करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।४ (५५)

फलक्षयः स्फुटतरौ ग्रहणेऽथ ततस्तिथिः ॥ २ ॥
इति नतं क्रममौर्विकयोदितं क्रमजमेव हि जिष्णु-
जसम्मतम् । यदपरैः कृतमुत्क्रमजीवया वलनह-
र्तृकर्म न तन्मतम् ॥ ३ ॥
द्युदलगलघटीनामित्यादिनोक्तेनेति—नतेन हीनैः पुनर्नतेनैव
गुणितैः खगुणैस्त्रिशद्भिः खशरभानुभुवः सार्द्धशतद्वयैकादशस-
हस्राणि भक्ते लब्धमंशादि दशभी रहितं रविहरः स्यात्, स
एव रविहरः स्वदशांशेन रहितश्चन्द्रहरः स्यात्, अथार्कमन्दफलं
रविहरेण चेद्भक्तं तदा रविफलं कलादिकं रविनतफलम्ऽस्यात्
चन्द्रमन्दफलं चन्द्रहरेण भक्तं कलादिकं चन्द्रनतफलं स्यात्,
रविनतफलं पश्चिमकपालस्थे रवौ धनं पूर्वकपालस्थेऽर्के ऋणम्
अर्द्धरात्रान्मध्याह्नपर्यन्तं पश्चिमकपालमित्यर्थः, अथ चन्द्रग्र-
हणे तु रात्रिरेव दिनत्वेन व्यवह्रियत इति चन्द्रस्य वैपरीत्येन
कपालव्यवस्था, मध्याह्नादर्द्धरात्रपर्यन्तं पूर्वकपालः, अर्द्धरात्रा-
न्मध्याह्नपर्यन्तं पश्चिमकपाल इत्यर्थः, अथ चन्द्रे पूर्वकपा-
लस्थे चन्द्रस्य मन्दफले ऋणे सति नतफलं चन्द्रे धनमर्थात्प-
श्चिमनते चन्द्रे फले ऋणे सत्यृणम्- इतरथा फले धने सत्यु-
भयतः प्राक्कपालस्थे परकपालस्थे वा चन्द्रे नतफलमृणम्, एव-
मेतौ ग्रहणे स्फुटतरौ विधाय ताभ्यामेवात्र तिथिः साध्या ।
कैश्चिदित्यत्रासकृदिदं कर्म कृतं परमनुक्तत्वान्नासकृत्क्रियते,
तथा कैश्चिदपि सूर्याचन्द्रमसोर्भुक्तिरपि नतेन संस्कृता तद्दैवं

रविगतिफलं रविहरेण भाज्यं लब्धेन रविचन्द्रविगतिरपि
संस्कार्या, चन्द्रगतिफलं चन्द्रहरेण भाज्यं लब्धं प्राकपालस्थे
चन्द्रे गतिफले ऋणे भुक्तौ धनम्, अन्यथा ऋणमित्यर्थः ।
एतन्नतकर्म सूक्ष्ममिच्छतान्यत्रापि तिथ्यानयने सूर्याचन्द्रमसोः
पृथक्कृतं विधाय कर्तव्यम्, उक्तं च; इदं ग्रहाणां नतकर्म
युक्तं स्वल्पान्तरत्वान्न कृतं तदाद्यैरिति ग्रहणदृग्गणितयोरेक-
त्वप्रयोजनायावश्यं कर्तव्यमिति भावः । इति नतं क्रमज्यानत-
कर्म सिद्धान्ते प्रोक्तम्, तदेवानेन प्रकारेण मयोक्तम्, खशरभानु-
भुव इत्यङ्कानयने क्रमज्योत्पन्नमित्यर्थः । ब्रह्मगुप्ताचार्यस्य
मते तदेव सम्मतम्, यत्कैश्चिद्दलननतकर्म उत्क्रमज्यया
कथितं तदस्माकं न मतम्, चन्द्रमसो दिनं रात्रिरिति वचनात्
सूर्यस्य रात्रिदलं चन्द्रदिनार्द्धमिति, रात्रिदलम् १६।४९ इष्ट-
घटी पूर्णिमाघटी ११।५१ उभयोरन्तरम् ४।५७ प्राङ्नतमु-
न्नतम् २५।३ सूर्यस्य नतार्थं रात्रिशेषे गते वा भवति समये
चेज्जन्म तत्तद्घटीभिः संयुक्ते वासराधै खलु नतघटिकाः प्राक्-
प्रतीच्यो भवेयुरिति सूर्यस्य २५।३ पश्चिमेऽर्धाच्चन्द्रो-
न्नतमेव सूर्यस्य नतम्, नतेन ४।५७ हीनाः खगुणाः
२५।३ नतेनैव ४।५७ गुणिताः १२४।० सूर्यन-
तेन २५ । ३ त्रिंशद्धीनाः ४ । ५७ सूर्यनतेनैव गुणिता १२
४ । ० एवमेभिः खशरभानुभुवः ११२५० भक्ता लब्धमं-
शादि १० । ४३ । ३२ दशवर्जितम् ८० । ४३ । ३२

