गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

१०० आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः
शूले शर्कराद्यं चूर्णम् ।
शर्कराहिङ्गुमरिचं सूक्ष्मचूर्णीकृतं पिबेत् ।
सुखोदकेन तद्ध्याशु शूलघ्नमामृतोपमम् ॥ ३२० ॥
आनाहे द्विरुत्तरं हिङ्ग्वाद्यं चूर्णम् ।
द्विरुत्तरं हिङ्गुवचाग्निकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम् ।
सुखाम्बुनानाहविषूचिकार्तिहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम् ॥३२१
पानीयच्छायायां मुस्ताद्यं चूर्णम् ।
मुस्ताजमोदबृहतीद्वयवाजिगन्धा-
द्विजीरकं दहनभृङ्गविडङ्गरास्नाः ।
भूनिम्बनिम्बभववल्कलराजवृक्ष-
सौवर्चलं त्रिकटुकं त्रिफला सभागी ॥ ३२२ ॥
सुधाकराख्यो जरणः सकुष्ठस्तथाऽपरो मालवदेशजातः ।
शतावरी सैन्धवमेथिके च निर्गुण्डिमुण्डीमुशलीगुडूच्यः॥३२३
वातव्याधिं विषूचीं च छायामपरदेशजाम् ।
निहन्ति सेवितं चूर्णमेतेषां पथ्यभोजिना ॥ ३२४ ॥
मन्दाग्नौ शतपुष्पाद्यं चूर्णम् ।
शतपुष्पा विडङ्गानि सैन्धवं मरिचं समम् ।
चूर्णमुष्णाम्बुना पीतमग्निसंदीपनं परम् ॥ ३२५ ॥
गुल्मे नारायणं चूर्णम् ।
शतपुष्पावचाकुष्ठकारव्योऽजाजिधान्यकम् ।
द्वौ क्षारौ पिप्पलीमूलं यवानी कुञ्चिका सठी ॥३२६॥
स्वर्णक्षीर्यजगन्धा च विशाला चित्रकः समाः ।
बृहदन्ती सप्तला च देया द्वित्रिचतुर्गुणाः ॥ ३२७ ॥
नारायणमिति ख्यातं चूर्णं श्रेष्ठं विरेचने ।
गुल्मानाहविषाजीर्णश्वासकासगलग्रहान् ॥ ३२८ ॥
शोफार्शोग्रहणीदोषभगन्दरगदान् जयेत् ।
गुल्मे त्र्यूषणाद्यं चूर्णम् ।
त्र्यूषणत्रिफलाहिङ्गुकार्षिकं त्रिवृता पलम् ॥ ३२९ ॥

३.] गदनिग्रहः । १०१
सौवर्चलार्धकर्षं च पलार्धं चाम्लवेतसम् ।
तच्चूर्णं शर्करायुक्तं मद्येनाम्लेन पाययेत् ॥ ३३० ॥
गुल्मपार्श्वार्तिनुत्सिद्धं जीर्णे चास्मिन् रसोदनम् ।
मन्दाग्नौ सैन्धवाद्यं चूर्णम् ।
पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात्पले ॥ ३३१ ॥
कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं तिन्तिडीफलम् ।
एकैकं मारिचाजाज्योर्धान्यकार्धचतुर्थिका ॥ ३३२ ॥
कृत्वा चूर्णमतो मात्रामन्नपानेषु दापयेत् ।
रुच्यं तद्दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासजित् ॥ ३३३ ॥
आमातीसारे पिप्पल्याद्यं चूर्णम् ।
पिप्पली चन्दनं मुस्तामुशीरं कटुरोहिणी ।
पाठा वत्सकबीजं च हरीतक्यो महौषधम् ॥ ३३४ ॥
एतदामसमुत्थानमतीसारं सवेदनम् ।
कफात्मकं सपित्तं च पुरीषं चाशु रुन्धति ॥ ३३५ ॥
पीनसे चव्याद्यं चूर्णम् ।
चव्याम्लवेतसकटुकत्रिकतिन्तिडीक-
तालीसजीरकरुजादहनैः समांशैः ।
चूर्णं गुडप्रमृदितं त्रिसुगन्धियुक्तं
वैस्वर्यपीनसकफारुचिषु प्रशस्तम् ॥ ३३६ ॥
कासेऽजमोदादिभस्मचूर्णम् ।
अजमोदा पलद्वन्द्वं हरिद्रा च बिडं तथा ।
सारस्तु खदिरस्यापि औद्भिदं लवणं तथा ॥ ३३७ ॥
अभया पौष्करं भार्गी एलाटङ्कणकट्फलम् ।
वृषापामार्गयोर्मूलं क्षारयुग्मं तथैव च ॥ ३३८ ॥
प्रत्येकं पलमानि रविपुष्यचतुष्पलम् ।
चूर्णीकृत्य ततो दद्यात्कुमारीरसभावनाम् ॥ ३३९ ॥

