञ ।
4 A, D तथा च मनुः. C reads मनुः simply.
5 C पुरे for ॰पुरं, महानसे for महानसम् ।
6 D चान्येषु नो for चा...मं. It may be pointed out that none of
the verses from 82 to 85 occurs in the Manu-Smṛti (N. S.
Press ed.). V. 82, however, occurs verbatim in the Udyoga-
parvan of the Mahābhārata. (Chapter 38, v. 12).
7 B बाणविद्याः for वणिग्विद्याः, C बालस्वामि for the same portion,
गाव for राज. D विद्या for विद्याः ।
8 B क्षणेनैवावसीदन्ती ( C ॰वापसीदन्ति ) for क्षणेन...सीदन्ति. D नश्यन्ति
for सीदन्ति ।
9 A प्रजानां for लोकानां ।
B समर्येण for समर्थेन ।
10 B अटति नीचवत् for प्राप्नोति मानवः ।

कृषिपराशरः ११
गोहितः क्षेत्रगामी च कालज्ञो बीजतत्परः ।
वितन्द्रः सर्वशस्याढ्यः कृषको नावसीदति ॥८३॥
अथ वाहनविधानम्—
कृषिं च तादृशीं कुर्याद्यथा वाहान्न पीडयेत् ।
वाहपीडार्जितं शस्यं गर्हितं सर्वकर्मसु ॥८४॥
वाहपीडार्जितं शस्यं फलितं च चतुर्गुणम् ।
वाहनिःश्वासवातेन तद्द्रुतं च विनश्यति ॥८५॥
गुडकैर्यवसैर्धूमैस्तथान्यैरपि पोषणैः ।
वाहाः क्वचिन्न सीदन्ति सायं प्रातश्च चारणात् ॥८६॥
1 A कालबोज for कालज्ञो. D बालको (an obvious error) for
कालज्ञो ।
2 The first word in A is illegible. C सस्यग्रहणदक्षश्च for वितन्द्रः
सर्वशस्याढ्यः. D सुशिष्य for वितन्द्रः ।
3 A वाहपालनविधिः for वा...नम्. D inserts पालन bet. वाहन and
विधानम् ।
4 A एतादृशीं विद्यात् for च...कुर्यात् ।
5 C, D पितृदेवयोः for सर्वकर्मसु ।
6 C reads वाहपीडोज्झितं शस्यं फलत्येव चतुर्गुणम् ।
7 A द्रुतमेव for तद्द्रुतं च. B reads वाहनिःश्वासविफलः कृषको निःस्वतां
व्रजेत्. C दोषेण for वातेन. D reads the line thus वाहनिःश्वासात्फलं
कृतं सर्वं च नश्यति ।
8 A गुग्गुलैः, अपि and पोषणैः transposed. B गुण्डकैः for गुग्गुलैः.
C यवगोधूमै for यवसधूमै ।
9 C हीयन्ते for सीदन्ति ।
8-9 Omitted by D which reads instead—स च दारिद्र्यदोषेण पृथिव्यां
भ्रमति ध्रुवम् । चतुर्दिक्षु महादुःखी यो वाह्वान् परिपीडयेत् । वाहा दुःखं
न दीयन्ते सायं प्रातश्च वारणात् ॥

