हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१ स्नेहपानाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५४९
भिन्नं स्विन्नमदुर्गन्धि शकृदाशु प्रमुञ्चति ॥
कृच्छ्रादल्पल्पमापीतं मूत्रं सृजति वारणः ॥ १६ ॥
हस्तगात्रापरैर्नागः सीदति भ्रमतीव च ॥
न च सम्यक्तृणे लोभं कुरुते प्राणकर्षितः ॥ १७ ॥
अतिस्निग्धस्य नागस्य लिङ्गान्येतानि लक्षयेत् ॥
नागमेवंविधं स्निग्धं क्रमेणैवं विरूक्षयेत् ॥ १८ ॥
स्नेहजीर्णे तृणं किंचिद्भक्षयित्वा जलं पिबेत् ॥
स्नापयेच्च ततो युक्ता(क्त्या) दद्यात्तृणमनिग्रहम् ॥ १९ ॥
वातानुलोमता हर्षः श्रेष्ठता लिण्डमूत्रयोः ॥
प्रकाङ्क्षा लाघवं चैव स्नेहे जीर्णे निदर्शनम् ॥ १२० ॥
गुरुत्वं सर्वकायस्य मूत्रानिलशकृद्ग्रहः ॥
यवसेऽल्पप्रकाङ्क्षा च तदजीर्णस्य लक्षणम् ॥ २१ ॥
कृष्णाभं यच्च दुर्गन्धं विच्छिन्नं फेनिलं च यत् ॥
द्रवं खरं सशूलं च तत्पुरीषमपक्वजम् ॥ २२ ॥
अवेदनमदुर्गन्धं श्लेष्मणा विद्धि वर्जितम् ॥
यथा यवसवर्णं च पक्वमित्युच्यते शकृत् ॥ २३ ॥
परिषेकश्च कर्तव्यः सुखोष्णेनात्र वारिणा ॥
तैलघृतं तु पीताय कदुष्णेनोभयक्रियाम् ॥ २४ ॥
शय्याभागोत्थितं नागं पीततैलं तथैव च ॥
शनैरेकेन वा रूढं गमयेद्वै धनुःशते ॥ १२५ ॥
गजस्याधिकमक्रुतान्गुणान्दोषान्निबोध मे ॥
प्रवर्त्तनं ग्रासपाने छा(स्था)ने स्कन्धस्य कर्शनम् ॥ २६ ॥
उत्साहमाणजननं रुजाशोकनिबर्हणम् ॥
मृदूकरं शरीरस्य श्रो(स्रो)तसां परिशोधनम् ॥ २७ ॥
कामाग्निज्वलनं बल्यं मनसश्च प्रसादनम् ॥
गात्रापरव्यथार्ते च नागे कफविकारिते ॥ २८ ॥
श्रेयस्तु व्याधिते वाऽपि प्रागुत्थाय विचारणम् ॥
व्याधितेषु विशेषेण नित्यं चङ्क्रमणं हितम् ॥ २९ ॥
यत्पित्तं तैलजनितं लिण्डदोषं च यद्भवेत् ॥
तयोर्निर्हरणार्थाय तैलान्ते पाययेद्घृतम् ॥ १३० ॥
१ क. ॰न्गुणान्दो॰ । २ क. ख. घ. लिण्डं शेषं ।

र? Wait, look at 'द्व' in 'द्वेष्टि' or 'द्विपः':

• Wait, is it 'द्गजः'? 'द्' + 'ग' = 'द्ग'?
• In Devanagari, 'द्ग': 'द्' on top, 'ग' below!
• Here we have: 'द्' followed by... wait!
• Letters: 'स' 'ं' 'भ' 'व' 'े' 'द्' 'र' 'ज' 'ः'?
• Wait, look at the letter between 'द्' and 'ज':
• Is it 'र'? It's a single stroke curving left-down: like 'र'. But could it be 'ग'?
• Wait, "स भवेद् गजः" or "संभवेद् गजः"? An elephant (गजः) becomes depressed (दुर्मनाः)!
• Wait, why would an elephant be 'रजः'? रजः makes no sense. गजः makes 100% sense!
• Wait, look at 'ग': in this font, 'ग' has a left vertical ending in a hook, and a right vertical stem.
• Here, look at that character: it has NO left hook! It's just a single vertical curving down, like 'र'!
• Wait, did the printer misprint 'ग' as 'र'? Yes, looks like 'र'! "

१ स्नेहपानाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५५१
घनं स्निग्धं च यस्य स्याच्छकृत्पाण्डु विवर्णतः ॥
मृत्तिका शर्करा वाऽपि यत्र मिश्रा न दृश्यते ॥ १४५ ॥
एकवर्णमदुर्गन्धमविदग्धमनप्लवम् ॥
पुरीषं दृश्यते यस्य स नागो रोगवर्जितः ॥ ४६ ॥
तैले दत्ते घृते दत्ते स्नेहं यद्यतिसार्यते ॥
पञ्चाहमथसप्ताहं कदुष्णं स पिबेज्जलम् ॥ ४७ ॥
दर्भमूलपलान्यष्टौ सलिले क्वाथयेच्छुचौ ॥
एतत्स्निग्धाय पानीयं देयं वातानुलोमनम् ॥ ४८ ॥
किंचित्स्निग्धपुरीषाय यवागूं पाययेद्भिषक् ॥
यदा यच्च प्रयोक्तव्यं स्नेहपानाय तच्छृणु ॥ ४९ ॥
यावद्रोणो भवेन्नागस्तावत्प्रस्थान्सुसंस्कृतान् ॥
तन्दुलानां प्रमाणेन यवागूं पाययेद्भिषक् ॥ १५० ॥
एतैश्च मुद्गसहितै रनयैव हि मात्रया ॥
कृत्वा यवागूं नागाय त्र्यहं भूयः प्रदापयेत् ॥ ५१ ॥
तन्दुलाद्याढके भुक्तं मुद्गानामाढके रसम् ॥
कृत्वा नागाय दातव्यमस्नेहलवणं त्र्यहम् ॥ ५२ ॥
ततो भक्तचतुर्भागं चतुर्भागरसप्लुतम् ॥
लवणस्य चतुर्भागं चैकाहं प्रतिभोजयेत् ॥ ५३ ॥
विंधार्थं त्वथ भुञ्जीत रसार्धेन मतङ्गजः ॥
लवणस्योचितस्पार्धयोगं चास्मिन्प्रदापयेत् ॥ ५४ ॥
रसस्य तु यथोक्तस्य विधाया लवणस्य च ॥
पादहीनं प्रदातव्यं समस्तं भोजयेत्कृतम् ॥ १५५ ॥
धान्याम्लैर्दाडिमाम्लैश्च दध्यम्लैः स्वरसंयुतम् ॥
भक्तं त्र्यहं त्र्यहं दत्त्वा प्रसन्नां पाययेत्त्र्यहम् ॥ ५६ ॥
यथापूर्वं समादिष्टो भोजनस्य विधिक्रमः ॥
रसजातेषु सर्वेषु *तया कार्यक्रमो भवेत् ॥ ५७ ॥
यवसस्य चतुर्भागं स्नेहस्यान्ते प्रदापयेत् ॥
ततोऽर्धमर्धस्यार्धेन हीनं सर्वक्रमात्ततः ॥ ५८ ॥
स्नेहे निवृत्तमात्रे तु गात्राभ्यङ्गो विधीयते ॥
विधां समस्तां च तथा शीतं चाम्भोऽवतारयेत् ॥ ५९ ॥