१०२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
सान्तर्धूमं घटे दग्ध्वा चूर्णितं वस्त्रगालितम् ।
मधुना लीढमेतद्धि पञ्चकासनिवारणम् ॥ ३४० ॥
दाहरोगे द्राक्षादिचूर्णम् ।
द्राक्षालाजसितोत्पलं समधुकं खर्जूरगोपीतुगा-
. ह्रीवेरामलकाब्दचन्दननतं ककोलजातीफलम् ।
चातुर्जातकणं सधान्यकमिदं चूर्णं समां शर्करां
दत्त्वा शीतजलेन भक्षितमिदं पित्तं सदाहं जयेत् ३४१
मूर्च्छां छर्दिमरोचकं च प्रदरं पाण्डुं भ्रमं कामलां
यक्ष्माणं समदात्ययं सतमकं तृष्णास्रपित्तं तथा॥३४२॥
पाण्डुरोगे नवायसं चूर्णम् ।
त्र्यूषणत्रिफलामुस्तविडङ्गदहनाः समाः ।
नवायोरजसो भागास्तच्चूर्णं मधुसर्पिषा ॥ ३४३ ॥
भक्षयेत्पाण्डुहृद्रोगकुष्ठार्शःशमनं परम् ।
राजयक्ष्मणि द्वितीयं बृहन्नवायसचूर्णम् ।
त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः ॥ ३४४ ॥
नवभागोन्मितैरेतैः समं तीक्ष्णं मृतं भवेत् ।
संचूर्ण्यालोडयेत्क्षौद्रे नित्यं यः सेवते नरः ॥ ३४५ ॥
कासं श्वासं क्षयं मेहं पाण्डुरोगं भगन्दरम् ।
ज्वरं मन्दानलं शोफं संमोहं ग्रहणीं जयेत् ॥ ३४६ ॥
इति श्रीसोढलप्रथिते गदनिग्रहे चूर्णाधिकारस्तृतीयः संपूर्णः ॥ ३ ॥
अथातो गुटिकाधिकारः प्रारभ्यते ।
अग्निमान्द्येऽभयाद्या गुटिका ॥
हरीतकीनां कुडवं त्र्यूषणाच्च पलत्रयम् ।
द्वे पले पिप्पलीूलात्तथा चैवाम्लवेतसात् ॥ १ ॥
चविकां चित्रकं धान्यमजाजीं हपुषामपि ।
धन्वानीं चाजमोदं च तिन्तिडीकं च दाडिमम् ॥ २ ॥

गदनिग्रहः ।
सौवर्चलं कारवीं च पलिकानि प्रदापयेत् ।
त्वगेलापत्रकनकं कर्शाशं चात्र दापयेत् ॥ ३ ॥
गुडस्य च पलान्यत्र दापयेद्द्विगुणानि च ।
अभयागुटिका ह्येषा मन्दाग्नेस्तु दीपनी ॥ ४ ॥
वातशोणितमानाहं गुल्मं पञ्चविधं तथा ।
चतुरो ग्रहणीदोषानर्शांसि षड्विधानि च ॥ ५ ॥
कासं क्षयविवन्धं च शूलं हृज्जठराश्रयम् ।
भक्षिता नाशयेत्येषा भोज्या नियंत्रणया स्मृता ॥ ६ ॥
अर्शसि काङ्कायनवटकः ।
पथ्या पञ्चपलान्येकमजाज्या जीरकस्य च ।
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरम् ॥ ७ ॥
पलाभिवृद्ध्या क्रमशौ यवक्षारपलद्वयम् ।
भल्लातकफलान्यष्टौ कन्दस्तद्विगुणो मतः ॥ ८ ॥
द्विगुणेन गुडैर्नैषां वटकानक्षसंमितान् ।
एकैकं भक्षयेत्प्रातस्तक्रमम्लं पिवेद्वनु ॥ ९ ॥
वह्निं संदीपयत्याशु ग्रहणीपाण्डुरोगजित् ।
काङ्कायनेन शिष्येभ्यः शस्त्रक्षाराग्निभिर्विना ॥ १० ॥
कथितो वटको ह्येष गुदजानां विनाशनः ।
गुल्मे काङ्कायनगुटिका ।
सठीं पुष्करमूलं च वह्निं लवणपञ्चकम् ।
शृङ्गवेरं वचां चैव पलिकानि समाहरेत् ॥ ११ ॥
त्रिवृतायाः पलं कुर्यात्रीन् कर्षानथ हिङ्गुतः ।
यवक्षारपले द्वे च द्वे पले चाम्लवेतसात् ॥ १२ ॥
यवान्यजाजिमरिचं धान्याकं शीतपुष्पकम् ।
उपकुञ्च्यजमोदाभ्यां तथैवाष्टमिकामपि ॥ १३ ॥
मातुलुङ्गरसेनैता गुटिकाः कारयेद्भिषक् ।
तासामेकां पिवेद्द्वे वा तिस्रोऽथ च सुखाम्बुना॥ १४ ॥

