करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( ७० ) ४ करणकुतूहलम् । ४
बाह्येऽत्र वृत्ते वलनं यथाशं प्राक्स्पार्शिकं
पश्चिमतश्च मोक्षम् ॥ १८ ॥
देयं रवेः पश्चिमपूर्वतस्ते ज्यावच्च बाणौ वलनाग्र-
काभ्याम् । उत्पाद्य मत्स्यं वलनाग्रकाभ्यां माध्यः
शरस्तन्मुखपुच्छसूत्रे ॥ १९ ॥
समे भूतले पटादौ वा ग्राह्यस्य चन्द्रग्रहणे चन्द्रस्य रवि-
ग्रहणे रवेः बिम्बमानाङ्गुलस्यार्द्धेनाभीष्टस्थानकल्पितबिन्दोर्म-
ण्डलं कृत्वा ग्राह्यग्राहकमानयोगार्द्धप्रमाणेण कर्कटेन सूत्रेण
वान्यद्वृत्तं तस्मादेव बिन्दोः कृत्वा तस्माद्बिन्दोरुपरि पूर्वापरं
तथा दक्षिणोत्तरं रेखाद्वयं कर्तव्यम् । एवं साधितदिके बाह्येऽ-
त्र वृत्ते वलनं देयं तच्च यथाशं दक्षिणस्यां याम्यं सौम्यमुत्तर-
स्याम्, प्राग्ग्रासमोक्षे विपरीतदिक्त्वम् इति पूर्वं सम्प्रसाध्य
तत्रापि चन्द्रग्रहणे स्पार्शिकं वलनं प्राचीचिन्हात्, मौक्षिकं
पश्चिमचिह्नानेयम्, रविग्रहणे तु स्पार्शिकं पश्चिमतो मौक्षिकं
पूर्वतः, ततश्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशः शराः स्युरिति पूर्वं सम्प्रसाध्य
स्पार्शिकमौक्षिकवलनाग्रचिह्नाभ्यां स्पार्शिकशराङ्गुलपरिमि-
ते शलाके क्रमेण स्वदिगभिमुखे ज्यारूपेण देयः । स्पर्शवल-
नाग्रात्स्पर्शशरो देयः । मौक्षिकवलनाग्रान्मौक्षिकशरो देयो
ज्यावत् । एवं धनुराकारे वाह्यवृत्ते रेखाप्रदेशे शरद्वयाग्रं चिन्हं
विधाय मध्यशरार्थमाह-उत्पाद्येति-वलनदिकान्तरमितादिक
सूत्रस्यैकाग्रं स्पर्शवलनस्योपरि धृत्वा तेन बिम्बार्द्धं कुर्यात्,