• 'तथा' इति सूचितम् ।

५६२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [ ४ उत्तरस्थाने-
नागं ततः स्वलंकृत्य बलिष्ठं व्याधिवर्जितम् ॥
प्रशस्ते तिथिनक्षत्रे पार्थिवाय प्रदर्शयेत् ॥ १६० ॥
अथ क्रमेण कुर्वीत रक्षां बद्ध्वाऽध्वकर्मसु ॥
स्नेहं ततोऽस्य जनयेन्मदं च मदवर्धनैः ॥ ६१ ॥
तैलक्षीरघृताद्यैश्च रोगसंशमनैः पुनः ॥ ६२ ॥
इत्यङ्गाधिपनोदितेन मुनिना हेत्वर्थयुक्ता स्मृता
पीनी प्रीतिगुणेन वारणहिता मात्रोपचारक्रमैः ॥
यां पीत्वाऽऽतपशीतवृष्टिपवनावत्यर्दितानां क्रमो
नीरोगो बलवान्गजः श्रु(स्रु)तमदो भूत्वाऽथ हन्याद्रिपून् ॥ १६३ ॥
इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदे महाप्रवचने महापाठे वृद्धोपदेशे चतुर्थ
उत्तरस्थाने स्नेहपानं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
अथ द्वितीयोऽधपायः ।
भङ्गो हि राजा चम्पायां हस्तिशास्त्रविशारदम् ॥
पालकाप्यं महाप्राज्ञं सुखासीनं स्म पृच्छति ॥ १ ॥
स्नेहपानं तथा कार्ये वारणानां महामुने ॥
सर्पिर्वाऽपि कथं देयं वसा मज्जाऽपि वा कथम् ॥ २ ॥
कस्मिन्दिने वा मासे वा तैले मात्रा च का स्मृता ॥
जीर्यमाणं कथं तैलं विद्याज्जीर्णं कथं पुनः ॥ ३ ॥
अजीर्णायां(?) कथं कुर्यादेतदिच्छामि वेदितुम् ॥
उपचारप्रयोगं च निष्ठा तैलस्य वाऽऽदितः ॥ ४ ॥
माननिर्माणयोगं च यवसे वाऽपि को विधिः ॥
आहारं च कथं दद्यात्तैलपीताय दन्तिने ॥ ५ ॥
शय्याभङ्गं कथं कुर्यात्कथं च रसभोजनम् ॥
को घृतस्योपचारश्च देयो वा कीदृशो गजे ॥ ६ ॥
विधार्य सम्यग्बुद्ध्या हि भगवन्वक्तुमर्हसि ॥
पालकाप्योऽङ्गराजेन तु पृष्टस्त्विदमब्रवीत् ॥ ७ ॥
शृणु राजन्निदं सर्वं यथावदनुपूर्वशः ॥
सर्पिस्तैलं वसा मज्जा यस्मिन्काले प्रदीयते ॥ ८ ॥

२ स्नेहपानविध्यध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५६३
आषाढे समतिक्रान्ते श्रावणे समुपस्थिते ॥
बहुले च व्यतिक्रान्ते शुक्ले स्नेहं प्रदापयेत् ॥ ९ ॥
हस्तश्रवणपुष्येषु चित्रायामश्वयुज्यपि ।
दशम्येकादशीद्वित्र्यष्टम्यादिषु तिथिष्वपि ॥ १० ॥
बलाभिजित्सावित्रमैत्रेषु विजयेषु च ॥
वर्जिता ऋतवो ये च तैलपानस्य तान्शृणु ॥ ११ ॥
ग्रीष्मे हेमन्तकाले च तैलपानं न दापयेत् ॥
उद्योगे पूजितावेतौ ऋतू विजयकाङ्क्षिभिः ॥ १२ ॥
दृष्टो वा विजयार्थं यो गजो राज्यान्तरं व्रजेत् ॥
पीड्यमानोऽपि चान्येन राजा योद्धुं समुत्सहेत् ॥ १३ ॥
हेमन्ते सस्यसंपूर्णा मेदिनी शीतलोदका ॥
पत्त्यश्वरथनागानां भवेच्चापि सुखावहा ॥ १४ ॥
लोभाद्वा यो व्रजेद्यात्रां भयाद्वाऽप्यथवा च यः ॥
अकस्मात्संप्रयोगात्तु व्यापत्तिर्द्विरदे धुवा ॥ १५ ॥
महामात्रैस्तदा नागा विनीयन्ते च कर्मसु ॥
शिशिरे घर्मकाले च वारणानां नराधिप ॥ १६ ॥
घर्मकाले च ये दोषाः स्नेहपानस्य तान्शृणु ॥
ग्रीष्मे सूर्यांशुभिर्दग्धा वृक्षा गुल्मास्तथैव च ॥ १७ ॥
मेदिनी दवदग्धा च संक्षिप्तपवसोदका ॥
निदाघजलरोधे च स्नेहतृष्णा प्रवर्तते ॥ १८ ॥
क्षिप्रं प्राणा विपद्यन्ते तृणाग्निरिव पार्थिव ॥
इत्येतैः कारणै राजन्नृतुग्रीष्मो विगर्हितः ॥ १९ ॥
तस्मात्प्रावृषि तैलं तु वारणेभ्यः प्रदापयेत् ॥
तृणानि हरितान्यत्र स्युर्वनस्पतयस्तथा ॥ २० ॥
पूर्णा वापी तडागानि मेदिनी सस्यसंवृता ।
शोभते हरतेऽत्यर्थमिन्द्रगोपकदर्दुराः ॥ २१ ॥
न चातिशीतं नात्युष्णं न च युद्धं न कर्म वै ॥
सर्वावस्थाश्च राजानो जलपूर्णा च मेदिनी ॥ २२ ॥
स्वादुपानेादके पथ्ये विचित्रपवसावृते ॥
स्थाने ग्रामे शिवे रम्ये स्नेहपानं समाचरेत् ॥ २३ ॥