१०४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ गुटिकाधिकारः
अम्लैश्र्च मद्यैः पातव्या घृतेन पयसा तथा ।
एषा काङ्कायनेनोक्ता गुटिका गुल्मनाशिनी ॥ १५ ॥
अर्शोहृद्रोगशमनी कृमीणां च विनाशिनी ।
गोमूत्रयुक्ता शमयेत्कफगुल्मं चिरोत्थितम् ॥ १६ ॥
क्षीरेण पित्तगुल्मं च मद्यैरम्लैश्च वातिकम् ।
त्रिफलारसमूत्रैश्च नियच्छेत्सान्निपातिकम् ॥ १७ ॥
रक्तगुल्मे च नारीणामुष्ट्रीक्षीरेण पाययेत् ।
गुल्मे निकुम्भाद्या गुटिका ।
निकुम्भरजनीपाठात्रिकटुत्रिफलाग्निकाः ।
बाला वृक्षकबीजं च चूर्णं स्यादनवो गुडः ॥ १८ ॥
पथ्याभिसहितं चूर्णं गवां मूत्रयुतं पचेत् ।
घनीभूतं तु गुटिकां कृत्वा खादेद्युक्तवान् ॥ १९ ॥
गुल्मप्लीहाग्निसादांस्ता नाशयेयुरशेषतः ।
हृद्रोगं ग्रहणीदोषं पाण्डुरोगं च दारुणम् ॥ २० ॥
विड्बन्धेऽभयावटकाः ।
पथ्याकटुत्रिकविडङ्गलत्वगेलाः
सग्रन्थिकाः सचविकामलकाः समस्ताः ।
अक्षौ त्रिवृद्धवजटाचरणांघ्रिभागा
दन्त्याश्च षड्गुणसितामधुमोदकाः स्युः ॥ २१ ॥
विद्भेदनाय सुकुमारतराः सुहृद्याः
प्रोक्ताः प्रगाढतरविड़्भिधिकारिणस्ते ।
तावद्विरेचनकरा न भवन्ति याव-
देभिरतः पिबति वारि नरः सुखोष्णम् ॥ २२ ॥
हृद्रोगगुल्मगुदजश्वयथुप्रमेह-
पाण्डामयोदरविकारभगन्दरघ्नाः ।
स्थौल्याम्लवातविकृतिप्रशमार्थमेते-
श्चूर्णा इमिराग्निरभयावटकाः प्रदिष्टाः ॥ २३ ॥

गदनिग्रहः । १०५
पाण्डुरोगे वज्रकगुटिका ।
रोहिणीं चिरबिल्वं च कुटजं च फलत्रिकम् ।
मुस्तकं पिप्पलीमूलं यष्ट्याह्नं निम्बनागरम् ॥ २४ ॥
पकैनैषां कषायेण भावयेच्च शिलाजतु ।
शिलाजतुपलान्यष्टौ तावती सितशर्करा ॥ २५ ॥
वांश्याः कर्कटशृङ्ग्याश्च मागध्याश्च पलं पलम् ।
धात्रीफलपलार्धं च व्याघ्रीमूलत्वचं तथा ॥ २६ ॥
पत्रत्वगेला गन्धार्थं दत्त्वा चूर्णानि कारयेत् ।
तं विमर्द्य यथान्यायं दद्यान्मधुपलत्रयम् ॥ २७ ॥
वर्तयेद्वटकानेतानुदुम्बरफलोपमान् ।
तत्रैव भक्षयेत्कल्के सानुपानं यथाबलम् ॥ २८ ॥
विडङ्गरसयूषैश्च सुरारिष्टासवादिभिः ।
क्षीरैर्वा दाडिमाम्लैर्वा पथ्यभोजी पिबेन्नरः ॥ २९ ॥
स जयेत्पाण्डुरोगासृग्दुष्टमेहगलग्रहान् ।
यक्ष्मकासांश्च वातादीन् श्वासशोफोदरामयान् ॥ ३० ॥
रोगानीकप्रणाशार्थं सृष्टा भगवता पुरा ।
वज्रकेति समाख्याता वटिकेऽयं महागुणा ॥ ३१ ॥
नैव दद्यात्कृतघ्नाय नास्तिकोयोद्धताय च ।
इष्टाय संप्रयोक्तव्या ब्राह्मणाय विशेषतः ॥ ३२ ॥
शूले शम्बूकाद्या गुटिका ।
पलानि त्रीणि शम्बूकाल्लोहचूर्णात्पलद्वयम् ।
रसाञ्जनात्पलं चैकं लोहकिट्टात्पुनः पलम् ॥ ३३ ॥
सर्वैः समां शर्करां च मधुना च परिप्लुताम् ।
सर्वमेतत्समाहृत्य मोदकान्कारयेद्भिषक् ॥ ३४ ॥
तान् भक्षयेत्प्रयत्नेन शूले गुल्मे हृदामये ।
विशेषतः पित्तशूले शोफे पाण्डूदरे भ्रमे ॥ ३५ ॥

१०६ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला। [गुटिकाधिकारः
दुर्नाम्नि कासे कृच्छ्रे च प्रमेहाश्मरिवृद्धिषु ।
अग्निमान्द्ये स्मृतिभ्रंशे पीनसार्धावभेदके ॥ ३६ ॥
कल्याणवटकाः ।
विडङ्गं पिप्पलीमूलं त्रिफलाधान्यचित्रकान् ।
मरिचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पली- ॥ ३७ ॥
लवणान्यजमोदं च चूर्णितं कार्षिकं पृथक् ।
तिलतैलं त्रिवृच्चूर्णं भागौ चाष्टपलोन्मितौ ॥ ३८ ॥
धात्रीरसस्य प्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धकतूलां तथा ।
पक्त्वा मृदग्निना खादेदुत्तार्योदुम्बरोपमान् ॥ ३९ ॥
गुडान् कृत्वा विचार्या स्याद्विहाराचारयन्त्रणा ।
मन्दाग्नित्वं ज्वरं मूर्च्छां मूत्रकृच्छ्रमरोचकम् ॥ ४० ॥
अस्त्रमं च यकृच्छूलं कासं शोषं गरं विषम् ।
कुष्ठार्शःकामलामेहगुल्मोदरभगन्दरम् ॥ ४१ ॥
ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्युः पुंसवनाश्च ते ।
कल्याणका इति ख्याताः सर्वेष्वृतुषु यौगिकाः ॥४२॥
क्षतक्षीणे एलाद्य गुटिका ।
एलापत्रत्वचोऽर्धाक्षाः पिप्पल्यर्धपलं तथा ।
सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः ॥ ४३ ॥
संचूर्ण्य मधुना युक्त्या गुटिकाः संप्रकल्पयेत् ।
अक्षतुल्यां ततश्चैकां भक्षयेत्तां दिने दिने ॥ ४४ ॥
कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं मूर्च्छां मदभ्रमम् ।
रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्श्वशूलसमरोचकम् ॥ ४५ ॥
शोषप्लीहाढ्यवातांश्च स्वरभेदं तथा क्षयम् ।
गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत् ॥ ४६ ॥
क्षतक्षीणे सर्पिर्गुटिका ।
बला विदारी ह्रस्वा च पञ्चमूली पुनर्नवा ।
पञ्चानां क्षीरवृक्षाणां शुङ्गा मुस्तंञ्चका अपि ॥ ४७ ॥