१४ कृषिपराशरः
गोशाला सुदृढा यस्य शुचिर्गोमयवर्जिता ।
तस्य वाहा विवर्द्धन्ते पोषणैरपि वर्जिताः ॥८७॥
गोशकृन्मूत्रलिप्ताङ्गा वाहा यत्र दिने दिने ।
निःसरन्ति गवां स्थानात् तत्र किं पोषणादिभिः ॥८८॥
पञ्चपदा तु गोशाला गवां वृद्धिकरी स्मृता । 5
सिंहगेहे कृता सैव गोनाशं कुरुते ध्रुवम् ॥८९॥
कांस्यं कांस्योदकं चैव तप्तमण्डं मषोदकम् ।
कार्पासशोधनं चैव गोस्थाने गोविनाशकृत् ॥९०॥
1 Before this line, B reads अथ गोशालाविधानम्. D शोभना for
सुदृढा, वर्द्धिते for वर्जिता ।
2 A गावो for वाहा.
D गावस्तस्य च वर्द्धन्ते for तस्य...विवर्द्धन्ते ।
3 A गावो for वाहा. B शकृन्मूत्रविलिप्ताङ्गा for गो...लिप्ताङ्गा. C लिप्ताश्च
( D संलिप्ता ) for लिप्ताङ्गा ।
4 C निश्वसन्ति for निःसरन्ति, स्थाने for स्थानात्.
D पोषणादिकं for ०दिभिः ।
5 B पञ्चपञ्चायता शाला for पञ्च...शाला, मता for स्मृता ।
6 Omitted by A. B ०स्थाने for ०गेहे.
C गोशालां ह्रियते for गोनाशं कुरुते.
D सिंहे गोष्ठीकृत ( ता ? ) for सिंह...कृता ।
7 A तण्डुलस्योदकं ( B तण्डुलानां जलं ) for कांस्यं कांस्योदकं. D तप्तमदो (?)
for तप्तमण्डं ।
Bet. 6 and 7, B reads सिंहगेऽहर्पतीं चैव गोशालां कुरुते यदि । प्रमादान्मन्द-
बुद्धिस्वाद् गवां नाशो भवेत्तदा ॥ A also reads this verse in the same
place with the following variants सिंहगेहे कृते for सिंह...पतौ.
8 B कार्पासास्थिस्तुषं for कार्पासशोधनं.
C गोशाले च विनाशकृत् for गो...कृत.
D चापि for चैव, गोस्थो गोषु नाशकृत for गो...कृत ।

कृषिपराशरः २५
संमार्जनीं च मुसलमुच्छिष्टं गोनिकेतने ।
कृत्वा गोनाशमाप्नोति तत्राजबन्धनाद् ध्रुवम् ॥९१॥
गोमूत्रजालकेनैव यत्रावस्करमोचनम् ।
कुर्व्वन्ति गृहमेधिन्यस्तत्र का वाहवासना ॥९२॥
विलन्धिं गोमयस्यापि रविभौमशनेर्दिने ।
न कारयेद् भ्रमेणापि गोवृद्धिं यदि वाञ्छति ॥९३॥
वारत्रयं परित्यज्य दद्यादन्येषु गोमयम् ।
शनिभौमार्कवारेषु गवां हानिकरः स्मृतः ॥९४॥
सन्ध्यायां तु गवां स्थाने दीपो यत्र न दीयते ।
स्थानं तत्कमलाहीनं वीक्ष्य क्रन्दन्ति गोगणाः ॥९५॥
1 संमार्जनीमुसलं च for स···मुसलं.
B अशनं for मुसलं ।
D भुक्तोच्छिष्टं for उच्छिष्टं गो ।
2 B तथा तत्राजबन्धने for तत्राज···ध्रुवम, C स्थानादन्यत्र बन्धनात् for
the same portion, D तथा तत्राजबन्धनम् ।
3 A तत् for तत्र, शोधनं for मोचनम्. C यदा अञ्चर (?) for यत्रावस्कर.
D चैव for ०नैव ।
4 C परिदेवना for वाहवासना, D वाहनाशनं for the same portion.
5 C विलन्धं ( D विलोपं ) for विलन्धि. A, D शनैः for शनेः ।
6 A प्रयत्नेन for भ्रमेणापि ।
7 Omitted by A.
8 Omitted by A. B विलम्ब्य शनिभौमेषु for शनि···वारेषु. C नाशकरः
पुनः for हानि···स्मृतः. D विलेपं शनिभौमेषु for शनि···वारेषु, ०करं
स्मृतं for ०करः स्मृतः ।
9 A सन्ध्याद्वये तु गो ( B सन्ध्याकाले च गो, C सन्ध्याद्वयेगवा ) for सन्ध्यायां
तु गवां. A विध्यते for दीयते ।
10 A तन्न प्रभां for तत्कमला, दृष्ट्वा क्रन्दति गोगणः for वीक्ष्य···गणाः.
C कर्मणा for कमला, धनाः for गणाः ।
४