रविहरोऽयं स्वदशांशेन ८१४ । २१ ऊनो जातश्चंद्रहरः ७२
। २९ । १२ रविमन्दफलम् ० । ३८ । ४ रविहरेणाप्तमं-
शादि ० । ० । २८ चन्द्रमन्दफलम् ४ । १९ । ५२ चन्द्रहरेण
लब्धम् ० । ३ । ३४ प्राकपालत्वात्फलस्यर्णत्वाद्धनम्,
गतेः स्वल्पान्तरत्वान्नतफलमुपेक्षितम्, नतफलसंस्कृतोऽर्कः ८
। ० । ४ । १७ चन्द्रः १ । २७ । ३५ । १८ आभ्यां
तिथिरेष्या ११ । ३८ ॥
अथ ग्रहाणां तात्कालिकत्वमिन्द्रवज्रयाह-
यातैष्यनाडीगुणिता द्युभुक्तिः षष्ट्याहृता तद्रहि-
तो युतश्च । तात्कालिकः स्यात्स्वचरः शशीनौ
पर्वान्त एवं समलिप्तकौ स्तः ॥ ४ ॥
यातैष्येति-गतगम्येष्टघटीभिर्ग्रहस्य दिनभुक्तिर्गुण्या षष्ट्या
भाज्या लब्धेनौदयिको ग्रहस्तात्कालिकोऽन्यो वा गतफलेन
रहितो गम्येन युतो वक्रिणि विपरीतमेवं तात्कालिकः स्पष्टौ
चरफलेन संस्कृतौ, एवं तात्कालिकौ रविचन्द्रौ कृतौ समलि-
प्तकौ स्तः । अत्र पर्वान्तघटीकरणे शेषत्यागो भवति, तेन
चन्द्रो गतिबाहुल्यादल्पान्तरं भवति, अतो विभान्तिन्दोरंशा
द्वादशभिर्भाज्याः शेषांशा हरात्त्याज्यास्तेषां कलास्ताभिश्च-
न्द्रसूर्ययोर्गती पृथक् भुक्त्यन्तरेणाप्तेन कलाफलेन युतौ सम-
न्वितौ समलिप्तिकौ स्तः । यथैष्यघटीभिः ११ । ३८ रवि-
गति ६१ । २१ गुणिता ७१३ । ४२ षष्ट्या भक्ता लब्धेन

कलादिना ११ । ५३ युतः, एवं गम्यघटीभिश्चन्द्रगतिः ८२
९ । ३५ यातघटी ३१।१ गुणिते षष्ट्या भक्ते कलादिफलेन
युतौ गम्यत्वात्स्वल्पान्तरत्वादिकलाभेदेऽपि न दोषः । अमा-
वास्यायां रविचन्द्रौ राश्यादिसमौ पूर्णिमायां च षड्राश्यन्तरे
लवादिसमौ तात्कालिकचन्द्रः २ । ० । १६ । ८ सूर्यः । ८ ।
० । १६ । १० पातः ४ । १ । ३६ । १५ ॥ छ ॥ ४ ॥
अथ शरसाधनमुपजात्याह-
‘सपाततात्कालिकचन्द्रदोर्ज्या त्रिघ्नी कृताप्ता च शरो-
ऽङ्गुलादिः । सपातशीतद्युतिगोलदिक्स्यान्मेपा-
दिषट्कं खलु सौम्यगोलः ॥ ५ ॥
सपातेति-तात्कालिकपातेन सहितस्य तात्कालिकचन्द्रस्य
भुजज्या कार्या सा त्रिभिर्गुणिता कृतैश्चतुर्भिर्भक्ता लब्धमंगु-
लादिः शरः स्यात् । सपातचन्द्रस्य गोलवशाद्दिग्यस्य तादृशः
सपातचन्द्रे सौम्यगोलस्थे सौम्यशरः याम्यगोलस्थे याम्यशरः
सगोलः कथं दिगित्याह-मेपादीति-मेषादिराशिपट्कं सौम्य-
गोलः, अपरं तुलादिषट्कं याम्यगोलः यथा पातः ४ । १ ।
३६ । १५ चन्द्रः २ । ० । १६ । ८ संयुतः सपातचन्द्रः ६ । १ । ५२ ।
२३ भुजः ० । १ । ५२ । २३ ज्या ३ । ५६ त्रिघ्नी ११ ।
४८ कृताप्ता २ । ५७ शरोऽङ्गुलादिः सपातचन्द्रो दक्षिणगोले
तेन दक्षिणः ॥ ५ ॥
अथायनज्ञानं प्रकारान्तरेण शरानयनं सार्द्धे-

बाहुभागास्तिथ्युद्धृता" or "बाहुभागास्तिथ्युद्धृता"?
It is "बाहुभागास्तिथ्युद्धृता".