एषां कषाये द्विक्षीरे विदार्याः स्वरसांशके ।
जीवनीयैः पचेत् कल्कैरक्षमात्रैर्घृताढकम् ॥ ४८ ॥
सितापलानि पूतेऽस्मिञ्छीते द्वात्रिंशदावपेत् ।
गोधूमपिप्पलीवांशीचूर्णं शृङ्गाटकस्य च ॥ ४९ ॥
सक्षौद्रं कुडवं शीतं तत्सर्वं खजमूर्च्छितम् ।
स्त्यानं सर्पिर्गुडान् कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत् ॥ ५० ॥
ताञ्जग्ध्वा पलिकान्क्षीरं मद्यं चानुपिबेत्कफे ।
शोषे कासे क्षतक्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्शिते ॥ ५१ ॥
रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि स्थिते ।
शस्ता पार्श्वशिरःशूले भेदे च हस्तपादयोः ॥ ५२ ॥
पाण्डुरोगे मण्डूरवटकाः ।
पञ्चकोलं समरिचं देवदारुफलत्रिकम् ।
विडङ्गमुस्तं तुल्यानि भागांस्तु पलसंमितान् ॥ ५३ ॥
यावन्त्येतानि चूर्णानि मण्डूरं द्विगुणं ततः ।
पक्त्वाऽष्टगुणिते मूत्रे घनीभूते तदुद्धरेत् ॥ ५४ ॥
ततोऽक्षमात्रान्वटकान् पिबेत्तक्रेण तक्रभुक् ।
पाण्डुरोगं जयत्येष मन्दाग्नित्वमरोचकम् ॥ ५५ ॥
अर्शांसि ग्रहणीदोषशोफमूत्रहलीमकम् ।
क्रिमीन्प्लीहानमुदरं हृद्रोगं चाशु नाशयेत् ॥ ५६ ॥
मण्डूरवटका ह्येते रोगानीकप्रणाशनाः ।
पाण्डुरोगे द्वितीयो मण्डूरवटकः ।
त्र्यूषणं त्रिफला मुस्तविडङ्गं चव्यचित्रकौ ॥ ५७ ॥
दार्वीत्वङ्माक्षिको धातुर्ग्रन्थिकं देवदारु च ।
एतान् द्विपलिकान् भागांश्चूर्णं कृत्वा पृथक् पृथक् ५८॥
मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाच्छुद्धमञ्जनसन्निभम् ।
मूत्रमष्टगुणं कृत्वा तस्मिंश्च प्रक्षिपेत्ततः ॥ ५९ ॥
शनैः सिद्धं ततः शीताः कार्याः कर्षसमा गुडाः ।

१०८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
यथाग्नि भक्षणीयास्ते प्लीहपाण्डामयापहाः ॥ ६० ॥
ग्रहप्यर्शोनुदश्चैव तक्रवाव्याशिनः स्मृताः ।
शोषे क्षारगुटिका ।
क्षारद्वयं स्याल्लवणानि चत्वार्ययोरजो व्योषफलत्रिके च ।
सपिप्पलीमूलविडङ्गसारं मुस्ताजमोदामरदारुबिल्वम् ॥ ६१ ॥
कलिङ्गवं चित्रकमूलपाठे यष्ट्याह्वयं सातिविषं पलांशम् ।
सहिङ्गुकर्षलवणं शुष्कचूर्णं द्रोणं तथा मूलकशुण्ठिकानाम् ॥६२॥
स्याद्भस्मनस्तं सलिलेन साध्यमालोड्य यावद्धनमप्रदग्धम् ।
वर्ती ततः कोलसमानमात्रां कृत्वा सुशुष्कां विधिना प्रयुञ्ज्यात् ॥
प्लीहोदरश्वित्रहलीमकार्शःपाण्डामयारोचकशोषशोफान् ।
विषूचिकागुल्मगराश्मरींश्च सश्वासकासान् प्रणदेत्सकुष्ठान् ६४
कुष्ठे विडङ्गसाराद्या गुटिकाः ।
विडङ्गसारामलकाभयानां पलं पलं स्यात्रिवृतात्रयं च
गुडस्य च द्वादश एष योगो मासेन त्रिंशद्गुटिकोपयोगः ॥६५
इयं हि कुष्ठज्वरगुल्मपाण्डुता-
भगन्दरश्वासगरोदराशसाम् ।
प्रणाशनी यक्षपतिः स्वयं ददौ
स माणिभद्रः किल शाक्यभिक्षवे ॥ ६६ ॥
कुष्ठे माणिभद्रवटकः ।
विडङ्गामलकं पथ्या पलांशाश्च समा त्रिवृत् ।
गुडश्च सर्वद्विगुणो मासस्यं वटकाः कृताः ॥ ६७ ॥
कुष्ठानि पिडकार्शासि कृमिगुल्मोदराणि च ।
कासं श्वासं च शमयेद्विशेषान्माणिभद्रकः ॥ ६८ ॥
अर्शसि सूरणवटकाः ।
षोडश सूरणभागा वह्नेरष्टौ महौषधस्यापि ।
अर्धेन भागयुक्तिर्मरिचस्य ततोऽपि चार्धेन ॥ ६९ ॥
१ त्रिंशद्वटकाः कार्या इत्यर्थः ।