५५४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [४ उत्तरस्थाने-
श्रावणे तैलपानं स्याद्भादौ भाद्रपदस्य च ॥
तैलमात्रा तु नागस्य मानवयस्तसंमता ॥ २४ ॥
उत्तमाधममध्यानां प्रदेया हस्तिनां भवेत् ॥
तैलं सृष्टे प्रदातव्यं कृशे सर्पिर्विधीयते ॥ २५ ॥
उरःक्षतानां भग्नानां वसा मज्जा च दापयेत् ॥
तैलस्याथ प्रवक्ष्यामि प्रयोगमत उत्तरम् ॥ २६ ॥
प्रतिपानं विशुद्धाय कवलेर्दीपिताय च ॥
प्रातरुत्थाय नागाय तैलपानं समाचरेत् ॥ २७ ॥
जीर्णेऽभ्यशं(स)स्यं देयं च ततस्तोपावगाहनम् ॥
स्नातपीतोदकं चैव निवाते स्थापयेत्ततः ॥ २८ ॥
यथोदितं च यवसं सस्यं दद्याद्विचक्षणः ॥
दिवा च स्नेहयोगेन ह्रासयेत्तस्य हस्तिनः ॥ २९ ॥
पीते चतुर्नालिक

२ स्नेहपानविधिर्नामोध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५५५
चतुर्विंशत्याढकं तु दापयेच्च कनीयसे ॥
सप्ताहं पाययेत्स्नेहमुत्तमाग्निं मतङ्गजम् ॥ ३९ ॥
मध्यमाग्निं च पञ्चाहं मन्दाग्निं त्र्यहमेव च ॥
विरिच्यते ततः सम्यक्कोष्ठोऽस्य विशुध्यति ॥ ४० ॥
एतत्स्नेहप्रमाणं तु विधिं चैव समाचरेत् ॥
विभागेन विधायान्नं रूक्षं भोजनमिष्यते ॥ ४१ ॥
स्नेहपृष्ठं तु पिबतो लवणं न प्रदापयेत् ॥
यस्यापि पिबतस्तैलं वारणस्य न जीर्यति ॥ ४२ ॥
तस्य विश्राम्य दातव्यं द्व्यहं वा त्र्यहमेव वा ॥
पिप्पलीशृङ्गीमरिचं सपञ्चलवणाप्लुतम् ॥ ४३ ॥
विश्राम्यैतस्य पिण्डं तु सायं प्रातः प्रदापयेत् ॥
तक्रं वातहरं चैव लवणांश्च प्रदापयेत् ॥ ४४ ॥
यथोक्तं पयसं चैव नानार्थेषु सुखोदकम् ॥
एवं जीर्णे तदा तैलमथायं पाययेत्पुनः ॥ ४५ ॥
अथास्याजीर्णतैलस्य लिङ्गानीमानि लक्षयेत् ॥
दाहं संजनयेच्चैव ग्लानिं मूर्च्छां च दन्तिनः ॥ ४६ ॥
तैलं वमति सश्लेष्म हृदयं चास्य पीड्यते ॥
वेपते श्वसिति स्थूलं मुखशोषश्च जायते ॥ ४७ ॥
भिन्नं चैव पुरीषं स्याद्रक्तमल्पं च मेहति ॥
स्नेहापराधजां प्रोक्तां क्रियां तस्य समाचरेत् ॥ ४८ ॥
लक्षणं जीर्यमाणे तु तैले वक्ष्याम्यतः परम् ॥
क्षिपत्युद्धूयते रेणुमङ्गं रदं च परिमार्जति ॥ ४९ ॥
विकारान्परिणामे तु कुरुते वारणो मुखे ॥
विजृम्भते विनमति तृष्णा चास्योपजायते ॥ ५० ॥
जीर्यमाणस्य विज्ञानं जीर्णे तोयं प्रदापयेत् ॥
अथेमं कल्पितं स्नेहं यवागूं प्रतिपाययेत् ॥ ५१ ॥
ईप्सितं परिणामेषु तैलं दद्यादुपोषितम् ॥
परं प्रमाणं वक्ष्यामि वदतां तद्विशेषवित् ॥ ५२ ॥
पञ्च सार्धाः स्मृताः श्रेष्ठे चतस्रो मध्यमे स्मृताः ॥
तिस्रः सार्धा अधमस्य इत्येष स्नेहनिर्णयः ॥ ५३ ॥