L12:
"ना कलादिः शरो भवति त्रिभिर्विभक्तेऽङ्गुलादिः स्यात् ।"
Wait, look at "त्रिभिर्विभक्तेऽङ्गुलादिः" or "त्रिभिर्विभक्ते ऽङ्गुलादिः"?
"त्रिभिर्विभक्तेऽङ्गुलादिः स्यात् ।"

L13:
"अथ सपाताचन्द्रः ६ । १ । ५२ । २३ भुजः ० । १ ।"
Wait: "सपाताचन्द्रः" or "सपातचन्द्रः"?
Look at 'त': there is an aa-matra? "सपाता" or "सपात"?
Look at 'त': it has a vertical bar, looks like "सपाताचन्द्रः" or "सपातचन्द्रः"?
Wait, look at the space between त and च: there is a vertical stroke 'ा'!
Wait, let's look at: स (sa) पा (pa) त (ta) ा (aa) च (ca) न्द्रः (ndrah)?
No, wait: could it be "सपातचन्द्रः"? Look at 'ता': the line is connected. Wait, is it सपातचन्द्रः or सपाताचन्द्रः?
Actually

( ६० ) करणकुतूहलम् । ४
बिम्बं विधोः स्यात्स्वगतिर्युगाद्रिभक्ता खेर्दस्रहता
शिवाप्ता ॥७॥ त्रिघ्नीन्दुभुक्तिस्तुरगांगभक्ता भूभा-
केभुक्त्यद्रिलवेन हीना । राहुः कुभामण्डलगः
शशांकं शशांक-च्छादयतीर्कविम्बम् ॥ ८॥
चन्द्रस्य स्फुटभुक्तिर्युगाद्रिभिश्चतुःसप्ततिभि ७४ भक्ता
लब्धं चन्द्रबिम्बांगुलानि स्युः, रविस्पष्टगतिर्दस्राभ्यां २
गुणिता शिवैरेकादशभि ११ भक्ता लब्धं रविबिम्बं स्यात् ।
अथ चन्द्रभुक्तिस्त्रिगुणा तुरगाङ्गैः सप्तषष्टिभि ६७ भक्ता सूर्य-
भुक्तेः सप्तांशेन ७ हीना भूभा छायाबिम्बं स्यात् । भूछाया-
तद्विधुकक्षा तावद्वर्तते, यथा चन्द्रगतिः ८२९ । ३५
युगाद्रि ७४ भक्ता लब्धं चन्द्रविम्बम् ११ । १२ अंगुला-
दिः । रविगतिः ६१ । २१ दस्रहता १२२ । ४२ शिव
११ भक्ता लब्धं रविबिम्बम् ११ । ९ चन्द्रगतिः ८२९ ।
३ त्रिगुणा २४८८ । ४५ तुरगांग ६७ भक्ता लब्धम्
३७ । ३२ रविभुक्तेः ६१ । २१ सप्तमांशेन ८ । ४५ हीनं
भूछायाबिम्बम् २८ । २२ । स्वस्वयोजनविम्बानयनम् ।
स्वस्वपातकलाभिः कक्षा गुणिता चक्रकला २१६०० भक्ता
लब्धं योजनात्मकं बिम्बं भवति । एवं कृतं रवेर्बिम्बं योजना-
त्मकम् ६५२२ चन्द्रस्य ४८० एवं सर्वेषां यथास्थानं
प्रदर्शयिष्यामः । अथ छादकमाह राहुर्भूभामण्डलगश्चन्द्रं
चन्द्रमण्डलगः सूर्यविम्बमाच्छादयति । अतश्चन्द्र-

गणककुमुदकौमुदीटीकासंमेतम् ।४ ( ६१ )
ग्रहे चन्द्रविम्बं छाद्यं भूभा छादिका। सूर्यग्रहणे सूर्यबिम्बं
छाद्यं चन्द्रबिम्बं छादकः ॥ ८ ॥
अथ ग्रासप्रमाणमुपजात्याह-
यच्छाद्यसंछादकमण्डलैक्यखण्डं शरोनं स्थगितं
तदाहुः । छन्नं पुनश्छाद्यविवर्जितं तत्खच्छन्नमेत-
न्निखिलग्रहे स्यात् ॥ ९ ॥
छाद्यच्छादकबिम्बमानयोर्योगस्यार्द्धं शरेण हीनं
स्थगितं ग्रासप्रमाणं छन्नमित्यर्थः। तच्चेच्छरोनं भवति
तदा ग्रहणाभावः छन्नं छाद्यमानेन हीनं सदंगुलादिखच्छन्नं
स्यात्, एतत्तुल्यमाकाशं विम्बादुपरि छादयति, परमखच्छन्नं
नवांगुलासन्नम्, छन्नं विंशत्यंगुलासन्नम् एतत्सर्वग्रहणे
सम्भवति । यथा छाद्यं चन्द्रबिम्बम् ११ । १२ छादकं
भूभाबिम्बम् २८ । २२ उभयोरैक्यार्द्धम् १९ । ४७
यदा शराभावस्तदा परममानैक्यखण्डमंगुलविंशत्यासन्नम्
१९। ४७ शरेण २। ५७ हीनं स्थगितम् १६। ५० छन्नं
चैतच्छाद्यमानेन ११। १२ विवर्जितं जातं खच्छन्नम् ५।
३८ अथ विंशोपकार्थं क्षेपकश्लोकः-“छन्नं नख २० गुणं
कृत्वा छाद्यमानेन भाजितम्। छन्नम् १६ । ५० विंशति
२० गुणम् ३३६।४० छाद्येन ११। १२ भक्तं लब्धं विंशो-
पका भवन्तीति व्यवहारः ३०। ३ परमविंशोपकाश्चत्वारिंश-
दासन्ना भवन्ति ॥ ९ ॥

