करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

२२।२१ समये स्पर्शस्तेन दिनशेषः ८।३० चन्द्रस्य रात्रि-
शेष एवेत्यादिवत् २१ रात्रिशेषघट्यः ८।३ चन्द्रदिनार्द्धम्
१४।४८ अनयोर्योगः २२।५१ स्पर्शनतं प्राक् खाङ्कैर्गुणि-
तम् २०५६।३० द्युदलेन १४।४८ भक्तं नतांशाः
१३८।५७।९ राश्यादिः ४।१८।५७।९ भुजः १।११।२।५१
ज्या ७८।३४ अक्षांशाः २४।३५।९ गुणिता १९३१।१०।
३७ त्रिज्यया १२० भक्तं लब्धमाक्षवलनमुत्तरम् १६।५
भाष्यप्रकारे तु नतात् २२।५१ दिनार्द्धम् १४।४८ शुद्धम्
८।३ खाङ्कैर्गुणितम् ७२४।३० भक्तं चन्द्रदिनार्द्धेन लब्धं
नतांशाः ४८।५७ नवतेः शुद्धाः ४१।३ पूर्वभुजांशसदृश-
मतः प्राग्वद्वलनमिति, अन्यत्प्राग्वत्कार्यमिति तद्विशेषत्वाद्ब-
लनबोधाय दर्शितम्, सुबुद्धीनामनवगतं किञ्चिन्नास्ति, एवं
ग्रस्तास्तेऽपि नतदिक् स्वयमूह्यम्, सूर्यग्रहणेऽपि ग्रस्तोदये
ग्रस्तास्ते वक्तव्यं तद्दिक्साधनम् ।
इति श्रीकरणकुतूहलवृत्तौ चन्द्रग्रहणाध्यायश्चतुर्थः॥४॥
अथ सूर्यग्रहणाधिकारो व्याख्यायते तत्रादौ परि-
पाटी लिख्यते-
संवत् १६५७ आषाढकृष्णे वर्षे शके १५२२ प्रवर्त्तमाने
लौकिकश्रावणवद्यामायां चन्द्रे २८।४६ अत्र दिने सूर्य-
पर्वविलोकनार्थं गताब्दाः ४१७ अधिमासाः १५४ अवमानि
९४२३ औदयिकोऽहर्गणः १५२४३६ रामबीजादिबीजदे-
शान्तरशुद्धा मध्यमाः, सूर्यः ३।०।३६।३२ चन्द्रः २।२९।

( ७६ ) करणकुतूहलम् ।
१४।०।२३ उच्चम् ६।११।२।५६ पातः २।२६।२० चन्द्रे
रामबीजं कलाधर्णम् १५ रविमन्दफलमृणम् ०।२८।३६
स्पष्टोऽर्कः ३।०।६।३४ चन्द्रमंदफलं धनम् ४।४१।५० स्पष्ट
चन्द्रः २।२४।१।५७ पातः २।२६।५५ अयनांशाः १७।५७।
२० चरमलानि १०३ ऋणमतस्तिथिघटी एष्या २८।४६
दिनार्द्धम् १६।४३ दिनम् ३३।२६ रात्र्यर्द्धम् १३।१७
रात्रिः २६।३४ द्युदलगत्तघटीनामिति, दिनार्द्धम् १६।४३
गतघटी २८।४६ अनयोरन्तरं पश्चिमनतम् १२।३ चन्द्रस्य
सहचरत्वं तुल्यमेव यदा रात्रावमावास्यान्तो भवति तदा
रात्रिशेषघटीयुक्तमित्युक्तवन्नतं साध्यम् । अथ नतफलार्थं
नतविहीनहृतैरित्यादिना नतेन १२।३ खगुणा हीनाः १७।
५७ नतेनैव १२।३ गुणाः २१६ एभिः खशरभानुभुवः ११
२५० भक्ता लब्धम् ५२।५ दश १० रहितं जातो रविहरः
४२।५ असौ ४२।५ स्वदशांशेन ४।१२ हीनो जातोऽंशादि-
श्चन्द्रहरः ३७।५२ निजफलं निजहारहृतमिति सूर्यनतफलं
कलादि ०।४० चन्द्रनतफलं कलादि ७।२२ रवौ पश्चिमन-
तत्वाद्धनं नतफलसंस्कृतो रविः ३।०।७।१४ चन्द्रस्य पश्चि-
मनतत्वाच्चन्द्रे २।२४।१।७ ऋणं नतफलसंस्कृतश्चन्द्रः २।२३।
५३।४५। अथ भुक्तेर्नतफलानयनमाह रविगतिफलम् २।५५
हारेण ४२।५ हृतं फलं विकला ३ रविवृद्धौ संस्कृते जाता
रविगतिः ५६।५८ चन्द्रस्य गतिफलम् २९।१५ धनं हारेण
भक्तं लब्धं कलादि ०।४६ अपरकपालत्वाद्भुक्तौ ८१९।५०