९५६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ ४ उत्तरस्थाने—
यदा पूर्णो भवेत्स्नेहः संसर्गं तस्य कारयेत् ॥
पञ्चाहं पाययेन्मण्डं भक्तं चास्मै प्रदापयेत् ॥ ५४ ॥
पञ्चाहं मुद्गमण्डस्य दद्याच्च पयसं लघु ॥
शृङ्गवेरघरा बलं निःस्नेहं लक्षणेन च ॥ ५५ ॥
चतुर्थांशं विधायास्तु वारं प्रतिभोजयेत् ।:
वर्धयेत्क्रमशश्चास्य मुद्गयूषेण भोजयेत् ॥ ५६ ॥
पिप्पलीशृङ्गवेराभ्यां पञ्चाङ्गेन सुसंस्कृताम् ॥
.दापयेत्क्रमशश्चास्मै संस्कृतं रसभोजनम् ॥ ५७ ॥
शालीनामोदनं दद्यात्सुस्विन्नं मृदुमेव च ॥
सुमोदकं च द्विग्धे स्नेहपीते प्रशस्यते ॥ ५८ ॥
भक्तं स्नेहं रसं क्षीरं क्रमयोगेन(क) वर्धयेत् ॥
पञ्चाह्नि पञ्च नागान्न त्रयहस्य प्रदापयेत् ॥ ५९ ॥

(ण्ट)कच्छन्नं" - wait!
Look at line 14:
का (kā)
त्पे (tpe) or र्पे?
त् (t)
क (ka)
ट (ṭa)
(ण्ट)
क (ka)
च्छ (ccha)
न्नं (nnaṁ)
Wait! "कात्पेत्कट(ण्ट)कच्छन्नं" has "कट(ण्ट)क"!
Could the footnote be explaining something about "कण्टक"?
Wait, what if footnote 1 is:
"१ क. 'केडतिया' ।"?
Wait, look at the letter between 'क' and 'त': it's 'ड'!
Wait, is it "केडतिया"?
Let's search Hastyayurveda:
Does "कण्डतिया" or "कण्टक" appear?
Wait, "कात्पेत्" - could the text be "काल्पेत्" or "कारयेत्"?
In Hastyayurveda (Anandashrama Sanskrit Series, no. 26, page 557):
Chapter: २ स्नेहपानविध्याध्यायः
Let's check the Anandashrama edition of Hastyayurveda, p. 557!
Yes! The header says:
"२ स्नेहपानविध्याध्यायः ] [हस्त्यायुर्वेदः । ५५७"
Page number is ५५७ (557)!
In this edition,

५९८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [ ४ उत्तरस्थाने-
वसायाश्च प्रमाणं तु निशितं वक्ष्यते ततः ॥
मज्जा चैव यथा प्रोक्ता तन्मे श‍ृणु महीपते ॥ ८४ ॥
वेत्रवेत्रासयोर्मध्ये दद्यान्मज्जावसे भिषक् ॥
महिषक्षवराहाणां ये चान्ये वनचारिणः ॥ ८५ ॥
नक्रमत्स्योरगाणां ये च स्युर्जलचारिणः ॥
मज्जा तेभ्यः प्रदातव्या वसा वाऽपि महीपते ॥ ८६ ॥
रोगाः सम्यक्प्रशाम्यन्ति बलं तेजश्च वर्धते ॥
.मांसोपचितसर्वाङ्गैर्लाघवं चास्य जायते ॥ ८७ ॥
मज्जासु विधिरित्येष गुणाश्चापि प्रकीर्तिताः ॥
क्रमः स एव पूर्वोक्तो यथोक्तः सर्पिषो यथा ॥ ८८ ॥
समाचरेद्यथोद्दिष्टं वैद्यः शास्त्रविशारदः ॥
पयसां विविधानि वारणं तायपत्रिकम् ॥ ८९ ॥
भेरनीपानि ज्ञानीपान्युतान्येतानि पार्थिव ॥
उत्कलं रोहिषं चैव झंणिपारं तथैव च ॥ ९० ॥
उप(त्य)लं पल्लवं चैव पञ्चान्यद्यानुकं स्मृतम् ॥
संघातार्थं प्रदेयं स्यान्स्नेहपीतेषु दन्तिषु ॥ ९१ ॥
इति स्वबुद्ध्या विनयेन निष्ठया-
नृपाय तेषां विधिवत्प्रपादितम् ॥
करोत्यरोगं बलिनं च वारणं
स चापि राजा द्विपपानुपास्तवान् ॥ ९२ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने चतुर्थे उत्तरस्थाने स्नेह-
पानविधिकथनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
──────────────────────
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥
अन्नपानविधिं कृत्स्नं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १ ॥
भेदकोष्ठकमुख्यानां घृततैलरसस्य च ॥
गुणदोषाश्च ये तत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हथः ॥ २ ॥
ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ॥
जातमात्रोपभोग्याद्यः पादहीनादरादिकः ॥ ३ ॥

१ अङ्गप्रमाणाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५६९
सपादे द्वादशौ च आयामस्तस्य दन्तिनः ॥
द्वादशौ विप्रसिद्धश्च नाहोऽप्यस्य विनिर्मितः ॥ ४ ॥
अङ्गुष्ठानि च चत्वारि पञ्चमांशो यवस्य च ॥
स्मृतोत्तमस्य नागस्य वर्षवृद्धिः समुच्छ्रये ॥ ५ ॥
पञ्चाङ्गुलं सपञ्चमं यवमात्रश्च पञ्चमः ॥
तस्य स्याद्वर्द्धरायामे परिणाहे षडङ्गुला ॥ ६ ॥
अहीनाङ्गस्य नागस्य जन्मना वा विरोधिनः ॥
समवेतत्प्रमाणं स्याद्विषमं स्यादतोऽन्यथा ॥ ७ ॥
वृद्धाः क्षीणाश्च बालाश्च न निर्देश्या हि रूपतः ॥
बालः समस्तरूपश्च क्षीणो वृद्धश्च हीयते ॥ ८ ॥
पूर्वकायेऽधिको यश्च यश्च पश्चात्प्रपीडितः ॥
विक्षिप्तातिसंश्लिष्टो हीनग्रीवामुखस्तथा ॥ ९ ॥
यो विशालशिरोपर्याच्छत्रिकोरसित(?)स्तथा ॥
श्रेयस्तथापि कुब्जश्च पृष्ठतश्च समुन्नतः ॥ १० ॥
वायसो वपहीनश्च विकटोऽत्यर्थमाहितः ॥
अल्पायुं दीर्घगात्रश्च अप्रमेयाश्च षोडश ॥ ११ ॥
विपरीतगुणा येऽन्ये निर्माणे चाविरोधिनः ॥
तेषु मानं प्रयोक्तव्यं समस्तगुणयोगतः ॥ १२ ॥
तदर्थं चेव मातव्यो नागो वेद्यैः प्रमाणतः ॥
यतः सुस्थितसर्वाङ्गः समादेशाश्रयो गजः ॥ १३ ॥
अनुक्तो मानमतो मातव्यो दण्डरज्जुभिः ॥
तत्रस्थस्याग्रयोः कार्यो दण्डस्तिर्यक्प्रतिष्ठितः ॥ १४ ॥
ग्रीवासंस्थेन दण्डेन ऊर्ध्वं दण्डं परं स्पृशेत् ॥
स च येन प्रदेशेन दण्डो दण्डं च संस्पृशेत् ॥ १५ ॥
*ताप्यस्तत्रैव तस्यास्य प्रमाणं वर्ष्मजो भवेत् ॥
तस्य षड् चेव तन्न स्पृः पञ्चैव परिणिष्ठिताः ॥ १६ ॥
उत्तमाधममध्यानां वयसांमाने च क्षयः ॥
तिर्यग्दण्डायतः स्थाप्यः कुम्भयोश्चैकयोगजः ॥ १७ ॥