.] गदनिग्रहः । १०९
त्रिफला कणा समूला तालीसारुष्करकृमिघ्नानाम् ।
भागा महौषधसमा दहनांशा तालमूली च ॥ ७० ॥
भागः सूरणतुल्यो दातव्यो वृद्धदारुकस्यापि ।
भृङ्गेले मरिचांशे चूर्णेऽस्मिन्योजयेन्मतिमान् ॥ ७१ ॥
द्विगुणेन गुडेन युतः सेव्योऽयं मोदकः प्रकामध्नैः ।
गुरुवृष्यमोज्यरहितेष्वितरेषूपद्रवान्कुरुते ॥ ७२ ॥
भस्मकमनेन जनितं पूर्वमगस्त्यस्य योगराजेन ।
भीमस्य मारुतेरपि येन ते महाशना जाताः ॥ ७३ ॥
अग्निबलवृद्धिहेतुर्न केवलं सूरणो महावीर्यः ।
प्रभवति शस्त्रक्षाराग्निभिर्विनाप्यर्शसामेषः ॥ ७४ ॥
श्वयथुश्लीपदगरजिद्रहणीं च कफानिलाजाताम् ।
नाशयति वलीपलितं मेधां कुरुते वृषत्वं च ॥ ७५ ॥
हिक्कां कासं श्वासं सराजयक्ष्मप्रमेहांश्च ।
प्लीहानमप्यथोग्रं हन्ति च रसायनं पुंसाम् ॥ ७६ ॥
अर्शसि लघुसूरणवटिकाः ।
चूर्णीकृताः षोडश सूरणस्य भागास्ततोऽर्धा नवचित्रकस्य ।
महौषधाद्वौ मरिचस्य चैको गुडेन दुर्नामजयाय पिण्डी ॥७७॥
अर्शोरोगे मरिचाद्या गुटिकाः ।
मरिचपिप्पलिनागरचित्रकान्
क्रमविवर्धितभागसुचूर्णितान् ।
शिखिचतुर्गुणसूरणयोजितान्
कुरु गुडेन गुडान् गुदजच्छिदे ॥ ७८ ॥
अर्शसि कलिङ्गाद्या गुटिकाः ।
कलिङ्गलाङ्गलीकृष्णायश्चपामार्गपिप्पली- ।
भूनिम्बसैन्धवगुडैर्गुडा गुदजनाशनाः ॥ ७९ ॥
गुल्मे गुडवटकाः ।
गुडविश्वौषधपथ्यामागधिकादाडिमैः कृता गुटिकाः ।
१०

११० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
विनिहन्ति भक्ष्यमाणा गुल्मार्शोविहिसादगदान् ॥ ८० ॥
अतिसारेऽभयाद्या वटकाः ।
अभयागुडपिप्पल्यः समांशा वटकीकृताः ।
मक्षिता हन्त्यतीसारमर्शःपाण्ड्वामयज्वरान् ॥ ८१ ॥
सर्वातिसारेऽङ्कोलवटिका ।
पलमङ्कोलमूलस्य पाठां दार्वीं च तत्समाम् ।
पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटिकामक्षसंमिताम् ॥ ८२ ॥
छायाशुष्कां पिबेत्क्षिप्रं पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा ।
वातपित्तकफप्रायान् द्वन्द्वजान् सान्निपातिकान् ॥८३॥
हन्यात्सर्वातिसारांस्तु वटिकेयं प्रयोजिता ।
सर्वातिसारे बृहदङ्कोलवटिका ।
सदार्व्यङ्कोलपाठानां मूलं तु कुटजस्य च ।
शाल्मलेरथ निर्यासो धातकौरौध्रदाडिमम् ॥ ८४ ॥
पिष्ट्वाऽक्षसंमितान् कृत्वा वटकांस्तण्डुलाम्भसा ।
तानेव मधुसंयुक्तानेकैकान् प्रातरुत्थितः ॥ ८५ ॥
पिबेदत्यन्तमापन्नो विधिसर्गेण मानवः ।
अङ्कोलवटका नाम्ना सर्वातीसारनाशनाः ॥ ८६ ॥
अतिसारे कट्वङ्गाद्या गुटिका ।
पलानि दश कट्वङ्गाङ्गे पले पञ्चकत्वचः ।
स्थिराया बिल्वपेश्याश्च पलान्यष्टौ पृथक् पृथक् ॥८७॥
कटुकादाञ्जनोशीररोघ्रयष्ट्याह्वमुस्तकान् ।
कालीयकं व्याघ्रनखं हरिद्रारक्तचन्दनम् ॥ ८८ ॥
करञ्जफलचूतास्थिदाडिमत्वग्विधुन्तुकाः
केतक्यर्जुनपुष्पाणि वल्कान्यक्षपियालयोः ॥ ८९ ॥
समङ्गा शालवीजानि ग्रन्थिश्चाप्यरिमेदतः ।
फलस्य, वत्सकफलं संक्षुद्य पलसंमितम् ॥ ९० ॥
द्विद्रोणं विपचेदम्भः पूत्वा क्वाथं पचेदनु ।
पिण्डमक्षसमं तस्माद्घृतमादाय बुद्धिमान् ॥ ९१ ॥