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ५ ( ७७ )
ऋणं नतफलसंस्कृता चन्द्रस्य गतिः८१८।४ अतः स्पष्टाति-
थिर्मावास्या एष्या घट्यः २१।२४• एतत्कालिकाः यातै-
ष्यनाडीगुणिताद्युभुक्तिरित्यादिना जातौ समकलौ, एवं सर्वत्र
ज्ञेयं धीमता ।
अथ प्रस्तुतमारभ्यते नतोन्नतभागान् द्विभोनलग्नस्ये-
न्द्रवज्रयाह-
दर्शान्तकाले त्रिभहीनलग्नं कार्यं च तत्क्रान्तिपला-
न्तरैक्यम् । भिन्नैकदिक्त्वे नतभागकाः स्युः खाङ्क-
च्युतास्ते पुनरुन्नतांशाः ॥ १ ॥
दर्शान्तेति । तात्कालिकोऽर्क इत्यादिनामावास्यान्तकालीनं
लग्नं संसाध्य राशित्रयेण हीनं कार्यं तेन वित्रीभलग्नेन समश्चे-
द्दर्शान्तकालिकः सूर्यो भवति तदा लम्बनभावः, वित्रीभलग्ना-
दूनेऽधिके वा रव

/successively) + श्रम (with iteration/process/labor)!
ततोऽसकृच्छ्रमविलम्बनादिकम्! That is brilliant Sanskrit sandhi: असकृत् + क्रम does NOT become च्छ्र, but असकृत् + श्रम or क्रम?
Wait, if it was क्रम, त् + क = त्क. But here it is clearly च्छ्र!
Wait, could it be असकृत् + क्रम printed with an error, or असकृच्छ्रम?
The printed text clearly reads: ततोऽसकृच्छ्रमविलम्बनादि-!

Line 21:
कम् । नतांशजी्वार्कैैै...
Wait, let's read line 21 carefully:
कम् । नतांशजी्वार्क...
Wait, look at the letters after नतांशजी:
वा with virama? No, वाऽर्क!
नतांशजीवाऽर्कलवान्विताऽष्टहृन्नतांशदिक्
Let's look at the avagraha and letters:
नतांशजीवाऽर्कलवान्विताऽष्टहृन्नतांशदिक्
Wait, look at the matras:
न तां श जी वा ऽ र्क ल वा `

वित्रिभलग्नदर्शान्तकालीनसूर्ययोर्विवरस्य या ज्या सा
खरामै ३० र्हृता भक्ता लम्बनं घट्यादि मध्यलम्बनं स्यात्त-
दुन्नतांशज्यया गुणितं नखेन्दुभि १२० भजेल्लब्धं स्फुटं
लम्बनं भवति, तत्स्पष्टलम्बनं वित्रिभे रवेरधिके तिथौ दर्शान्ते
धनम्, रवेर्हीने वित्रिभलग्ने तथर्णमेतावता पूर्वकपाले
खावृणं पश्चिमकपाले धनमिति निर्णीतिर्ज्ञेया, त्रिभोनलग्नेऽ-
धिक इति लक्षणे कदाचित्पूर्वकपालेऽपि धनं पश्चिमकपाले-
ऋणमिति सम्भवति तस्माद्युक्तिसहायपक्षोऽसौ न भवति ।
मध्यलग्नसमे भानौ हरिजस्य न सम्भव इत्यादिपक्षो युक्ति-
मान् दृश्यते । परन्तु यत्पद्यैर्महद्भिरङ्गीकृतं तदस्मदाद्यै-
रप्येवं व्याख्येयमेवमसकृन्नतो लम्बनसंस्कृततिथिलग्नं साध्य-
मेवं पुनरपि यावत्स्थिरं लम्बनं स्याद्यथा सायनं वित्रिभम् ५ ।
२५ । १४ । ५८ सायनोऽर्कः ३ । १८ । ३२ । २८
अनयोरन्तरम् २ । ६ । ४२ । ३० अस्य भुजज्या ११० ।
२ खरामभक्ता लब्धं घटिकादि ३ । ४० एतन्मध्यलम्बनं
तदुन्नतज्यया ११० । ३५ गुणितम् ४०५ । २८ नखेन्दु-
भिर्भक्तं लब्धं लम्बनम् ३ । २ रवेः सकाशात्त्रिभोनलग्न-
मधिकं पश्चिमकपालत्वाच्च दर्शान्ते २९ । २४ धनं जातम्
३२ । ४६ एवमसकृत् ३२ । ४६ यातैष्यनाडीत्यादिना
रविफलम् ३१ । ६ औदयिके सूर्ये धनं कृतमथवा लम्बनेन
संगुण्य षष्ट्या विभज्य लब्धं कलादि समकलसूर्य-
मध्ये लब्धं धनं कार्यमृणे लम्बने हीनं कार्यमिति कृते