(६२) करणकुतूहलम् । ४
अथ स्थितिविमर्दे भिन्नजातेरुपजात्याह-
द्विघ्नाच्छराच्छन्नयुताहतात्पदं खाप्तेन्दुनिघ्नं विवरेण
तयोः । भक्तं स्थितिःस्याद्घटिकादिरेवं खच्छन्नतो
र्दमपि प्रजायते ॥ १० ॥
पूर्वानीतः शरो द्वाभ्यां गुणनीयश्छन्नेन युतः पुनस्तच्छ-
न्नेन गुणितस्तस्मात्पदं मूलं ग्राह्यं तन्मूलं खाप्तेन्दुभिरशीत्युत्त-
रशतेन गुणितं चन्द्रसूर्यस्फुटभुक्त्यन्तरेण भक्तं लब्धं घटिका-
दिस्थितिर्भवति, छन्नवत्खच्छन्नेनैव विमर्दै भवति, यतो भूभा
सूर्यगत्या पूर्वतो यात्यतो रविगतिर्गृहीता । यथा शरः२।५७
द्विघ्न ५।५४ छन्नेन १६।५२ युत २२। ४४ छन्नेनैव
गुणितः ३८२।४० मूलम् १९।३४ खाप्तेन्दुभिः १८०
गुणितम् ३५२२।० चन्द्रसूर्ययोर्गत्यन्तरेण ७६८।१४ भक्तं
लब्धम् ४।३५ मध्यस्थितिर्घटिकादिका, परमास्थितिःपञ्चघ-
टिकासन्ना, एवं खच्छन्नतो मर्दः, द्विगुणशरः ५।५४ खच्छ-
न्नेन ५।३८ युतः११।३२ खच्छन्नेन गुणितः ६४। ५८
पदम् ८ खाप्तेन्दुगुणम् १४४० भुक्त्यन्तरेण ७६८। १४
भक्तं लब्धं मर्दघटिका १। ५५ परमविमर्दः । घटिका-
द्वयासन्नः ॥ १० ॥
अथ ग्रहणमोक्षयोः स्थितिविमर्दानयनं पञ्चकालसा-
धनमिन्द्रवज्रात्रयेणाह-
[L

त्कलिलक्षणान्नागयुगै"?
Wait, look at the fourth character after शरात्:
क
ि (i-matra on ल? or on क?)
It's "कि" or "लि"?
Look at: "क" then "ि" on the next letter?
Wait: क - े - व - ल? No.
Let's look at the letters:
शरात् (sharāt)
क (ka)
ि on what? There is an i-matra!
Wait, look at "ति" in "इति":
"विक्षेपत इति शरात्कि..."
Wait, is that a 'क' with an i-matra? No, it's 'क', then 'लि' or 'त्ति'?
Wait! Could it be "शरात्किलक्षणात्"?
Wait, what does "किलक्षण" mean?
Wait, could it be "शरात्कलितात्"? No.
Could it be "शरात्कलिकालक्षणात्"?
Let's look at the glyphs:
क, then an i-matra over ल?
Wait, look at "किलक्षणात्":
क, ि, ल? Wait, if i-matra is on क, it is "कि". Then comes "ल". Then "क"?
Wait! There is a loop below?
Wait! Look at the word: "शरात्कलिलक्षणात्"?
Wait, could it be

(६४) करणकुतूहलम् । ४
शरः २ । ५७ नागयुगै ४८ भक्तः लब्धेन ० । ३ मध्य-
स्थितिः ४ । ३५ द्विष्ठा ४ । ३५ सपाताचन्द्रो विषमे
पदे तेन युता सती स्पर्शस्थितिः ४ । ३८ हीना सती मोक्ष-
स्थितिः ४ । ३२ एवं लब्धफलेन ० । ३ मध्यविमर्दः १ ।
५५ पुनः सन् १ । ५८ स्पर्शविमर्दः, हीनः सन् १ । ५२
मोक्षमर्दः। सूर्योदयादिति-सूर्यग्रहणे सूर्योदयाच्चन्द्रग्रहणे सूर्या-
स्तमयाद्भावि, एष्ये पर्वावसानकाले दर्शपूर्णमास्यन्ते स्फुटम-
ध्यग्रहा स्यात्, चन्द्रग्रहणे स मध्यग्रहः पूर्णमास्यन्तः सूर्य-
ग्रहणे स एव लम्बनसंस्कृतः स्फुटदर्शान्तः, अथ स्पार्शिक-
स्थित्या स्पार्शिकविमर्देन च वर्जिते हीने पर्वान्ते तिध्यन्ते
यथाक्रमं स्पर्श सम्मीलनकं च स्यात्, अथ निजाभ्यां स्वी-
याभ्यां मौक्षिकाभ्यां युक्तेऽस्मिन् पर्वान्तकाले क्रमेण मोक्षस-
मुन्मीलनकं च स्यात्, उभयोश्छाद्यच्छादकयोर्मण्डले सम्पर्कः
सम्मीलनमिति, छायावृत्ताखिलग्रसनंछाद्यबिम्बादर्शनमित्यर्थः।
मध्यग्रहमिति यावत्, शराङ्गुलमानेन छादनच्छादनं छन्नमि-
त्यर्थः । तन्मध्यग्रहणमेतस्मादधिकं न छाद्यते इत्युन्मीलन-
मिति, मध्यग्रहणान्मुच्यमाने छाद्यबिम्बस्पर्शनमात्रं मोक्ष
इत्युभयोर्बिम्बयोः पृथग्भावः छाद्यबिम्बाधिको यावद्भासः,
स्पर्शस्थित्या ४ । ३८ पर्वान्तकालम् ११ । ३८
हीनोजातः स्पर्शकालः ७ । ० स्पर्शमर्देन १ । ५८ रहितो
जातः सम्मीलनकालः ९ । ४० तिष्यन्तः ११ । ३८ मोक्ष-