• ‘वाप्य’ इति ‘स्वाप्य’ इति वा भवेत् ॥
  १ क. ‘स्व चाप्यना वा विरोधिनः ॥’ ॥ प० । २ क. अप्रमाणीयश्च कु० । स-
  मधाप्रधारि कु० ।

आयामस्तु यदास्तम्भो रज्ज्वा दण्डेन योजयेत् ॥
तदा भवेन्नराशो वा तेषामायामसंज्ञितो ॥ १८ ॥
उक्तमाद्यमवयवानामरत्नीनां द्वयंविधिः ॥
परिणाहः प्रदातव्यः कलाभागप्रमाणितः ॥ १९ ॥
एषा चत्वारि नागानां प्रमाणं संप्रवक्ष्यते ॥
तत्राष्टौ परिणाहः स्यादधमो नव मध्यमः ॥ २० ॥
दश रत्नीपरीणाहो गजस्तत्रोत्तमो भवेत् ॥
वर्म्यं त्रिविधमप्युक्तं गजानां नृपकोविदैः ॥ २१ ॥
तत्र प्रमाणं नोक्तं तु हस्तिनीनां महामुने ॥
तदहं ज्ञातुमिच्छामि त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम ॥ २२ ॥
त्रिविधं हस्तिनीनां तु वर्म्ययोगं प्रवस्व मे ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ २३ ॥
षडरत्नीसमुत्सेधा त्वष्टाविंशत्प्रमापतः ॥
कलाभागप्रदेशे च नवरत्निप्रमाणतः ॥ २४ ॥
मानविस्तारेऽस्तु यदि स्यात्सत्त्वतः समा ॥
उत्तमं वर्म्ययोगं तु हस्तिनीनां विनिर्दिशेत् ॥ २५ ॥
पञ्चहस्तसमुत्सेधा आयामे सप्तसंमिता ॥
अष्टारत्निपरीणाहा मध्यमवर्म्येण पूजिताः ॥ २६ ॥
चतुर्हस्तसमुत्सेधा आयामे षटु(ष्ठु)संमिताः ॥
अथवा सप्तहस्ता तु परिणाहेन कीर्तिता ॥ २७ ॥
इति वर्म्यप्रमाणं तु प्रोक्तं हस्तिनीषु ते ॥
बलप्रमाणमथैतासां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ॥ २८ ॥
जात्युत्थकं भवेदेकं वेगगमसंज्ञकं तथा ॥
शतकुञ्जरस्य मध्यस्य प्रयोगे पञ्चकं स्मृतम् ॥ २९ ॥
उत्तमायां प्रयोगे तु हस्तिन्यां सप्तकीर्तितम् ॥
मध्यमं बलमिच्छद्भिस्तस्याः भेदं प्रमीयजः ॥ ३० ॥
पञ्चयोजनगा राजन्मध्यमा हस्तिनी भवेत् ॥
योजनानि तु चत्वारि जघन्यायास्तथा बले ॥ ३१ ॥
वेगप्रामसिकीं संज्ञां वने चैव विभाषयेत् ॥
गुणानामवस्तानेवाह सम्प्रवेतांस्तु लक्षयेत् ॥ ३२ ॥

[२ हस्त्यायुर्वेदाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः ५६१
यज्ज्ञानुभावः कार्यो स्यादिति मे निश्चिता मतिः ॥
अरत्नीनां भवेत्तेनूराढकस्य प्रमाणतः ॥ ३३ ॥
उत्तमा मध्यमस्याप्यथमध्यमा चाधमस्य च ॥
जघन्यामपि जानीयाच्चतुर्हस्तसमन्विताम् ॥ ३४ ॥
व्यर्धहस्तं विज्ञेयो गजेष्वाहारजो विधिः ॥
*अरत्नेस्तत्र नागानां द्रोणमित्युपदिश्यते ॥ ३५ ॥
कुडवस्य प्रमाणं तु पूर्वं पत्तमुदाहृतम् ॥
स्नेहमकारि नागेभ्यो विधिनाऽनेन दापयेत् ॥ ३६ ॥
भक्तस्नेहप्रमाणं तु शृणुष्वाम्यत उत्तरम् ॥
तत्रारत्नो प्रदातव्यं स्नेहस्यार्धाढकं भवेत् ॥ ३७ ॥
तण्डुलानां भवेद्द्रोणमरत्नो न्वणस्य तु ॥
पलानि दश तावन्ति गुडस्यापि प्रमाणतः ॥ ३८ ॥
द्वादश द्रोणपर्यापो माषाणां तुनपा घृतः ॥
भारः स विहितो द्रोणो यवमस्य प्रमाणतः ॥ ३९ ॥
आर्द्रस्य पञ्चसप्तैतन्प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥
शुष्काणां च शृङ्गाणां च शण्यानां च नराधिप ॥ ४० ॥
यथाद्विगुणितं भारं पञ्चलाधै महीपते ॥
फांफतानां तु धान्यानामर्धभारं प्रदापयेत् ॥ ४१ ॥
तेषामेव सगर्भाणां त्रिभागोनं प्रदापयेत् ॥
भवेत्सकवचां शतर्विधा मुञ्जीत वारणः ॥ ४२ ॥
सर्पिर्गुडसमायुक्तं दध्ना सपरुक्रेन वा ॥
तोयमर्धो सकवचां सस्नेहरसकां नृप ॥ ४३ ॥
विधापोगानुभागंः कवलाद्यापनाहिकः ॥
ग्रीष्मे प्रदेयो नागानां मोदकश्च महीपते ॥ ४४ ॥
ह्रस्वत्वाच्चापि नागानां वह्नो••••तृणराठय्यः ॥
आढकीयं भवेद्द्रोणं पञ्चता मेशकस्य च ॥.४५ ॥
गोतस्य पञ्चपञ्चाशरेषा स्वाद्द्द्रोणसंख्यया ॥
वराहोऽथर्महिषाः शशाजहरिणा मृगाः ॥ ४६ ॥
स्वच्छन्दतो प्रदातव्या रसार्थे हस्तिनां नृप ॥
कुक्कुटाश्च मयूराश्च कार्वातित्तिरिभिः सह ॥ ४७ ॥