४in line 16: The digit between।and४has a loop, it looks like०or२or७. Wait, in line 8: २९।२४In line 16: look at the digit: it is an oval०with a smudge, or is it७? Wait, if it's a typo in the original print, let's see what it is: Could it be २९।२४? No, wait! Could it be २९।१४? No. Could it be २९।०४? Wait, why would the printer print २९।०४? Printers make typos all the time! Wait, but could it be २९।२४with broken type? If we look at२in२९right next to it, the२is normal. If we look at२५in३।२५right before it,२is normal. The character in२९।०४or२९।२४is rounded on the left and right, totally oval like०, but wait, does it have a bottom tail? No tail! It's an oval! Wait, look at line 1: ०in३ । ० । ३८. That ०` is an oval.
The digit in line

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १५ ( ८१ )
दक्षिणा, उदयास्ते परमलम्बनं घटिकाचतुष्टयम् ४ परमनति-
रङ्गुलाद्या १६।५५॥२॥३॥
अथ सकृत्प्रकारेण लम्बनानयनं वसन्ततिलकाद्वये-
नाह-
सप्ताद्रयः कुमनवोऽष्टधृती नवेन्दुदस्राःशरत्रिय-
मलाः खजिनाश्च पिण्डाः । षट्त्र्यश्विनो जिनयमा
द्विशती त्रिभोनलग्नार्कयोर्विवरभागमितैर्भवाप्ताः ॥४॥
पिण्डो गतस्त्वगतयातवियोगनिघ्नोऽपेशागरहितः
सहितश्च भोग्ये। ऊनाधिके खरसहृत्खलु लम्बनं वा
प्राग्वत्स्फुटः सकृदतो नतिरन्यलग्नात् ॥ ५ ॥
समेति । ७७।१४१।१८८।२१९।२३५।२४०।२३
६।२२४।२०० इत्यादयो नव लम्बनपिण्डा एकादशैकाद-

) · करणकुतूहलम् । ५.
Wait, let's check:
( ८२ ) · करणकुतूहलम् । ५.
Then अथ गतगम्यपिण्डान्तरेण...
Let's check if the header has ( ८२ ) or ( ८२ ) · करणकुतूहलम् । ५..
Yes, line 1 of the page is the header.
Let's mark:
( ८२ ) · करणकुतूहलम् । ५.
अथ गतगम्यपिण्डान्तरेण गुणिताच्छेषादेकादशभिर्भक्तेन
गतपिण्डो यु ˙ गम्ये पिण्डेऽधिके सति गम्ये पिण्डे हीने रहितः
एवं संस्कृते गते पिण्डे खरसैर्भक्ते लब्धं मध्यमलम्बनं प्राग्वत्,
तदुन्नतज्यानिहतं नखेन्दुभिर्भक्तमित्यादिना कार्यमेवं सकृदेवैक
वारमपि भवति, अतो लम्बनसंस्कृततिथ्यन्तकालीनलभातां-
शादिक्रमेण नतिः साध्या यथा दर्शान्तकालीनवित्रीभलग्नार्क-
योरन्तरम् २।६।४२।३० भुजभागाः ६६ एकादशभक्ता
[

।२१।३८" - between २ and २१, there is २६.
Line 13: ५।२७।२३।२४ भुजः ०।२।३६।३६ ज्या ४।४६ त्रिघ्नी
Line 14: १४।१८ हृता ४ भा ३।३४ शरोऽङ्गुलादिरुत्तरः नतिर्या-
Wait, "हृता ४ भा ३।३४" - let's check:
"हृता" has 'ह' with 'ृ' (r-kāra) and 'ता'.
Then "४".
Then "भा" - wait, is it "भा" or "मा"?
Look at 'भा' vs 'मा':
In line 14: the letter has a loop at left, stroke to right: wait, it looks like 'भा' or 'मा'?
In 'मध्यस्थित्या' (line 1), 'म' has a loop.
In 'मा ३।३४', is it 'भा' (भ) or 'मा' (म)?
Wait, look at line 18: "शिवा ११ भा रविबिम्बम्" or "शिवा ११ मा रविबिम्बम्"?
Wait, why would it be "मा"? "मा" could mean "मानानि" or "मात्रा"?
Wait! What about "भा"? "भा" = भागादि (degrees, minutes)? No, sara is in angulas! "शरोऽङ्

योप-
Wait, let's look at चेन्द्रवज्रयोप- or चेन्द्रवज्रयोप-:
चेन्द्रवज्रयोपदिष्ट्योपजात्याह-
Wait, इन्द्रवज्रार्द्धेनोपजात्या चेन्द्रवज्रयोपदिष्ट्योपजात्याह-?
Ah, "इन्द्रवज्रार्द्धेनोपजात्या चेन्द्रवज्रयोपदिष्टोपजात्याह-"
Yes!