२६ कृषिपराशरः
हलमष्टगवं प्रोक्तं षड्गवं व्यावहारिकम्।
चतुर्गवं नृशंसानां द्विगवं तु गवाशिनाम् ॥९६॥
नित्यं दशहले लक्ष्मीर्नित्यं पञ्चहले धनम् ।
नित्यं तु त्रिहले भक्तं नित्यमेकहले ऋणम् ॥९७॥
आत्मपोषणमात्रं तु द्विहलेन च सर्वदा । 5
पितृदेवातिथीनां च नान्नदाने भवेत् क्षमः ॥९८॥
अथ गोपर्वकथनम्—
गोपूजां कार्तिके कुर्याल्लगुडप्रतिपत्तिथौ ।
बद्ध्वा श्यामलतां शृङ्गे लिप्त्वा तैलहरिद्रया ॥९९॥
1 Before this line, D reads अथ हव ( हल ? ) निरूपणम्.
A, B व्यवसायिनां for व्यावहारिकम्. B धर्म्यं for प्रोक्तं ।
2 B च for तु ।
1-2 Attributing these lines to Hārīta, in Jyotiṣtattva (Smṛti-tattva,
I, p. 703), with अष्टागवं धर्महलं for हल...प्रोक्तं, जीविताथिनाम् for
व्यवहारिणाम्, ब्रह्मघातिनां for तु गवाशिनाम्, Raghunandana says that
such is the reading in the Viṣṇudharmottara.
4 A च for तु. C द्वि for त्रि, भुक्तं for भक्तं. D त्रिहले भुक्तिमात्रं तु for
नित्यं...भक्तं ।
3-4 Attributed by Raghunandana, in the same book, p. p. 688-
689, to the Rāja-mārtaṇḍa.
5 Omitted by C. D भवेन्नरः (?) for च सर्वदा ।
6 A तु for च.
B पुष्ट्यर्थं सोऽक्षमो भवेत् for नान्न...क्षमः ।
8 A, C पर्वे for पूजां.
A मासि for कुर्यात् ।
9 A ॰लताः for लतां. B स्कन्धे for शृङ्गे. C वाह fur बद्ध्वा, संलिप्य तेन
दोषया (?) for लिप्त्वा...हरिद्रया. D नित्य ( नृत्य ? ) गीतैश्च कौतुकैः for
लिप्त्वा...हरिद्रया ।

[Page 27]

कृषिपराशरः
२७

कुङ्कुमैश्चन्दनैश्चापि कृत्वा चाङ्गे विलेपनम् ।
उद्यम्य लगुडं हस्ते गोपालाः कृतभूषणाः ॥१००॥
ततो वाद्यैश्च गीतैश्च मण्डयित्वाम्बरादिभिः ।
भ्रामयेयुर्वृषं मुख्यं ग्रामे गोविघ्नशान्तये ॥१०१॥
गवामङ्गे ततो दद्यात् कार्तिकप्रथमे दिने ।
तैलं हरिद्रया युक्तं मिलित्वा कृषकैः सह ॥१०२॥
तप्तलोहैं दिने तस्मिन् गवामङ्गेषु दापयेत् ।
छेदनं च प्रकुर्वीत लाङ्गूलकचकर्णयोः ॥१०३॥
सर्वा गोजातयः सुस्था भवन्त्येतेन तद्गृहे ।
नानाव्याधिविनिर्मुक्ता वर्षमेकं न संशयः ॥१०४॥

[Footnotes / Critical Apparatus]

1 A चैवांगलेपनं for चांगे विलेपनम्. C चांगापलेपनं ( चांगोपलेपनं ? ) for the same portion. D भृङ्गे for चाङ्गे ।
2 C पुच्छे for हस्ते, गोशाला: for गोपालाः ।
3 B, C नृत्यैः for गीतैः. D अथ वाद्यैर्नृत्यगीतैः for ततो...गीतैश्च, सुखादिभिः for अम्बरादिभिः. C reads this line before L 1.
4 A, C भ्रामयेत् परमं सौख्यं for भ्रामयेयु... मुख्यं. D भ्रमगो तृतीयं ग्रामविघ्नशान्तये ततः ।
5 A तथा for ततो, अभ्रजद्वयं (?) for अम्भसा सह. B तद्वा for ततो. C वैशाखस्याम्भसा सह for कार्तिकप्रथमेदिने ; मस्तके तु गवां for गवा...ततो. D मध्ये for अङ्गे ; वैशाखस्या...(last four letters corrupt) for कार्तिक...दिने ।
6 B कुङ्कुमैः ( D कर्षकैः ) for कृषकैः. C omits the line.
7 B reads तप्तलौहादिकं तत गवामंगे प्रदापयेत्. D अंगे प्रतापयेत् for अंगेषु दापयेत् ।
8 A तु ततः कुर्यात् for च प्रकुर्वीत. B लोम्नां लाङ्गूल for लाङ्गूलकच. C प्रकुर्वन्ति for प्रकुर्वीत, लाङ्गुलस्य च for लाङ्गूलकच ।
9 A सर्वा गौर्जायते तेन सुस्था भवन्ति तद्गेहे. D तदा for सर्वा ।
10 C नाश for नाना ।