• 'अराउठाथ' इति भवेत् ॥
  ७१

१६२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ ४ उत्तरस्थाने-
आटीहंसाश्च नागानां रसार्थे विहिताः स्मृताः ॥
द्रोणे त्रिकटुकस्यैवासंस्कारार्थं पलं स्मृ त् ॥ ४८ ॥
स्नेहस्य कुडवः पूर्णो दत्त्वाधार्द्धकं भवेत् ॥
मर्दितो तेन विधिनाऽऽशिषो भुञ्जीत वारणः ॥ ४९ ॥
भुक्त्वा चाऽनुपिबेन्मद्यं पीत्वा भुञ्जीत वा पुनः ॥
रसा हि ते महाराज शेषा दोषहराः स्मृताः ॥ ५० ॥
वारुणी मेदकस्तथा रसस्यार्द्धार्द्धकं भवेत् ॥
विषापोमानु द्विगुणं सर्पिः क्षीरं प्रदापयेत् ॥ ५१ ॥
द्विगुणं तु विषापोगात्पादभागोवरं पिबेत् ॥
प्राप्तमेव गजो मुखेन(?) द्विगुणोदकतेजसम् ॥ ५२ ॥
भक्तैकसमयस्नेहो मेदकेषु विधीयते ॥
मेदकाद्यपि नागानामौत मे स्निग्धता मतिः ॥ ५३ ॥
पिबङ्कासीत्कुट्यवाषवापगोष्ठशमंस्कृतः ॥
दधिमोतीरकृपनी पृथग्मोदकसंहिताम् ॥ ५४ ॥
पदा मद्यं पिबेन्नागो द्राक्षया सह योजितम् ॥
तदा द्राक्षा प्रदातव्या भक्तषोडशवार्षिकी ॥ ५५ ॥
भक्तप्रयममानेन योगं मद्यम्य कारयेत् ॥
तेनेन जबचेनापि पयोदिष्टप्रभाजनः ॥ ५६ ॥
गुडेनापि च संयोगां पयोदिष्टेन भोजनः ॥
कुडवं दीयतेऽनल्पं मत्तजायै प्रदापयेत् ॥ ५७ ॥
गलस्य चाण्डकोशस्य क्षतजे गैरिकापुनः ॥
नरेन्द्र दन्तने देयो शुभस्य कुडवो भवेत् ॥ ५८ ॥
गैरिकस्य पलं तत्र द्रोणे स्याद्द्रिवलक्षणः ॥
दन्तमे कुडवः पूर्णस्नेहस्याथ शुभस्य च ॥ ५९ ॥
क्षतने शिरसो देयो मद्यसंयोजने भवेत् ॥
अर्धप्रस्थस्तु विज्ञेयो गजानां मात्रमेवमे ॥ ६० ॥
तस्माच्चतुर्गुणः स्नेहो विहितः स्नेहने नृप ॥
देयः षट्पलिको गंभीरिकस्य प्रमानतः ॥ ६१ ॥
केचिदिच्छन्ति नागरस्य स्नेहपीतस्य भोजनम् ॥
भुक्तस्य चानुपानं च केचिदिच्छन्ति पार्थिव ॥ ६२ ॥

...
Wait, "तृणमभ्याद्य जायते" vs "तृणमद्भ्यश्च जायते":
Look at "तृणमद्भ्यश्च जायते":
तृ ण म द्भ्य श्च जा य ते ॥ ७१ ॥
Yes, it is definitely तृणमद्भ्यश्च जायते!

Verse 72:
पार्थिवं स्थावरं चैव प्रभूतं जङ्गमं तथा ॥
(Looking closely at L20:
पा र्थि वं स्था व रं चै व प्र भू तं ज ङ्ग मं त था ॥
Yes! The letters are: पा, र्थि (थ with i and repha), वं, स्था, व, रं!
It is absolutely पार्थिवं स्थावरं चैव प्रभूतं जङ्गमं तथा ॥)
आप्याययति तत्सर्वं सोमो वै पृथिवीपते ॥ ७२ ॥
(In print: आप्याययति तन्त्सर्वं सोमो वै पृथिवीपते ॥ ७२ ॥)

Verse 73:
सोमात्मकत्वात् मातङ्गा शीतसात्म्या विशेषतः ॥
(Look at शीतसात्म्या: शी - त - सा - त्म्या! Yes!)
तस्मात्तदा गजेन्द्रैः वर्षापेतोत्सवा भृशम् ॥ ७३ ॥
Wait, look at: "तस्मात्तदा गजेन्द्र