दिष्ट्योपजात्याह-
स्यातां स्फुटौ प्रग्रहमुक्तिकालौ सकृत्कृते लम्बन-
के सकृत्स्तः । तन्मध्यकालान्तरगे स्थिती स्फुटे
शेषं शशाङ्कग्रहोक्तमत्र हि ॥ ८ ॥
सकृत्स्थित्येत्यादिना गणितेन तिथ्यानयनप्रकारेणागतस्ति-
थ्यन्तः स्पर्शकाले साध्ये स्पर्शस्थित्योनः कार्यः मोक्षे साध्ये
मोक्षस्थित्या युक्तः कार्यस्तादृशात्तिथ्यन्तात्पूर्वोक्तप्रकारेण
लम्बनं संसाध्यं द्विः स्थाप्यः एकस्मिन् स्थितिलम्बनं तस्मिन्
तिथौ हीनयुक्ते तिथ्यन्ते स्वम

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ५ ( ८५ ),
स्थिती स्फुटौ स्तः, स्पर्शकालमध्यकालयोरन्तरं स्पर्शस्थितिः
मोक्षकालमध्यकालयोरन्तरं मोक्षस्थितिरित्यर्थः । यथा
मध्यस्थित्या २।१६ गणितागततिथ्यन्तः २९।२४ स्पर्श-
त्वादूनः २७।८ एतत्कालीनः सूर्यः ३।०।३२।१९ इष्टकाले
२७।८ सायनः ३।१८।३०।१९ सुखादुक्तलग्नं सायनम्
८।१३।१७।५ वित्रीभम् ५।१३।१७।५ क्रान्तिः ६।४०।
५८ नतांशाः २७।५४।११ उन्नतांशाः ७२।५।४९ ज्या
११४।२ त्रिभोनलग्नार्कयोरन्तरम् १।२४।४६।४६ ज्या
९७।४४ खरामभक्ता ३।१५ मध्यमलम्बनं स्पष्टलम्बनम्
३।५ धनं पृथगेवं लम्बनं स्थित्यूनं गणितागतेन २७।८ धनं
जातम् ३०।१३ स्थित्यर्थं यथा ३०।१३ एतत्कालीनसूर्यः
३।०।३५।५५ नत्यर्थं वित्रीभं सायनम् ५।२९।३३।३७
नतांशाः २४।२४।३३ दशमनतज्या ४९।२२ नतिर्याम्या
६।४१ एतत्कालीन ३०।१३ चन्द्रः ३।०।४६।१४ पातः
२।२६।२१।३१ योगः ५।२७।७।४५ शरः ४।३१ सौम्यः
नतिसंस्कृतः स्पष्टशरो याम्यः २।१० मानयोगार्द्धम् १०।
४२ शरेण २।१० हीनम् ८।३२ छन्नम् । शरात् २।१०
द्विघ्नात् ४।२० छन्नेन ८।३२ युत १२।५२ हतात् १०९
।४७ मूलम् १०।२९ स्थितिः २।२८ अनया गणितागतति-
थ्यन्तः २९।२४ स्पर्शात्वाद्धीनः २६ । ५६ अस्मिन्पृथ-
क्स्थापितम् ३।५ धनं जातं स्थूलस्पर्शकालः ३०।१२ एवम-

( ८६ ) करणकुतूहलम् । ५
सकृत्करणार्थं तात्कालीनसूर्यः ३।०।३५।४४ सायनः ३।१८
। ३३। ४० सायनवित्रीभम् ५।२८।३०।१६ क्रान्तिः ०।
३६।५। सौम्या नतांशाः २३ । ५९।४ उन्नतांश ६६ । ०।
५६ ज्या १०९ । २४ वित्रीभार्कयोरन्तर २ । ९ । ५७
ज्या ११२ । ५७ लम्बनम् ३ । ४५ इदं पृथक् मध्य-
मसायनस्थित्यूनास्तिथ्यन्तः २७ । ८ धनं जातम् ३० ।
˙ ३३ स्थित्यर्थम् ३० । ३३ एतत्कालीनरविः ३ । ० ।
३६ । १४ चन्द्रः ३ । ० । ५७ । ४७ पात: २ । २६ ।
२१ । ३२ सायनसूर्यः ३ । १८ । ३३ । ३४ सायन-
वित्रीभम् ६ । १ । ३२ । ३५ नतांशा याम्याः २५ ।
१२ । २३ उन्नतांशा ६४ । ४७ । ३७ नतिः ६ । ५३
सपातचन्द्रः ५ । २७ । १२ । १९ शरः सौम्यः ४ ।
२४ नतिसंस्कृतस्पष्टशरः २ । २९ छन्नम् ८ । २३
स्थितिः २ । २८ अनयोनतिध्यन्ते २६ । ५६ पूर्वागतं
लम्बनम् ३ । २५ धनम् ३ । ०१ अथासकृत्कर्मणार्थम्
३० । २१ एतकालीनसूर्यः ३ । ० । २६ । २ वित्रीभम्
६ । ० । २१ । ३४ नतांशा याम्याः २४ । ४३ । ४९
उन्नतांश ६५ । १६ । ११ ज्या १०८ । ४४ वित्रीभार्क-
योरन्तरम् २ । ११ । ४८ । १२ ज्या ११३ । ५४
लम्बनम् ३ । ४७ स्पष्टं स्थिरलम्बनम् ३ । २५ पृथगिदं
मध्यग्रहणस्थित्यूने दर्शान्ते २७ । ८ धनं जातम् ३० ।