२८ कृषिपराशरः

अथ गोयात्राप्रवेशौ—
पूर्वात्रयं धनिष्ठा च इन्द्राग्निसौम्यवारुणाः ।
एते शुभप्रदा नित्यं गवां यात्राप्रवेशयोः ॥१०५॥
त्रिषूत्तरेषु रोहिण्यां सिनीवाली चतुर्दशी ।
पुष्यश्रवणहस्तेषु चित्रायामष्टमीषु च ॥१०६॥
गवां यात्रां न कुर्वीत प्रस्थानं वा प्रवेशनम् ।
पशवस्तस्य नश्यन्ति ये चान्ये तृणचारिणः ॥१०७॥
अर्कार्किकुजवारेषु गवां यात्राप्रवेशयोः ।
गमने गोविनाशः स्यात् प्रवेशे गृहिणोवधः ॥१०८॥
अथ गोमयकूटोद्धारः—
माघे गोमयकूटं तु संपूज्य श्रद्धयान्वितः ।
शोभने दिवसे ऋक्षे कुद्दालैस्तोलयेत्ततः ॥१०९॥

1 A कथनं for प्रवेशौ. B गवां for गो. D प्रवेशकथनं for प्रवेशौ ।
2 A शाकसौम्याग्नि for इन्द्राग्नि...वारुणाः. C इन्द्राग्नो for इन्द्राग्नि. D त्रय
for त्रयं, धनिष्ठेद्रानैन्द्राग्नि for धनिष्ठा...म्नि ।
4 A कुहूस्तथा for चतुर्दशी. B उत्तरात्रय for त्रिषूत्तरेषु ।
5 C श्रवेणाहत्तशकेषु for पुष्य...हस्तेषु. D श्रवणे पाण्य (?) हस्ते च आद्रायां
for पुष्य...चित्राया ।
6 A reads गवां यात्रां प्रकुर्व्वन्ति प्रवेशं वा कथंचन. D स्वस्थाने for प्रस्थानं ।
7 A हलधारिणः for तृणचारिणः. D तेन for तस्य, पशुजातयः for
तृणचारिणः ।
9 A विनाशः स्याद् गवां गेहे for गमने...स्यात्.
C गृहिणी for गृहिणो ।
10 D omits कूट ।
11 A च for तु, कृषितत्परः for श्रद्धयान्वितः .
D सिद्धया (?) for श्रद्धया ।
12 B सारंशुभदिनं प्राप्य ( D सार' शोभनदिवसे ) for शोभने...ऋक्षे.
C चैव for ऋक्षे ।

कृषिपराशरः २६
रौद्रे संशोष्य तत् सर्व्वं कृत्वा गुण्डकरूपिणम्।
फाल्गुने प्रतिकेदारे सारं गर्ते निधापयेत् ॥११०॥
ततो वपनकाले तु कुर्यात् सारविमोचनम्।
विना सारेण यद्धान्यं वर्द्धते फलवर्जितम् ॥१११॥
5 अथ हलसामग्रीकथनम्—
ईषायुगहलस्थाणुर्निर्योलस्तस्य पाशिकाः।
अड्डचल्लश्च शौलश्च पच्चनी च हलाष्टकम् ॥११२॥
पञ्चहस्ता भवेदीषा स्थाणुः पञ्चवितस्तिकः।
सार्द्धहस्तस्तु निर्योलो युगं कर्णसमानकम् ॥११३॥
1 A रूपणं (?) (C रूपकं) for रूपिणम्. C सारं for सर्व्वं, गुण्डुक (D
गुरिडक) for गुण्डक।
2 B गर्तं कृत्वा for सारं गर्ते।
3 C अत्र परकाले for वपनकाले।
4 B, C, D न फलत्यपि for फलवर्जितम्.
C कुर्वते for वर्द्धते।
5 A omits कथनम्।
6 B ईशोयुगो हल (C ईशोयुगं हलं) for ईषा...हल. A निर्योनि (?)
(C निर्योगः) for निर्योल, A, C पालिका for पाशिकाः. D reads the
line thus—सायुग्मं हलस्थाणुनिर्याणस्तस्य पूलिका. For construction
of 'īṣā', see Bṛhat-saṃhitā 78.27 and comm. thereon.
7 A reads the line thus—अतोबन्धः शालीकं च प्राजनं चेति चाष्टकम्।
C ममीनश्च for शौलश्च, पाचनी fot पच्चनी, जोति (चेति ?) चाष्टकम्।
D...(?) सलिलप्राजनि तेजनी च (?)
8 B, C, D हस्तो for ०हस्ता. B, C ईशः for ईषा।
9 A सार्द्धहस्तं तुनिर्योनि.
B युगः कर्णसमानकः.
C च for तु, निर्योगो for निर्योल.
D reads सार्द्धहस्तरकनिर्याणं युग्मकर्णममात्मकम्।