[५६४] पालकाप्यमुनिविरचितो- [ ४ उत्तरस्थाने-

विहरन्तश्च सरितः स्वैराहारा मतङ्गजाः ॥
ते स्वैरं तृणपुष्टास्तु स्वैरगाश्चैव वारणाः ॥ ७७ ॥
गच्छन्ति नेपुणं स्वैरं वने येषाऽऽश्ववत्यपि ॥
वक्षाः स्वैरं प्रजायन्ते तृणास्तृणगुणैः सदा ॥ ७८ ॥
तृणेन तेजो भवति तृणात्सम्भवतीन्द्रियम् ।
सर्वे मृगास्तृणचरास्तृणगाश्चास्तृणप्रियाः ॥ ७९ ॥
तृणेन नागा जीवन्ति वने ग्राम्येऽपि वा सदा ॥
· भुक्त्वा नरो हि मृष्टाशं किञ्चित्स्वादेद्यथोपरि ॥ ८० ॥
तथा तृणेन तृप्तानां किञ्चिदेवानुभोजनम् ॥
आसवैः स्नेहपानैर्वा लेशां विविधैर्हितैः ॥ ८१ ॥
नस्यबस्तिक्रियाभिश्च भेषजैश्च पृथग्विधैः ॥
न हि धारयितुं शक्यास्तृणहीना मतङ्गजाः ॥ ८२ ॥
तृणैर्विना न जीवन्ति तृणमात्रव्यपा गजाः ॥
तस्मात्तृणेन हीनानां जीविते संशयो ध्रुवम् ॥ ८३ ॥
तत्समुत्था बलप्रस्तेजोवद्गुणा गप ॥
नतापप्रतृणाहारा श्लक्ष्णाशिनः सदा ॥ ८४ ॥
वने दोषा न गच्छन्ति विष्ठा कवलवर्जिताः ॥
अत्यन्तोचितभावाद्धि मातङ्गानां तृणं हितम् ॥ ८५ ॥
यथा कवलसंयुक्तं कुटरं पल्लवानि च ॥
बन्धनसंनिरुद्धा ग्राम्याः परवशं गताः ॥ ८६ ॥
अभ्युद्धर्तुं न शक्यन्ते परस्तेनेव केनचित् ॥
स्नेहक्षीराम्लरसैर्विधाय बलतोऽपि च ॥ ८७ ॥
सम्यगात्मनिरोधेन भोजनेविविधैरपि ॥
विविक्ते गजा पुष्टाः कर्तव्याः पृथिवीपते ॥ ८८ ॥
भूयोऽङ्गराजः पप्रच्छ पालकाप्यं महामुनिम् ॥
चतुष्प्रकारो यः प्रोक्तस्त्वयाऽऽहारो महामुने ॥ ८९ ॥
स कथं दन्तिने देयस्समयाऽऽहारस्य पृच्छतः ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ ९० ॥
भोज्यं भक्ष्यं च लेह्यं च पेयं चेति चतुर्विधम् ॥
तत्र भोज्यं भवेद्धस्त्यानान्नार्थं तृणविस्तरम् ॥ ९१ ॥

१ ख. दारुणाः ।

१ अन्नपानविधिरध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५६५
संस्कृतमसंस्कृतं चैव द्विविधं संप्रवक्ष्यते ॥
तत्र संस्कृतमेवाग्रे प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ॥ ९२ ॥
भर्जं मांसरसं स्नेहं कतकं च तथा दधि ॥
संस्कृतं त्वेकतः प्रोक्तमसंस्कृतमतः शृणु ॥ ९३ ॥
एतैर्विवर्जितं त्वन्यं तण्डुलाद्य नराधिप ॥
वक्ष्यामि भक्ष्यं नागानां तन्मे निगदतः शृणु ॥ ९४ ॥
कुवलं पल्लवं भङ्गं शाखान्वृक्षमूलमेव च ॥
तृणानि चेति जानीयाद्भक्ष्यं राजन्विशेषतः ॥ ९५ ॥
पेयान्यपि च वक्ष्यामि यानि नागाः पिबन्त्यतः ॥
यवागूक्षीरमद्याश्च रसाश्च विविधा नृप ॥ ९६ ॥
स्नेहाः सर्वे महीपाल संस्कृतासंस्कृताश्च ये ॥
पंवकं घृतं चैव महास्नेहश्च पार्थिव ॥ ९७ ॥
तैलं पूतं पबकं च वसा च गृहतं स्मृतम् ॥
स्नेहाः सर्वेऽथ मांसानि मेदोमज्जारसास्तथा ॥ ९८ ॥
वसा चाप्येकतः पक्त्वा महास्नेह इति स्मृतः ॥
पेयान्येतानि चोक्तानि लेहान्यपि विबोध मे ॥ ९९ ॥
उत्कारिका बेसवारा मेदकाश्च नराधिप ॥
उत्कारिकां प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १०० ॥
[विपाकबीजं खर्जूरीं मस्तकं पनसानि च ॥
पद्मोत्पलमृणालानि घृतेन सह पाचयेत् ॥ १ ॥
मत्स्यण्डिका शर्करा वा तत्र देया यथाक्रमम् ॥
ह्रस्वगोपुच्छचूर्णानि पिप्पलीस्तण्डुलास्तथा ॥ २ ॥
घृते गुडं च संपोष्य पाचयेन्मतिमान्भिषक् ॥
सक्तवश्च सुहृष्टा वै क्षौद्रं वाऽप्य कतेडकः ॥ ३ ॥
तथा पुष्करबीजानि ह्रस्वचूर्णानि कारयेत् ॥
घृतेन मरिचैश्चाऽपि युक्त्वा सम्यग्विपाचयेत् ॥ ४ ॥
एतद्दद्यात्तु नागस्य कायाग्निवलवर्धनम् ॥
इत्युत्कारिका ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि बेसवारं महीपते ॥ ५ ॥
१ स. घ. बब्बकं ।

५६६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ ४ उत्तरस्थाने—
प्रातं निरस्य सुस्विन्नं पुनर्हषद्वि चूर्णितम् ॥
पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् ॥ ६ ॥
एकस्थं पाययेत्तन्मद्वेसवारस्ततः स्मृतः ॥