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १८ ( ८७ )
३३ स्थित्यर्थम् ३० । ३३ एतत्कालीनवितत्रिभम् ६ । १ ।
३२ । ३५ नतिः ६ । ५ सपातचन्द्रः ५ । २७ । १२ ।
५९ शरः ४ । २४ स्पष्टशरः २ । १९ स्पार्शिको दक्षिणः
स्थितिः २ । २८ अनयोनतिथ्यन्ते २६ । ५६ पृथक्स्थं
लम्बनं धनं २ । २५ जातः स्थिरस्पर्शकालः ३० । २१
स्थिरमध्यग्रहणकालः ३२ । ४९ अनयोरन्तरं स्पष्ट
स्पर्शस्थितिः २ । २८ अथ सकृल्लम्बनेन स्पर्शकालः साध्यते
यथा मध्या मध्यस्थितिः २ । १६ गणितागततिथ्यन्तः
२९ । २४ ऊनः २७ । ८ एतत्कालीनसायनसूर्यः ३ ।
१८ । ३० । ९ सायनवितत्रिभम् ५ । १३ । १७ । ५
अनयोरन्तरम् १ । २४ । ४६ । ५६ भागाः ५४ । ४६ ।
५६ भवाप्ता ४ गतपिण्डः २१९ गतगम्यपिण्डयोरन्तरेण
१६ शेषांशादिः १० । ४६ । ५६ गुणितम् १७२ । २८ ।
१६ गतपिण्डे २१९ गम्यपिण्डस्याधिकत्वायुतः २३४ ।
४० षष्टिभक्ता ३ । ५४ उन्नतज्यया ११४ । २ गुणितम्
४४४ । ४३ नखेन्दुभक्तम् ३ । ४२ स्पष्टं सकृल्लम्बनम्
३ । ४२ अनेन स्थित्यूनतिथ्यन्तः २७ । ८ धनम् ३० ।
५० स्थिरः स्पर्शकालः । एतत्कालीनलग्नान्नति ः साध्या,
एतत्कालीनसपातचन्द्राच्छरः साध्यः । अथ मोक्षकाला
नयनम्—मध्यस्थित्या २ । १६ गणितागततिथ्यन्तो २९ ।
२४ युक्तः ३१ । ४० एतत्कालीनोऽर्कः ३ । ० । ३७ ।
१८ सायनः ३ । १८ । ३४ । ३८ सायनवितत्रिभम् ६ ।

( ८८ ) करणकुतूहलम् । ५

८ । ८ । ४ क्रान्तिर्याम्या ३ । १६ । ४२ नतांशः २७ ।
५१ । ५२ उन्नतांशाः ६२ । ८ । ८ ज्या १०५ । ५५
वित्रीभार्कयोरन्तरम् २ । १९ । ३४ । २६ ज्या ११७ ।
४७ लम्बनम् ३ । ५५ स्पष्टलम्बनम् ३ । २७ पृथक्
स्थितियुक्तगणितागततिथ्यन्ते ३१ । ४० युतं जातम्
३५ । ३५ । ७ एतत्कालीनरविचन्द्रपाताः सूर्यः
३ । ० । ४ । ३४ चन्द्रः ३ । १ । ५४ । १३
पातः २ । २६ । २१ । ४६ सायनोऽर्कः ३ ।
१८ । ३७ । ५४ रात्रिगतघटी १ । ४१ समयिकं
लग्नम् १।२८।३३।५७ वित्रीभम् ६।२८।३३।५७ क्रान्ति-
र्याम्या ११।८।४८ नतांशाः ३५।३३।५७ उन्नतांशाः ५४।
१६।३ नतिर्दक्षिणा ९।३५ तिथिः २४ अथ शरार्थं सपातचन्द्रः
५।२८।१५।५९ शरः सौम्यः २।५४ नतिसंस्कृतस्पष्टशरो
याम्यः ६।४१ छन्नम् ४।१० शरात् ६ । ४१ द्विघ्नात्
१३।२२ छाद्यायुतह्तान्मूलम् ८।२३ स्थितिः १।५८ अनया
गणितागततिथ्यन्तः २९।२४ युतो जातः ३१।२२ अस्मिन्
पृथक् स्थापितं लम्बनम् ३।२७ युतं जातम् ३४।४९ स्थूलो
मोक्षकालः, असकृत्कर्मणार्थमेतत् ३४।४९ कालीनः सूर्यः
३।१८।३७।३७ रात्रिगतघटी १।२३ समयिकं सायनवि-
त्रिभम् ६।२६।४७।२७ क्रान्तिर्याम्या १०।३०।२० नतांशा
३५।५४।११।उन्नतांशा ५४।५।४९ एषां ज्या ९७।५३