३० कृषिपरारशः
निर्योलःपाशिका चैव अङ्गचल्लस्तथैव च ।
द्वादशाङ्गुलमानौ तौ शौल्योऽरत्निप्रमाणकः ॥११४॥
सार्द्धं द्वादशमुष्टिर्वा कार्या वा नवमुष्टिका ।
दृढा पञ्चनिका ज्ञेया लोहाग्रा वंशसंभवा ॥११५॥
आबद्धो मण्डलाकारश्चतुःपञ्चाशदङ्ग लः । 5
योक्त्रं हस्तचतुष्कं स्यात् रज्जुः पञ्चकरात्मिका ॥११६॥
पञ्चाङ्गुल्यधिको हस्तो हस्तो वा फालकः स्मृतः ।
अर्कस्य पत्रसदृशी फालिका तु नवाङ्गुला ॥११७॥
एकविंशतिशल्यस्तु विद्धकः परिकीर्तितः ।
नवहस्ता तु मदिका प्रशस्ता सर्वकर्मसु ॥११८॥ 10
1 A अतिवन्ध for अङ्गचल्ल. C नियोग, चेति for चैव. A नियोनि पालिका
for नि...पाशिका. D निर्याणकालिका for निर्योलपाशिका ।
2 A तु for तौ, शलोकं हस्तमानकं for शौलो...माणकः . D reads the
line as—अङ्गुल्यो ( अङ्गुल्यो ? ) द्वादश एते सलिलोन्धुप्रमाणकः ।
4 A प्राजनिका ( C पाचनिका, D पाञ्चालिका ) for पञ्चनिका. C विज्ञैः
( D रिक्ता ) for ज्ञेया ।
5 B स्मृतः पञ्चदशाङ्गुलः for चतुः...अङ्गुलः. C, D कुण्डल for मण्डल.
D आबन्धः ( B आबन्धो ) for आबद्धः, दशपञ्चाङ्गुल ( लः ? ) स्मृतः ।
6 A अङ्कजं ( ? ) वान ( ण ? ) हस्तकम् for रज्जु...त्मिका, B च for स्यात्.
C कडकः पञ्चहस्तकः for रज्जुः...त्मिका. D reads या...( ? ) हस्तचतुष्टं
च स्फोटकः पञ्चकात्मकः ।
7 A पञ्चाङ्गुलेनैको हस्तो लोहस्य for पञ्चा...वा, B ॰लाधिको for ॰ल्यधिको.
D पञ्चमाङ्गुलिलो ( ? ) हस्तो लाङ्गलेलो for पञ्चा...वा ।
8 A अर्कपलस्य for अर्कस्य पत्र. B पाशिका for फालिका. D आबन्धः
सदृशः फालो मध्ये चैव for अर्कस्य...तु ।
9 A वैदिक ( D विन्धकः, C विद्रवः ) for विद्धकः. C ॰काङ्गुलि for
॰शल्यस्तु ।
10 B कृषि for सर्व. C मयिका for मदिका. D प्रशस्था for प्रशस्ता ।