An exact, line-by-line transcription of the text into pure Markdown Devanagari:

स्थित्या ४ । ३२ युक्तो जातो मोक्षकालः १६ । १० स
एव पर्वान्तकालः ११ । ३८ मोक्षमर्देन ३ । ५२ युक्तो
जात उन्मीलनकालः १३ । ३० स्पर्शकालः ७ । ० मोक्ष-
कालः १६ । १० अनयोर्द्वयोरन्तरम् ९ । १० जातस्पर्श-
मोक्षयोरन्तरकालः घट्यादिः पुण्यकालयहस्थितिः ॥ १३ ॥
अथ वलनानयनमुपजातीन्द्रवज्रोपजात्याह-
खाङ्गा ९० हतं स्वद्युदलेन भक्तं स्पर्शे विमुक्तौ
च नतं ऽंवाः स्युः । तज्ज्याहताऽक्षाक्षलवा विभक्ता-
स्त्रिभज्यया प्रागपरे नते स्यात् ॥ १४॥ सौम्यन्त-
काशा वलनं ग्रहस्य युक्तायनांशस्य तु कोटि-
जीवा बाणैर्विभक्तायनदिक् तथान्यद्भागाद्यमेकान्य-
दिशोस्तयोस्तु ॥ १५ ॥ योगान्तरज्याहतमान-
योगखण्डं त्रि

( ६६ ) करणकुतूहलम् । ४

लब्धमंशाद्यमायनं वलनं स्यात्, तच्चायनदिक्, यदि सायनो
ग्रहः सौम्येऽयने तदा सौम्यम्, यदि याम्येऽयने तदा याम्यम्,
तयोरक्षवलनायनवलनयोरेकदिशि योगो भिन्नदिशि वियोगः
कार्यः तस्य योगस्यान्तरस्य च या ज्या तया गुणितं छाद्य-
च्छादकमानैक्यार्द्धं त्रिज्यया भक्तं स्फुटं वलनं भवति, योग-
पक्षे सैव दिक्, अन्तरपक्षेऽधिकवलनसम्बन्धिनी भवति । तच्च
वलनं रवीन्द्वोः प्राग्ग्रासमोक्षे विपरीतदिक्कम् इति, प्राग्ग्रासं
स्पर्शवलनं रवेर्ग्रहणे विपरीतं देयं याम्यं चेत्सौम्यं ज्ञेयम्, सौम्यं
चेद्याम्यमिति, इन्दोर्ग्रहणे मोक्षवलनं विपरीतं याम्यञ्चेत्तदा
सौम्यम्, सौम्यं चेत्तदा याम्यम् । विशेषश्चात्र खमध्ये पाताले
चाक्षवलनाभावः, वलनं चतुर्विंशत्यंशप्रमाणम्, कर्कादौ
मकरादौ च वलनाभावः सदोह्यम्, परमं स्पष्टवलनमङ्गुलपृ-
श्चदशासन्नम् । यत्र षट्षष्टिपलांशास्तत्र परमं स्पष्टवलनं
विंशत्यङ्गुलमुक्तप्रकारेण भवतीति ज्ञेयम् । इह सममण्डलं
द्रष्टुः प्राची, सममण्डलादिष्टे नते काले विषुवन्मण्डलप्राची
यावतायनश्चलति तावत्तदिक्पालोद्भवं ज्ञेयम् । अथ विषुवन्म-
ण्डलात्क्रान्तिमण्डलप्राचीं यावतायनश्चलति तदायने तद्दिग्ज्ञे-
यम् । तयोर्योगवियोगात्स्फुटमिति । सममण्डलात्क्रांतिमण्डलं
यावतायनश्चलति तत्स्फुटं वलनमिति। अथ ग्रस्तोदये ग्रस्तास्ते
स्पर्शमोक्षवलनानयनमुच्यते रात्रेः शेषे गते वा इत्यादिना
जातकवचनान्नतमानीय खाङ्कहृतं स्वदिनार्द्धेन भक्तं लम्बनन-

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ४ (६७)