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।५ ( ८९ )

वित्रिभार्कयोरन्तरम् ८।९।५० अत्र देशे रात्रौ मोक्षस्तेन
परकीयो मोक्षदर्शनकालः साध्यः, अथ लम्बनार्थं वित्रिभल-
ग्नार्कयोरन्तरस्य ३।८।९।५० ज्याकरणार्थं भुजः२।२१।
५०।१०अत्रानुदितोऽपि यतो जीवा भुजकोटी विना न भवति
उक्तं च ग्रन्थान्तरेऽपि यत्र जीवा विहिता तत्रानुक्तमपि भुजं
विधायैव जीवा कार्या १२८।२२खरामैर्भक्ता लम्बनम्३।५६
पूर्वलम्बनं स्पष्टम् ३।१३ रवेः सकाशात्त्रिभोनमधिकं तेने-
दं धनमिदं पृथक् मध्यस्थितियुक् तिथ्यन्ते ३०।४० युते जातम्
३४।५३ अथ स्थित्यर्थम् ३४।५३ एतत्कालीनरविः
३।०।४०।२१ चन्द्रः ३।१।४९।५६ पातः २।२६।२१।
५७ शरोङ्गुलादिः २।५० नत्यर्थमेतत्कालीनसायनवित्रि-
भम् ६।२७।११।७ क्रान्तिर्याम्या १०।३९।० नतांशा
याम्याः ३५।१४।९ उन्नतांशाः ५४। ४५। ५१ नतज्या
६८।५४ नतिः ९।१९ नतिसंस्कृतशरः ६।२९ छन्नम्४।
१३ द्विघ्नाच्छरात् १२।५८ छन्नयुताहतात् ५३८।२२
स्थितिः १।५८ अनया गणितागततिथ्यन्तः २९।२० युतः
३१।२२ अस्मिन्पृथक्स्थितं लम्बनम् ३।१२ धनं जातम्
३४।३५ असकृत्साध्यमतः कालाद्वित्रिभं कृत्वा पूर्ववल्लम्बनं
साध्यं पृथक् स्थाप्यमेकत्रस्थलम्बनं मध्यस्थितियुक्ते गणिता-
गततिथ्यन्ते विधेयम्, अथाधिके धनं हीने हीनमेवं लम्बनसं-
स्कृतकालात्पूर्ववत्स्थितिमानीय तथा गणितागततिथ्यन्ते
युक्तं कार्य तस्मिन्नसकृल्लम्बनं पूर्ववद्विधेयं संस्थितो मोक्षकाल-

स्थिरमध्यग्रहणकालयोरन्तरं स्पष्टमोक्षस्थितिः। अथ सकृत्प्र-
कारार्थं मध्यस्थितियुक्तगणितागततिथ्यन्तः ३१।४० एतत्का-
लीनवित्रिभसूर्यान्तरम् २।१९।३४।२६ अंशाः ७९ भवाप्ता
७ पिण्डः २३६ शेषम् २।३४।२६ लम्बनम् ३।५३ उन्नत-
ज्या १०५।५५ गुणितं नखेन्दु १२० भक्तम् ३।२५
स्पष्टं सकृत्पूर्ववत्स्थितिः ३१।४० युक्तम् ३५।५ सकृत्प्र-
कारेण स्थिरो मोक्षकालः, अस्मान्नतिः शरश्च साध्यः ।
अथ स्पर्शकालीनलम्बनं यथा दिनोदयाद्गतघटी ३०।२१
समये स्पर्शः, अत्र द्युदलगतघटीनामित्यादिना नतं यथा
दिनदलम् १६।४३ गतघटी ३०।२१ अनयोरन्तरं नतम् १३।
३८ पश्चिमे खाङ्क ९० हतम् १२२७ । दिनार्धेन भक्ता
७३।२३।५९ नतांशाः एषां ज्या ११४।४३ अनयाक्षांशाः
२४।३५।९ गुणिताः २८२०।१९।३६ त्रिज्यया लब्धम्
२३।३०।९ पश्चिमन्नतत्वाद्दक्षिणे इदमाक्षजं वलनम् २३।३०।
९ ॥ अथायनवलनम् ॥ स्पर्शकालीनसूर्यः ३।०। २६ । २
सायनः ३।१८।३३।२२ भुजः २।११।२६।३८ कोटिः ०।
१८।३३।२२ ज्या ३८।६ बाणै ५ र्भक्ता लब्धम् ७।३७
।१२ सायनसूर्यो दक्षिणायने तेन दक्षिणाक्षजम् २३।३०।९
दक्षिणायनम् ७।३७।१२ अनयोरेकदिकत्वाद्योगः ३१।७।
२१ याम्योऽस्य ज्या ६१।५४ अनया मानैक्यार्द्धम् १०।
४२ गुणितम् ६६२।१९ त्रिज्यया १२० भक्तं लब्धं स्पष्ट-
वलनं याम्यम् ५।३२ प्राग्ग्रासमोक्षे विपरीतदिक् इति रवेः