• ........... —(द्वितीयमपि मे शृणु) ॥ ७ ॥
  एतेनेव च कल्पेन रसा संयोज्य पाययेत् ॥
  एतद्दद्यानु नागानां बलमांसविवर्धनम् ॥ ८ ॥
  इति वेसवारः ॥
  मेदकांश्च प्रवक्ष्यामि नागानां बलवर्धनान् ॥ ९ ॥
  गोधमानथ सुस्विन्नान्घृतांश्चभ्रगमायुतान् ॥
  गुडेन द्विगुणीकृत्य देयो बलविवर्धनः ॥ १० ॥
  विडङ्गतैलमद्यांश्च तैलेन सह योजयेत् ॥
  द्वितीय एष विक्षेपः कृमिकोष्ठावनाशनः ॥ ११ ॥
  सुस्विन्नं यवकल्पानं निजशृंगसमन्वितम् ॥
  क्षीरं घृतं गुडं चैव एकस्थं पाययेद्बुधः ॥ १२ ॥
  एवं दद्यानु नागेभ्यो बलमांसविवर्धनम् ॥
  इत्येते मेदकाः प्रोक्ताः वारणानां यथाक्रमम् ॥ १३ ॥
  यस्माद्बलं वर्धयन्ते मांसं मेदोऽथ शोणितम् ॥
  मेदका इति निर्दिष्टास्तस्मादेते नराधिप ॥ १४ ॥
  इति मेदकाः ॥
  स्यात्पञ्चविंशतिपलः स्नेहद्रव्यप्रभाजनः ॥
  पञ्चविंशत्यधः प्रायो मेदके परिणामतः ॥ १५ ॥
  शेषाणां पञ्चषष्टिस्तु रसानामुपद्रपद्यते ॥
  क्षीरस्य तु त्रयः प्रस्थाः पयसः प्रकीर्तिताः ॥ १६ ॥
  रसद्रोणं च दातव्यं दशभागांशकं तथा ॥
  स्नेहस्याष्टांशकं तस्या-वोनमस्यार्धमुद्ग तथा ॥ १७ ॥
  मेदकस्याऽऽढकं देयं पञ्चप्रस्थम एव च ॥
  श(स)क्तु कोष्ठाढकं चैव गुडस्याष्टपलं तथा ॥ १८ ॥
• कखपुस्तकयोः ‘ ’ इति त्रुटिचिह्नं वर्तते । अपुस्तके तु त्रुटिचिह्नं नोप-
  लभ्यते । † ‘धनुर्विद्धयन्त्यान् ज्यो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥

१ क. 'इडांश्चापि घ' ।

(no),म, र्म्मा, then न्वि? There is a loop below, मर्माऽन्वितम्? Wait! Is that मर्माऽन्वितम्? Syllables: क्रि-मि-भिर्-वा (4) मर्-मान्-वि-तम् (4) = 8!! YES! मर्मान्वितम्orमर्माऽन्वितम्! Wait, look at the word: म र्म्मा न्वि त म्! Wait, the character before तम्: it is न्वwith anिorऽ? It looks like न्विorन्व! Wait, मर्मान्वितम्! Wait, why would elephant food be मर्मान्वितम्? Elephant food: भवेद्भोजनदुष्टं वा क्रिमिभिर्वा मर्माऽऽवतम्? Wait, what is food spoiled by? In Ayurveda, food spoilage: भवेद्भोजनदुष्टं वा क्रिमिभिर्वा मलावृतम्? Wait! Look at the first letter: म! Second letter: लाwith ra-phala? No,मलावृतम्? Wait, look at footnote 1: १

१९० गजा** [२ उपस्थाने-
वातोपहृतवेगाश्च ये चान्येऽङ्गेऽधिकशूलिनः ॥
ये च वातबलाद्धाता दीर्घाध्वा ये च वारणाः ॥ ३३ ॥
बहुसत्त्वापि तन्द्यन्ते ये च भारेण कुञ्जराः ॥
तप्तां हुतवहे बालं तेषां पाद्यमथोजने ॥ ३४ ॥
तैलं तेभ्यः प्रदातव्यं ये चापि कृमिकोष्ठिनः ॥
धेनुकानां च विहितं तैलमेव महीपते ॥ १३५ ॥
तासां च बहुसिक्तानामेकान्ताभ्यस्तमस्यते ॥
तैलं वातहरं प्रोक्तं स्फुटमांसविवर्धनम् ॥ ३६ ॥
कृमिकोष्ठप्रशमनं धातुवृद्धिकरं तथा ॥
उत्साहजननं चैव तेजोबलविवर्धनम् ॥ ३७ ॥
मर्दितो येन विविधैर्दृढो मुञ्चीत वारणः ॥
स्नेहेन सहिता हस्ता सम्यग्गूढं रयन्ति शिवम् ॥ ३८ ॥
वर्जयेच्चापि मन्दाग्निं सम्यक्परिजयत्यपि ॥
तैलं यत्रोद्धृतं पद्य ततःशतपत्रकम् ॥ ३९ ॥
भवेत्स्वादुरसं पद्यं तेन पुष्टिः प्रजायते ॥
पञ्चाम्ले भवेत्स्निग्धं कृमिघ्नं दृष्टिपदं च यत् ॥ १४० ॥
यद्वा कषायसंयुक्तं पञ्चाम्लरसदूषितम् ॥
अतीसारकरं ज्ञेयं हैमवर्णकरमेव च ॥ ४१ ॥
एवंविधं तु वर्जयेत्सेकं नागस्य पार्थिव ॥
अतो लवणदानस्य गुणान्वक्ष्यामि भूपते ॥ ४२ ॥
अरिष्टं चैव पक्तांश पच्छाद्य चास्य प्रतापयेत् ॥
क्षोणितं वर्जयेच्चास्य वातं चास्यानुलोमयेत् ॥ ४३ ॥
वातस्तेजोऽस्थिमज्जानो विवर्धयति दन्तिनाम् ॥
शोषयेन्मूत्रवस्तिं च पवनं चाभिनन्दयेत् ॥ ४४ ॥
व्याधिप्रशमनं श्रेष्ठं तेजोबलविवर्धनम् ॥
छेदनं पाचनं चैव वमनं रक्तवर्धनम् ॥ १४५ ॥
लवणं दीपयेदग्निं पथ्यमाहारमेव च ॥
*रुचिपथ्ययोरविज्ञानं निसर्गं हि लवणं भवेत् ॥ ४६ ॥
कृमिकोष्ठप्रशमनं वातरोगानिवर्हणम् ॥
लवणं मजघित्वा तु जलं पिबति वारणः ॥ ४७ ॥

• रुच्योः इति सकलदर्शपाठः ।