तांशास्तेषां भुजं कृत्वा ज्या साध्या ततः प्राग्वदक्षवलनमाने-
यम्। उक्तं च पर्वमालायाम्,-स्वरात्रौ शेषजा नाड्यो द्युदलं
स्पर्शमोक्षयोः। नतं स्यात्स्वदिनं प्राग्वत्तन्नाड्यः षड्गुणा लवाः
३ तद्भुजज्या पलांशघ्नी त्रिज्याभक्ता लवादिकम्। वलनं
स्यादुदग्ग्राम्यं ग्रहणं प्राक्परस्थिते२पुनरुक्तम्, रात्रेः शेषघटी-
युक्तं दिनार्द्धं प्राङ्नतं रवेः। रात्रेर्गतघटीयुक्तं दिनार्द्धं प्रत्यङ्नतं
रवेः १ दिनशेषघटीयुक्तं निशार्द्धं प्राङ्नतं भवेत्। सूर्योदया-
द्युद्भिन्नार्द्धं प्रत्यग्मिन्दोर्नतं मतम् २ ततः खाङ्गाहतमित्या-
दिकार्यम्। ब्रह्मतुल्यभाष्ये तु ग्रस्तोदये स्पार्शिकनतं ग्रस्तास्ते
मौक्षिकं नतम्। स्वदिनार्द्धाद्यावदधिकं भवति तस्य स्वदिना-
र्द्धवशादंशा प्रसाध्य नभ्रते ९० विशोध्य तज्ज्यां कृत्वाऽक्षांशैः
सङ्गुण्य त्रिज्यया भाज्यं तदक्षजं वलनं स्यात्। ग्रस्तोदये सौम्यं
ग्रस्तास्ते दक्षिणमिति। एतदुदाहरणं यथास्थानं दर्शयिष्यामः।
अत्रास्तस्पर्शघटी७चन्द्रदिनार्द्धम् १६।४९अनयोरन्तरं स्पर्शन-
तं९।४९प्राक् खाङ्गाहतं८८३।३०स्वदिनार्द्धेन१६।४९भक्तं
लब्धं नतांशाः ५२।३२।१३एषां ज्या ९५।२ अनयाक्षांशाः
२४।३५।९ गुणिताः २३३६।२८।५८ त्रिज्यया १२०
भक्ते लब्धमाक्षजवलनमंशादिः १९।२८।१४प्राङ्नतत्वादुत्त-
रम्, अथायनांशाःस्पर्शकालः७यात्येष्यनाडीत्यादिना स्पार्शि-
कश्चन्द्रः १।२९।११।३८ सायनः २।१७।१९।२०कोटि
०।१२।४।४०ज्या २६।१बाणैर्भक्ता लब्धमायनं वलनम्

"? No, it's a typo in the original book: "भागेनोनों" or "भागेनोनेन"!
Wait, look at the word:
तुरीयभागेनोनों रहितः
Let's look at the text letter by letter:
म (ma)
ध्य (dhya)
स्थि (sthi)
ति (ti)
तु (tu)
री (rī)
य (ya)
भा (bhā)
गे (ge)
नो (no)
नो (no with anusvara/visarga?)
Then space, then:
र (ra)
हि (hi)
तः (taḥ)
Wait, "ऊनः रहितः" - "भागेनोनों" might be "भागेनो[नः] रहितः" where 'नः' was misprinted as 'नो' or 'नों'.

Now let's check line 15:
"माध्य इति मध्यग्रहणकालिकः शरो यदि विषमपदस्थ-"
Wait, is it "शरो" or "शरे"?
Look at: "कालिकः" then "शरो" or "शरे" or "शरो"?
Wait! It has 'श', then 'रो' or 'गे'?
Look at the letter:
It is: 'श' then 'रो'? Wait, look at 'शरे':
Wait, look at the letter: it has a top loop?
Wait, in line 15: "कालिकः शरे" or

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ४ ( ४९ )
सन् स्पर्शकालिकः शरो भवति । स्थिते तृतीयभागेन युतो
मध्यकालीनः शरोन्त्यकालीनो मोक्षकालीनः शरो भवति ।
युग्मपदोद्भवश्चेत्तदा स्थितितृतीयभागेन युतः सन्स्पार्शिकः,
हीनः सन्मौक्षिकः शरः स्यात् । एवं विधोश्चन्द्रग्रहणे न तु
सूर्यग्रहणे । वा अथवा विधोस्तात्कालिकात्सपातचन्द्रात्प्रथ-
मान्त्यबाणौ साध्यौ, ते स्पर्शमध्यमोक्षशराश्चन्द्रग्रहणे परि-
लेखकर्मणि विपरीतदिशो ज्ञेया नान्यत्र। उक्तं च, “नित्यशोऽ-
र्कस्य विक्षेपा परिलेखे यथाक्रमम्।विपरीतं शशाङ्कस्य” इति।
यथा मध्यस्थितिः ४।३५ तृतीयभागेन १।३१ ओजपदत्वा-
न्माध्यः शरः २।५७ हीनो जातः स्पर्शशरः १।२६ मध्यशरः
२।५७ स्थितितृतीयभागेन १।३१ युतो जातो मोक्षशरः
४।२८ इदंकर्म माध्यशरस्यैव । अथ प्रकारान्तरेण स्पार्शिक
चन्द्रः १।२९।११।३८ तात्कालिकपातेन ४।१।३५।५३
युतः ६।०।४७।३१ भुजः ०।०।४७।३१ ज्या १।३९
त्रिघ्नी ४।५७ कृताप्ता शरो जातो याम्यः १।१४ स्पर्शकालीनः
मोक्षकालिकः पातः ४।१।३६।२१ चन्द्रेण २।१।१८।४४
युक्तः ६।२।५५।५ भुजः ०।२।५५।५ ज्या ६।७ त्रिघ्नी
१८।२१ कृताप्ता मोक्षशरो दक्षिणः ४।३५।० प्रकारान्तर-
भेदादल्पान्तरम् ॥ १७ ॥
अथ परिलेखमिन्द्रवज्राद्वयेनाह-
ग्राह्यार्द्धसूत्रेण विधाय वृत्तं मानैक्यखण्डेन च साधिताशम्।

