करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( ७२ ) करणकुतूहलम् । ४
आद्यन्त्यबाणाग्रगते चँ रेखे ज्ञेयाविमौ प्रग्रहमुक्ति-
मार्गौ । मानान्तरार्द्धेन विलिख्य वृत्तं केन्द्रेऽथ त-
न्मार्गयुतद्वयेऽपि ॥ २१ ॥
भूभाऽर्द्धसूत्रेण विधाय वृत्ते सम्मीलनोन्मीलनके च
वेद्ये । मार्गप्रमाणे विगणय्य पूर्वं मार्गाङ्गुलघ्नं स्थि-
तिभक्तमिष्टम् ॥ २२ ॥
इष्टाङ्गुलानि स्युरथ स्वमार्गे दद्यादमूनिष्टवशात्तदग्रे
वृत्ते कृते ग्राहकखण्डकेन स्यादिष्टकाले ग्रहणस्य
संस्था ॥ २३ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबु-
द्धिवल्लभे शशाङ्कपर्वसाधनम् ॥ ५ ॥
अथ मध्यशराग्रविन्दोः स्पर्शाग्रपर्यन्तं रेखां लिखेत्स
ग्राहकस्य ग्रहणमार्गः, यतो मध्यशराग्रचिह्नादेव मोक्षशराग्र-
पर्यन्तं रेखां कुर्यात्स मोक्षमार्गः, शरत्रयं स्पर्शिनी सा रेखा
धनुराकारा भवति, मानान्तरार्द्धनेति—ग्राह्यग्राहकमानयोरन्तर-
स्य यदर्द्धं तत्प्रमितेन कर्काटकेन केन्द्रे वृत्तं कुर्यात्, तस्य
वृत्तस्य पूर्वविहितग्रहमार्गरेखायाश्च यत्र योगस्तत्र भूच्छायामा-
नार्द्धमिति कर्काटकेन वृत्तं कुर्यात्, तद्ग्राह्यवृत्तं यत्र स्पृशति
तत्र सम्मीलनमोक्षामनम्, सम्मीलनमिति वृत्तमोक्षमार्गयोर्यत्र
योगस्तत्र भूच्छायामानार्द्धमिति कर्काटकेन वृत्ते कृते तेन ग्राह्या-
त्संस्पर्शात् सम्मीलनं ज्ञेयम्, स्पर्शाग्रमुन्मीलनमिति विशेषा-