४.] गदनिग्रहः । १११
कारयेद्गुटिकां श्लक्ष्णां ग्रसतोऽधौ सुखाम्बुना ।
अनृक्षतैलसंयुक्तां कफपित्तानिलार्तिषु ॥ ९२ ॥
केवले सन्निपाते च ततस्तक्रं पिबेदनु ।
तक्रेणैवानुभुञ्जीत नरोऽतीसारपीडितः ॥ ९३ ॥
मृत्युपाशान् जयेच्छीघ्रमियं सम्यक् प्रयोजिता ।
अतिसारसमुत्थानं मृत्युमप्यागतं जयेत् ॥ ९४ ॥
ग्रहण्यां चित्रकाद्या गुटिका ।
चित्रकं पिप्पलीमूलं द्वौ क्षारौ लवणानि च ।
व्योषं हिङ्ग्वजमोदं च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत् ॥ ९५ ॥
गुटिका मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा ।
कृता विपाचयत्यामं दीपयत्याशु चानलम् ॥ ९६ ॥
ग्रहण्यां क्षारगुटिका ।
द्वे पञ्चमूल्यौ त्रिवृता निकुम्भा पाठा वचास्फोटबलाश्च रास्ना ।
सकारवीचित्रकमर्कमूलं पृथक् पृथक् तानि पलैर्दशाख्यैः ९७
भस्मीकृतान्यम्भसि गालयित्वा पचेत्तुलां जीर्णगुडस्य सम्यक्।
द्वे पञ्चमूल्यौ यवश्शूकजं च क्षारं तथा खर्जिकासंज्ञिकं च ॥९८॥
व्योषं वचां चैव हरीतकीं च पृथक् पलानां सह चित्रकेण ।
हिङ्ग्वम्लभल्लातकमक्षतुल्यं विपाचयेत्क्षारगुडं यथावत् ॥९९॥
ततोऽक्षमात्रा गुटिका प्रयोज्या कायाग्निहीनैरबलैर्नरैश्च ।
सश्लेष्मकासारुचिगुल्मवृद्धौ कफश्च कण्ठोरसि यस्य तिष्ठेत् १००
कुष्ठप्रमेहान् श्वयथुं च हन्याद्वातामयप्लीहयकृद्भवांश्च ।
अन्नं हि भुक्तं जरयेच्च शीघ्रं युक्तो रसैः क्षारगुडप्रयोगः १०१
तालीसाद्या गुटिका ।
तालीसचव्यं मरिचं पलार्धांशानि वामरात् ।
अध्यर्धं पिप्पलीमुलात्पिप्पल्याश्च पलं पलम् ॥ १०२॥
कर्षं तु नागपुष्पस्य त्रुटीकर्षार्धमेव च ।
त्वक्पत्रोशीरकर्षस्तु चूर्णानि त्रिगुणितो गुडः ॥ १०३ ॥

११२ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
ततोऽक्षमात्रा गुटिका मद्ययूषपयोरसैः ।
पीताऽम्भसा भक्षिता वा सर्वान् हन्याद्गुदोद्भवान् १०४
शूलं पानात्ययं छर्दिं प्रमेहं विषमज्वरान् ।
गुल्मं पाण्डुरुजं शोफं हृद्रोगं ग्रहणीगदान् ॥ १०५ ॥
कासहिकारुचिश्वासकृम्यतीसारकामलाः ।
मन्दाग्नितां मूत्रकृच्छ्रं हन्याच्छोफं च सा भृशम् १०६
एतदेव भवेच्चूर्णं सिताचूर्णचतुर्गुणम् ।
सपित्तेषु विकारेषु विशेषेणामृतोपमम् ॥ १०७ ॥
सा चैव गुटिका पथ्या फलत्रयविशेषिता ।
शोफार्शोग्रहणीरोगपाण्डुशूलापहारिणी ॥ १०८ ॥
क्षयसप्रे लघुतालीसादिवटिका ।
तालीसपत्रमरिचंचविकानां पलं पलम् ।
कृष्णा तन्मूलयोर्द्वे द्वे पले शुण्ठीपलत्रयम् ॥ १०९ ॥
चातुर्जातमुशीरं च कर्षांशं श्लक्ष्णचूर्णितम् ।
तत्र त्रिंशत्पलं दद्यात्कथितादमलाद्गुडात् ॥ ११० ॥
तालीसवटका ह्येते क्षयघ्ना दीपनाः परम् ।
लवङ्गाद्या गुटिका ।
पलार्धं तु लवङ्गस्य तालीसत्रुटिवल्कलम् ॥ १११ ॥
यवानीचव्यकाजाजीधान्यकं च पलोन्मितम् ।
द्विपलं मरिचं कृष्णा वृक्षाम्लं साम्लवेतसम् ॥११२॥
कृष्णायाश्च जटा शुण्ठी पथ्या च कुडवोन्मिता ।
एतत्सर्वं समाहृत्य त्रिगुणेन गुडेन तु ॥ ११३ ॥
ततोऽर्धपलिकाः कार्या गुटिकास्तु भिषग्वरैः ।
एकैकश्चस्तास्तु पिबेन्मद्यतक्ररसासवैः ॥ ११४ ॥
भक्षिता येन तस्यार्शःपाण्डुहृत्पार्श्वशूलनुत् ।
कासगुल्मारुचिश्वासहिक्कामयगलग्रहान् ॥ ११५ ॥