( ७० ) ४ करणकुतूहलम् । ४
बाह्येऽत्र वृत्ते वलनं यथाशं प्राक्स्पार्शिकं
पश्चिमतश्च मोक्षम् ॥ १८ ॥
देयं रवेः पश्चिमपूर्वतस्ते ज्यावच्च बाणौ वलनाग्र-
काभ्याम् । उत्पाद्य मत्स्यं वलनाग्रकाभ्यां माध्यः
शरस्तन्मुखपुच्छसूत्रे ॥ १९ ॥
समे भूतले पटादौ वा ग्राह्यस्य चन्द्रग्रहणे चन्द्रस्य रवि-
ग्रहणे रवेः बिम्बमानाङ्गुलस्यार्द्धेनाभीष्टस्थानकल्पितबिन्दोर्म-
ण्डलं कृत्वा ग्राह्यग्राहकमानयोगार्द्धप्रमाणेण कर्कटेन सूत्रेण
वान्यद्वृत्तं तस्मादेव बिन्दोः कृत्वा तस्माद्बिन्दोरुपरि पूर्वापरं
तथा दक्षिणोत्तरं रेखाद्वयं कर्तव्यम् । एवं साधितदिके बाह्येऽ-
त्र वृत्ते वलनं देयं तच्च यथाशं दक्षिणस्यां याम्यं सौम्यमुत्तर-
स्याम्, प्राग्ग्रासमोक्षे विपरीतदिक्त्वम् इति पूर्वं सम्प्रसाध्य
तत्रापि चन्द्रग्रहणे स्पार्शिकं वलनं प्राचीचिन्हात्, मौक्षिकं
पश्चिमचिह्नानेयम्, रविग्रहणे तु स्पार्शिकं पश्चिमतो मौक्षिकं
पूर्वतः, ततश्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशः शराः स्युरिति पूर्वं सम्प्रसाध्य
स्पार्शिकमौक्षिकवलनाग्रचिह्नाभ्यां स्पार्शिकशराङ्गुलपरिमि-
ते शलाके क्रमेण स्वदिगभिमुखे ज्यारूपेण देयः । स्पर्शवल-
नाग्रात्स्पर्शशरो देयः । मौक्षिकवलनाग्रान्मौक्षिकशरो देयो
ज्यावत् । एवं धनुराकारे वाह्यवृत्ते रेखाप्रदेशे शरद्वयाग्रं चिन्हं
विधाय मध्यशरार्थमाह-उत्पाद्येति-वलनदिकान्तरमितादिक
सूत्रस्यैकाग्रं स्पर्शवलनस्योपरि धृत्वा तेन बिम्बार्द्धं कुर्यात्,

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १४ ( ७१ )'
अथ मौक्षिकवलनाग्रात्तेनैव सूत्रेण बिम्बार्द्धं कार्य तयोर्बिम्बा-
र्द्धयोर्यत्र सङ्गमस्तत्र मुखपुच्छे प्रकल्प्ये। अथ वलनाग्राभ्यां
समतुल्यप्रमाणेन कर्काटकेन वृत्तद्वये कृते वृत्तयोः समासे
मत्स्याकार उत्पद्यते तन्मध्यसूत्रे तन्मुखपुच्छसूत्रमिति, तस्य
मुखात्केन्द्रव्यापिनीं पुच्छपर्यन्तं रेखां कृत्वा ॥ १९ ॥
अथ स्पर्शादिस्थानमुपजात्याह-
केन्द्राद्यथाशं स्वशराग्रकेभ्यो वृत्तैः कृतैर्ग्राहकख-
ण्डेन । स्युः स्पर्शमध्यग्रहमोक्षसंस्था अथाङ्गये-
न्मध्यशराग्रचिन्हात् ॥ २० ॥
केन्द्रादिति—तस्मात्केन्द्रान्मध्यस्थितबिन्दोर्मध्यशरः स्व-
दिगभिमुखो देयः, एवं शरत्रयाग्रं चिन्हयित्वा रविग्रहे ग्राह-
कस्य चन्द्रस्य खण्डेन चन्द्रग्रहणे भूछायाः खण्डेन माना-
र्द्धेन तत्केन्द्रादिति—कर्काटकेन स्पर्शशरचिन्हाद्वृत्तं कुर्यात् ।
तदभ्यन्तरे ग्राह्यवृत्ते यत्र स्पृशति तत्र स्पर्शो ज्ञेयः, एवं मौ-
क्षिकशराग्रकृतवृत्तसम्पर्कान्मोक्षस्थानं ज्ञेयम्, मध्यशराग्रकृ-
तवशान्मध्यग्रहणसंस्थानं ज्ञेयम्, तत्र यदा मध्यग्रासो ग्राह्य-
बिम्बमुलङ्घ्य यावद्बहिःपतति तावदाकाशं गृह्यते तत्र सर्वग्रहणं
ज्ञेयम्, यदा तु ग्राह्यबिम्बैकदेशे गृह्णाति तदा तावदेव खण्डग्र-
हणम्, यदा ग्राह्यं न स्पृशति तदा ग्रहणाभावः ॥ २० ॥
अथ सर्वग्रहणोपयोगमिष्टग्रासं चेन्द्रवज्रायणाह-