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ५ ( ९१ )

स्पर्शवलनमुत्तरे ग्रस्तान्मोक्षकालीननते तत्रादौ नतानयनम्—
रात्रिशेषगत इत्यादिना रात्रिगतघटी १।९ दिनदलयोर्योगः
१७।५२ पश्चिमनतं खाङ्कहतम् १६०८ दिनार्धेन १६।
४३ भक्तं लब्धा नतांशाः ९६।५।३० भुजः २।२३।५४।
३० ज्या १११।४१ अक्षांशैः २४।३५।९ गुणिता २९।
४२।३० त्रिज्यया १२० भक्ता लब्धम् २४।३१ आक्षजं
वलनं याम्यम् २४।३१ उदयाद्गतघटी ३४।३५ समयिकः
सूर्यः ३।०।४५।४१ सायनः ३।१८।३७।२४ भुजः२।
११।२२।३६ कोटिः०।१८।३७।२४ ज्या ३८।१४
पञ्चभक्ता ७।३९ जातमायनं वलनं याम्यं दक्षिणायनत्वाद्दक्षि-
णयोरायनाक्षजयोरेकदिक्त्वाद्योगोंऽशाः ३२ । १० ज्या ६
१।४१ मानैक्यार्द्धेन १०।४२ गुणिता ६८१।२४ त्रिज्यया
१२० भक्तं लब्धमङ्गुलादिस्पष्टमोक्षवलनम् ५।४०
याम्यम् ॥ ८ ॥
अथ ग्रहणे ग्रहस्यानादेश्यतां वर्णज्ञानं चेन्द्रवज्रयाह—
अर्कांशकोऽर्कस्य विधोर्नृपांशो नादेशनीयः खलु
खण्डितोऽपि। अल्पार्द्धसर्वग्रहणे शशी स्याद्धूम्रोऽ-
सितो वभ्रुरिनस्तु कृष्णः ॥ ९ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबु-
द्धिवल्लभे रविग्रहस्य साधनम् ॥ ५ ॥
अर्कबिम्बमानस्य द्वादशांशतुल्योऽर्कग्रासो नादेशनीयः,
विधुबिम्बमानषोडशांशतुल्यो विधुग्रासो न वक्तव्यः। अल्प-

ग्रहणे चन्द्रो धूम्रवर्णः स्यात्, अर्द्धग्रहणे कृष्णः, सर्वग्रहणे
पिशङ्गः, सूर्यस्तु सर्वदा सर्वग्रहणे कृष्ण एव, सूर्यग्रहणं विंश-
तिविश्वाधिकं न भवति॥९॥करणकुतूहलवृत्तावेतस्यामिष्टदे-
वतारूपया।गणककुमुदकौमुद्यां व्याख्येयं रविग्रहे नियतम्॥१॥
इतिकरणकुतूहलवृत्तौ सूर्यपर्वाधिकारः समाप्तः॥ ५ ॥
अथोदयास्ताधिकारो व्याख्यायते, तत्रादौ जीव-
स्योदयास्तौ स्थूलं तथा शार्दूलविक्रीडितद्वयेनाह-
इष्टोऽह्नां निचयोऽब्दादिग्लवयुतः पञ्चाभ्रभूवर्जितो
भक्तो नन्दनवाग्निभिस्तिथिमितैः शेषैर्गुरोरुद्गमः ।
अस्तो वेदगजाग्निभिस्तदधिकैरुनेर्गतैष्यैर्दिनैस्ता-
त्कालार्कघटीफलं च तिथिवत्सूर्याहतं शेषकैः॥१॥
राशिभ्यामुदये युताद्दिनकरादस्ते त्रिभिः संयुता-
द्धोक्तार्कघटीफलं च खगुणैः सूक्ष्मं धनर्णं तथा ।
संक्रान्तेरुदयातत्सखाग्निरहितात्तिथ्याहतात्स्वोदये-
नार्त्त तच्च गुरूदये धनमृणं चास्ते तु तत्राप्तमात्॥२॥
इष्टोऽहर्गणः करणगताब्दानां दशमांशेन युतः पञ्चाभ्रभूव-
र्जितः पञ्चोत्तरशतेन १०५ रहितः नन्दनवाग्निभि ३९९र्भक्तो
लब्धस्य प्रयोजनाभावाल्लब्धं त्याज्यं शेषैस्तिथिमितैः पञ्चदश-
१५ मितैः गुरोरुदयो ज्ञेयः, वेदगजाग्निभिश्च ३८४ अधिकैः
शेषैर्गतावुदयास्तौ तदूनैः शेषैरेष्यौ भाविनौ । अथ शेषस्पष्टी-
करणं तात्कालार्के इति तस्मिन्काले यस्मिन् राश्यंशेऽर्को
भवति तस्य घटीफलं सूर्याहतं द्वादशगुणं षष्ट्या विभज्य दिना-