४.] गदनिग्रहः । ११३
ज्वरातिसारं तन्द्रां च सेविता हन्ति वेगतः ।
कुष्ठे तुवरास्थिवटकाः ।
हरीतकी शक्रयवाः पटोलफलपुष्करम् ॥ ११६ ॥
बाकुची राजवृक्षश्च वह्न्यर्कमूलमेव च ।
आवर्तकीफलं चैव भागवृद्ध्या यथोत्तरम् ॥ ११७ ॥
यावन्त्यमूनि तुल्यानि तुवरास्थां च संभवा ।
मज्जा खदिरसंसिद्धा गोमूत्रकथिता पुनः ॥ ११८ ॥
सैर्वरैभिः कर्षमात्रां गुटिकां कारयेद्भिषक् ।
प्राश्यैनामनुगोमूत्रं पिबेच्चापि पलत्रयम् ॥ ११९ ॥
जीर्णज्वरे तत्क्षीणे वा घृतमुष्णोदनं भजेत् ।
सप्ताहं तिलतैलेन निष्पावकङ्गुसेवनम् ॥ १२० ॥
तक्रानुपानं मासं च तत्परं सर्वभुग्भवेत् ।
क्षाराम्लवर्जी जयति सर्वकुष्ठानि मानवः ॥ १२१ ॥
कुष्ठे खदिरादिवटिका ।
खदिराद्वीजकान्निम्बात्कुटजाच्छाळसारतः ।
पञ्चाशत्पलिकान् भागान् गोमूत्रस्याढकद्वयम् ॥१२२॥
जलद्रोणद्वये चापि सुगुप्तं दिवसान् दश ।
दशरात्रस्थितं तत्त कषायमनुसाधयेत् ॥ १२३ ॥
अध्यर्धाढकशेषं तु पुनरग्नावधिश्रयेत् ।
चूर्णीकृतान्यथेमानि भेषजान्यत्र दापयेत् ॥ १२४ ॥
भल्लातकानि त्रिफलां विडङ्गानि वचां तथा ।
चित्रकावल्गुजौ चैव भागान् दशपलांशकान् ॥१२५॥
दद्याद्वायसिमूलाच्च पलानां पञ्चविंशतिः ।
घनीभूतं तु तं ज्ञात्वा गुटिकां कारयेद्भिषक् ॥ १२६॥
तां भक्षयेत कुष्ठार्तः पथ्यभोजी जितेन्द्रियः ।
कुष्ठानि नाशयत्येषा छिन्नाभ्राणीव मारुतः ॥ १२७॥

११४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः]
कुष्ठे विषगुटिकाः ।
त्रिफलाव्योषयष्ट्याह्वविषं तुल्यानि पेषयेत् ।
भृङ्गाम्बुना तु गुटिकाः कुर्याच्चणकसंमिताः ॥ १२८ ॥
एकैकां वर्धयेत्तावदष्टावसान्न वर्धयेत् ।
आस्तिकेन कृतो योगो विजयेद्वातजान् गदान्॥१२९॥
अशीतिं विंशतिं श्लेष्मभवांस्तप्त महाक्षयान् ।
अष्टादशैव कुष्ठानि सन्नमग्निं च दीपयेत् ॥ १३० ॥
कुष्ठे लाङ्गलीगुटिकाः ।
लाङ्गलीत्रिवृतालोहचूर्णं दशपलं पृथक् ।
त्रिंशत्तु गुटिकाः पथ्याः कुर्याद्भृङ्गरसप्लुताः ॥ १३१ ॥
छायाशुष्कां च तत्रार्धां गुटिकां भक्षयेत्ततः ।
जीर्णे रसेन रूक्षेण पेया, पूर्वं न भोजयेत् ॥ १३२ ॥
यन्त्रितो ब्रह्मचर्याद्यैः क्रमेण गुटिकामपि ।
खादेत्प्रातस्तु मासैकं भवेत्कामचरः क्रमात् ॥ १३३ ॥
एवं सर्वाणि कुष्ठानि जयत्यतिबलान्यपि ।
धीमेधास्मृतियुक्तस्तु नित्यं जीवेत्समाः शतम् १३४
कण्ड्वां त्रिजातगुटिकाः ।
त्रिजातत्रिफलाव्योषं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ।
तत्तुल्यं त्रिवृताचूर्णं शर्कराक्षौद्रमेव च ॥ १३५ ॥
बद्ध्वात्र मोदकान्द्वै तान् भक्षयेच्च यथाबलम् ।
विरेक एष प्रबलस्तथा कण्डूविनाशनः ॥ १३६ ॥
मुखरोगे खदिरगुटिका ।
तुलां खदिरसारस्य द्विगुणां त्वरिमेदतः ।
प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १३७॥
द्रोणशेषं कषायं तु पूत्वा भूयः पचेच्छनैः ।
ततस्तस्मिन्घनीभूते चूर्णं कृत्वाऽक्षभागिकम् ॥ १३८ ॥
चन्दनं पद्मकोशीरं मञ्जिष्ठाधातकीघनम् ।
प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्वत्वगेलापत्रकेसरम् ॥ १३९ ॥