( ७२ ) करणकुतूहलम् । ४
आद्यन्त्यबाणाग्रगते चँ रेखे ज्ञेयाविमौ प्रग्रहमुक्ति-
मार्गौ । मानान्तरार्द्धेन विलिख्य वृत्तं केन्द्रेऽथ त-
न्मार्गयुतद्वयेऽपि ॥ २१ ॥
भूभाऽर्द्धसूत्रेण विधाय वृत्ते सम्मीलनोन्मीलनके च
वेद्ये । मार्गप्रमाणे विगणय्य पूर्वं मार्गाङ्गुलघ्नं स्थि-
तिभक्तमिष्टम् ॥ २२ ॥
इष्टाङ्गुलानि स्युरथ स्वमार्गे दद्यादमूनिष्टवशात्तदग्रे
वृत्ते कृते ग्राहकखण्डकेन स्यादिष्टकाले ग्रहणस्य
संस्था ॥ २३ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबु-
द्धिवल्लभे शशाङ्कपर्वसाधनम् ॥ ५ ॥
अथ मध्यशराग्रविन्दोः स्पर्शाग्रपर्यन्तं रेखां लिखेत्स
ग्राहकस्य ग्रहणमार्गः, यतो मध्यशराग्रचिह्नादेव मोक्षशराग्र-
पर्यन्तं रेखां कुर्यात्स मोक्षमार्गः, शरत्रयं स्पर्शिनी सा रेखा
धनुराकारा भवति, मानान्तरार्द्धनेति—ग्राह्यग्राहकमानयोरन्तर-
स्य यदर्द्धं तत्प्रमितेन कर्काटकेन केन्द्रे वृत्तं कुर्यात्, तस्य
वृत्तस्य पूर्वविहितग्रहमार्गरेखायाश्च यत्र योगस्तत्र भूच्छायामा-
नार्द्धमिति कर्काटकेन वृत्तं कुर्यात्, तद्ग्राह्यवृत्तं यत्र स्पृशति
तत्र सम्मीलनमोक्षामनम्, सम्मीलनमिति वृत्तमोक्षमार्गयोर्यत्र
योगस्तत्र भूच्छायामानार्द्धमिति कर्काटकेन वृत्ते कृते तेन ग्राह्या-
त्संस्पर्शात् सम्मीलनं ज्ञेयम्, स्पर्शाग्रमुन्मीलनमिति विशेषा-

? No, look at the letter:
It has a curve on top-left: wait, could it be 'व'?
Look at 'व' in "वलनं" later in the line ("मोक्षवलनं"):
In "मोक्षवलनं", 'व' is normal.
Here, it's broken at the bottom, so it looks like a hook: a damaged 'व'. It's definitely "वलनं".
Wait, what's before 'वलनं'? Nothing, line 20 ends with "स्पर्श-", so line 21 is "वलनं सौम्यम् ८।२१।१३ स्पष्टं मोक्षवलनं सौम्यम् २।८ परे".
Wait, is it "परे" or "पले"?
Look at the last word of line 21:
प - रे. It says "परे".

Bottom line :
On the left: ४
In the center: *

Let's do a careful character-by-character check of all lines:

Line 1:
गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १४ ( ७३ )

Line 2:
श्चात्र च्छादकार्द्धसूत्रेणेति नोक्तं भूभयैवोक्तं तस्मात्सूर्यग्रहणे

Line 3:
सम्मीलनोन्मीलनयोरभावो ज्ञेयः । कदाचित्स्वल्पान्तरमुच्यते

Line 4:
तथापि

मोक्षशरः is in the other direction (उत्तर)?
"परः" = other! Or "पर उत्तरे"?
Wait, look at line 3: "उत्तराभूच्छायामानार्द्धम्"
Wait, does line 2 end with "परः"?
Let's look at the letters:
प + र + ः = परः
Wait, could it be "शरः"?
Look at 'प' in 'स्पर्श': exactly the same shape!
Yes, it is 'प'! So it is definitely "परः".

Let's check line 3:
"उत्तराभूच्छायामानार्द्धम् १४।११ मानार्द्धम् ८।३५ एवमत्र नि-"
Wait, is it "उत्तराभूच्छायामानार्द्धम्" or "उत्तरा भूच्छायामानार्द्धम्"?
There is no space, it's run together: "उत्तराभूच्छायामानार्द्धम् १४।११ मानार्द्धम् ८।३५ एवमत्र नि-"

Line 4:
"पुणेन विचार्य परिलेखो विधेयः। अथ ग्रस्तोदये चन्द्रस्पर्शनतायो-"

Line 5:
"दाहरणम् शके १५२८ भाद्रपदपूर्णिमायांशनौ २६।३३ अब्दाः"

Line 6:
"४२३ अधिमासाः १५७। अवमानि २४५९ अहर्गणः १५५६"
Wait, look after १५७: is it a