कृषिपरशरः ३१
इयं हि हलसामग्री पराशरमुनेर्मता ।
सुदृढा कृषकैः कार्या शुभदा सर्वकर्मसु ॥११९॥
अदृढायुक्तमाना या सामग्री वाहनस्य च ।
विघ्नं पदे पदे कुर्यात् कर्षकाले न संशयः ॥१२०॥
5 अथ हलप्रसारणम्—
अनिलोत्तररोहिण्यां मृगमूलपुनर्वसौ ।
पुष्यश्रवणहस्तासु कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१२१॥
हलप्रसारणं कार्यं कृषकैः शस्यवृद्धये ।
शुक्रेन्दुजीववारेषु शशिशस्य विशेषतः ॥१२२॥
10 भौमार्कदिवसे चैव तथा च शनिवासरे ।
कृषिकर्मसमारम्भो राज्योपद्रवमादिशेत् ॥१२३॥
1 D reads इत्थं लाङ्गलसामग्री पराशरमुनिस्मृता ।
2 B, D कर्षकैः for कृषकैः. B, D कृषिकर्मणि for सर्वकर्मसु. D समर्था for
शुभदा ।
3 B ॰युज्यमाना for ॰युक्तमाना, सा for या. C अन्वदृढानुकाया वा for
अदृढा...या ।
4 C कृषकाणां for कर्षकाले. D कृषिकाले ।
5 A हलप्रसारणकथनं (D हलप्रसारकथनम् ) for हल...णम् ।
7 A, B ॰हस्तेषु for ॰हस्तासु, B हाल for हल ।
8 B कर्षकैः for कृषकैः ।
10 A तथापि ( B तथैव ) for तथा च ।
11 A, C राजोपद्रवं for राज्योपद्रवं. D समारम्भे for समारम्भो ।
After this line, C reads बुधबृहस्पतौ चन्द्रे शुक्रे चैव विशेषतः । प्रशस्तं
हलकार्यं च चन्द्रयोगे शुभे दिने ॥ वृषे धनुषि मीने च कन्यामिथुनवृश्चिके ।
वाहयेत्तु बलोवर्दाम्नत्वा पृथ्वीं पराशरम् ॥ वृषे पशुविनाशः कर्कटे जलजाद्-
भयम् । सिंहे शस्यविनाशः स्यात् तुलायां न प(प्र ?) रोहति ॥ मृगे
शस्त्रभयं विद्यात् कुम्भे चैव भयं भवेत् । तस्मात् प्रयत्नेन हलकर्माणि
कारयेत् ।

३२ कृषिपराशरः
दशम्येकादशी चैव द्वितीया पञ्चमी तथा ।
त्रयोदशी तृतीया च सप्तमी च शुभावहा ॥१२४॥
शस्यक्षयः प्रतिपदि द्वादश्यां वधबन्धनम् ।
बहुविघ्नकरी षष्ठी कुहूः कर्षकनाशिनी ॥१२५॥
हन्त्यष्टमी वलीवर्द्दान्नवमी शस्यघातिनी ।
चतुर्थी कीटजननी पतिं हन्ति चतुर्दशी ॥१२६॥
वृषे मीने च कन्यायां युग्मे धनुपि वृश्चिके ।
एतेषु शुभलग्नेषु कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१२७॥
मेषलग्ने पशुं हन्यात् कर्कटे जलजाद्भयम् ।
सिंहे सर्पभयं चैव कुम्भे चौरभयं तथा ॥१२८॥
मकरे शस्यनाशः स्यात्तुलायां प्राणसंशयः ।
तस्माल्लग्नं प्रयत्नेन कृष्यारम्भे विचारयेत् ॥१२९॥
३ C ० क्षयं च प्रतिपत् द्वादशी for ० क्षयः... बन्धनम् ।
४ B कृषक for कर्षक ।
५ A बलीवर्द० for बलीवर्दान् ।
६ B सर्वं for पतिं. After this line, C reads संपूज्याग्निं द्विजं देवं
कुर्याद्धलप्रसारणम् । कृष्णो वृषो हले श्लाघ्यो रक्तो वा कृष्णलोहितौ ॥ वृषो
हलरुचिवर्ज्यश्छिन्नलाङ्गूलकर्णकः । सर्वशुक्लस्तथा वर्ज्यः कृषकैर्हलकर्मणि ॥
अथ पादौ तयोलिम्पौ नवनीतैर्धृतैरपि । उत्तराभिमुखो भूत्वा क्षीरेणार्घ्यं
प्रदापयेत् ॥ हलप्रसारणं कार्यं नीरुग्भिरपि कर्षकैः । ततोऽपि चार्घ्यमादाय
वासवाय निवेदयेत् ॥
८ B हाल for हल. D नित्य for शुभ ।
९ A हन्ति for हन्यात्. D जलजं for जलजात् ।
१० B चौरभयं for सर्पभयं, सर्पभयं for चौरभयं. D कुर्यात् for चैव, भवेत्
for तथा ।
Note:—Lines 7-10 are read by C at a different place with many
variations. See footnote 11 under V. 123.
11-12 The matter, stated in these lines, is found at a different
place in C (See footnote 11 under V. 123).