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ६६ ( ९३ )

दि कृत्वा शेषैस्तिथिवद्धनमृणं वा कार्यं संक्रान्तिषु पक्षयोरर्क-
घटीफलं यथा-कर्के मृगे त्रयः षट्कं ३।६ सिंहे कुम्भे गजा
दश ८।१०। कन्या मीने भवारुद्राः ११।११ तुला मेषे शिवा
दश ११।१०। वृषेऽलौ च गजास्तर्काः ८।६ धनुर्युग्मे त्रिशून्य-
कम् ३।०। रविनाड्यो मृगादौ स्वमर्कादौ च ऋणं क्रमात् ॥ इति।
अर्कस्य पञ्चदशभागाः कार्या मन्दफलस्यांशानां नाड्यः एताः
सिद्धा घटिताः अत्र घटिका द्विगुणा नवभक्ता भागा भवन्ति,
एते मध्यमरविगतिविवरेण भक्तास्ते दिनाधिकेनाधिकास्तदत्र
लाघवार्थं द्वादश १२गुणिता नाड्यः षष्ट्या यदाप्यते ते दिनानि
भवन्ति, अत्र सुबुधेरनुकम्पया सुखार्थं शेषार्थमत्र वक्ष्योर्क-
घटी

( ९४ )- करणकुतूहलम् । ६
पस्योदये पञ्चदशभिः १५ सहान्तरमितैर्गम्योऽधिकैरिष्टदिनाद्-
तोदयः, अस्तो वेदगजाग्निभिः सहान्तरं ततः प्राग्वज्ज्ञेयं यथा
शाके १५४३ लौकिकाषाढकृष्णे ४ भौमे गताब्दाः ४३८
अधिमासाः १६० अहर्गणः १६००७४ अयं गताब्दानां
४३८ दशांशेन ४३।४८ युतः १६०११७।४८ पञ्चाश्वभूमि
१०५ हीनः १६००१२।४८ नन्दनवाग्निभि ३९९ भक्ता
लब्धस्य न प्रयोजनं शेषम् १३।४८ पञ्चदशभ्यो हीनस्तेन
गम्योदयः । शेषस्पष्टीकरणम्—अथ ध्रुवस्य द्वितीयपक्षे रवि-
स्तेनार्कघटीफलं ६ द्वादशगुणम् ७२ षष्ट्या लब्धं दिनादि १ ।
१२ मकरादित्वाच्छेपम् १३।४८ धनं जातम् १५।० अथ
रविः १।२९ उदयत्वाद्विराशि २ युतं ३ । २९ तस्यार्क-
घटीफलं ६ त्रिंशद्गुणितम् १८०० षष्ट्या भक्तम् ३।०।०
लब्धं दिनादि कर्कादित्वाच्छेपे १५।० ऋणं जातम् १२।०।०
पुनः सङ्क्रान्तेरुदयः २५६ खखाग्निभि ३०० हीनोऽत्र
हीनो न भवति तेन शोध्यो न शुद्ध्येद्यदा तदा कार्यं व्यस्तवि-
शोधनमिति तेनोदयः २५६ खखाग्नि ३०० शुद्धः ४४
तिथिगुणः ६६० ध्रुवोदय २५६ पलैर्भक्तं लब्धं दिनादि
३।३४।४१ ध्रुवादल्पत्वाद्धनं शेषं परं व्यस्तं तदुक्तमिति शेषम्
१५।०।० ऋणे कृते शेषम् ९।२५।१९ स्पष्टं जातं पञ्चद-
शभिः १५ सहान्तरम् ५।३४।४१ एभिर्दिनादिभिरिष्टदिना-