करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( ६६ ) करणकुतूहलम् । ४

लब्धमंशाद्यमायनं वलनं स्यात्, तच्चायनदिक्, यदि सायनो
ग्रहः सौम्येऽयने तदा सौम्यम्, यदि याम्येऽयने तदा याम्यम्,
तयोरक्षवलनायनवलनयोरेकदिशि योगो भिन्नदिशि वियोगः
कार्यः तस्य योगस्यान्तरस्य च या ज्या तया गुणितं छाद्य-
च्छादकमानैक्यार्द्धं त्रिज्यया भक्तं स्फुटं वलनं भवति, योग-
पक्षे सैव दिक्, अन्तरपक्षेऽधिकवलनसम्बन्धिनी भवति । तच्च
वलनं रवीन्द्वोः प्राग्ग्रासमोक्षे विपरीतदिक्कम् इति, प्राग्ग्रासं
स्पर्शवलनं रवेर्ग्रहणे विपरीतं देयं याम्यं चेत्सौम्यं ज्ञेयम्, सौम्यं
चेद्याम्यमिति, इन्दोर्ग्रहणे मोक्षवलनं विपरीतं याम्यञ्चेत्तदा
सौम्यम्, सौम्यं चेत्तदा याम्यम् । विशेषश्चात्र खमध्ये पाताले
चाक्षवलनाभावः, वलनं चतुर्विंशत्यंशप्रमाणम्, कर्कादौ
मकरादौ च वलनाभावः सदोह्यम्, परमं स्पष्टवलनमङ्गुलपृ-
श्चदशासन्नम् । यत्र षट्षष्टिपलांशास्तत्र परमं स्पष्टवलनं
विंशत्यङ्गुलमुक्तप्रकारेण भवतीति ज्ञेयम् । इह सममण्डलं
द्रष्टुः प्राची, सममण्डलादिष्टे नते काले विषुवन्मण्डलप्राची
यावतायनश्चलति तावत्तदिक्पालोद्भवं ज्ञेयम् । अथ विषुवन्म-
ण्डलात्क्रान्तिमण्डलप्राचीं यावतायनश्चलति तदायने तद्दिग्ज्ञे-
यम् । तयोर्योगवियोगात्स्फुटमिति । सममण्डलात्क्रांतिमण्डलं
यावतायनश्चलति तत्स्फुटं वलनमिति। अथ ग्रस्तोदये ग्रस्तास्ते
स्पर्शमोक्षवलनानयनमुच्यते रात्रेः शेषे गते वा इत्यादिना
जातकवचनान्नतमानीय खाङ्कहृतं स्वदिनार्द्धेन भक्तं लम्बनन-