गदनिग्रहः । ११५
लाक्षां रसाञ्जनं मांसीत्रिफलारोध्रवालुकम् ।
रजन्यौ फलिनीमेलां समङ्गां कट्फलं वटम् ॥ १४० ॥
यवासागरुपत्तङ्गैरैकाञ्जनमावपेत् ।
लवङ्गजातीकङ्कोलजातीकोशान् पलोन्मितान् ॥१४१॥
कर्पूरकुडवं चापि पुनः शीतेऽवतारयेत् ।
ततस्तु गुटिकाः कार्याः शुष्कास्त्वास्ये निधापयेत् १४२
तैलमेतेन कल्केन कषायेण समावपेत् ।
शूलप्रबलविभ्रंशशौषिर्यकृमिदन्तनुत् ॥ १४३ ॥
जाड्यदौर्गन्ध्यतिक्तत्वमुखप्रक्लेदपाकजित् ।
गलशोषपरीदाहसादसंदोहलेपहृत् ॥ १४४ ॥
दन्तास्यगलपाकेषु सर्वेष्वेवतत्परायणम् ।
मुखरोगे द्वितीयखदिरगुटिका ।
खदिरस्य तुलां शुद्धां जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ १४५ ॥
शेषेऽष्टभागे तस्यैव पुनः कल्कं प्रदापयेत् ।
जातीकर्पूरपूगानि सकङ्कोलपलानि च ॥ १४६ ॥
इत्येषां गुटिका कार्या मुखसौभाग्यवर्धनी ।
दन्तोष्ठमुखरोगेषु जिह्वाताल्वामयेषु च ॥ १४७ ॥
मुखरोगे तृतीया खादिरगुटिका ।
कुङ्कुमलवङ्गपत्रत्वक्त्रुटिशङ्खाम्बुजानि तुल्यानि ।
कङ्कोलजातिमृगमदभागैस्त्रिगुणीकृतैः सम्यक् ॥१४८॥
पञ्चाशत्खदिरस्य भागाः सप्तैव शशधरस्यापि ।
सहकारतैलयुक्ताः खदिरगुटिकाश्च रोगघ्न्यः ॥ १४९ ॥
गलरोगे मरिचाद्या गुटिका ।
मरिचं पिप्पली पाठा यवक्षारं सनागरम् ।
एलापत्रत्वचं पथ्या सैन्धवं चाम्लवेतसम् ॥ १५० ॥
मधुना गुटिका ह्येषा कण्ठरोगविनाशिनी ।

११६ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
गलरोगे पिप्पल्यादिक्षारगुटिका ।
पिप्पलीनामेक कर्षं मरिचानां तथैव च ।
दाडिमस्य पलार्धं च गुडस्य च पलद्वयम् ॥ १५१ ॥
यवक्षारार्धकर्षं च गुटिकां कारयेद्भिषक् ।
मुखेन धारिता हन्ति कासश्वासगलामयान् ॥ १५२ ॥
कफरोगे वत्सनाभाद्या गुटिका ।
वत्सनाभवल्लयुगं वल्लषट्कं त्रिकटुकचूर्णस्य ।
चित्रकवल्लद्वितयं पिप्पलीमूलस्य वल्लयुगम् ॥ १५३ ॥
अभयावल्ला द्वादश द्वादशद्विगुणा च गुग्गुलोर्वल्लाः ।
गुटिका धार्या वदने क्षणदायां कफविनाशार्थम् ॥१५४॥
त्रिकटुकाद्या गुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलादुरालभाद्विनिशेदारुवचाः सचित्रकाः ।
रसगन्धककर्कटाह्वया रुचककट्फलहिङ्गुपत्रिकाः ॥ १५५ ॥
इति दर्शितभेषजैर्गुटी मधुना कर्षमिता कृता नृणाम् ।
प्रणिहन्ति निषेविता नरैः पवनासृक्कफकोपजान्विकारान् १५६
भार्ग्यादिगुटिका ।
मार्गी सकृष्णा द्विनिशेन्दुकान्तापथ्याबिभीत्वचकुष्ठविश्वाः ।
कन्यारसेनापि गुटिर्विधेया सश्वासकासामरुचिं निहन्ति १५७
ज्वरे त्रिवृताद्यो मोदकः ।
त्रिवृतापिप्पलीयुक्तो गुडसर्पिर्विभावितः ।
मण्डानुपानो दातव्यो मोदकः सन्निपातहा ॥ १५८ ॥
कम्पिल्लकाद्यो मोदकः ।
कम्पिल्लकत्रिवृत्कृष्णापथ्यानागरकैरपि ।
सितागुडयुतो ह्येष मोदको ज्वरिणां हितः ॥ १५९ ॥
शीतानुपानस्तृट्छर्दिनाशनः पित्तरोगजित् ।
त्रिफलाद्यो मोदकः ।
समुद्भवोषत्रिफलं शर्करात्रिवृतार्धकम् ॥ १६० ॥

४.] गदनिग्रहः । ११७
मोदकं भक्षयित्वा तु पिबेच्चोष्णं जलं पुनः ।
पार्श्वशूलेऽरुचौ कासे ज्वरे चानिलसंभवे ॥ १६१ ॥
ज्वरे सप्तलाद्यो मोदकः ।
सप्तला पिप्पलीमूलं श्यामा दन्ती पृथक् पृथक् ।
समं दशपलैर्भागैर्दशमूली तुलासमा ॥ १६२ ॥
हरीतक्यक्षधात्रीणां प्रस्थं प्रस्थं समावपेत् ।
जलद्रोणद्वये पक्वं पूतं पादावशेषितम् ॥ १६३ ॥
विडङ्गं मुस्तकं श्यामां शङ्खिनीं मालतीमपि ।
त्रिवृत्योषणयुतं ह्येतत्कृत्वा चूर्णं रसे क्षिपेत् ॥ १६४ ॥
वटकानक्षमात्रांस्तु वातश्लेष्मकृते ज्वरे ।
शूले पक्वाशयस्थे च शुद्ध्यर्थे भक्षयेदिमान् ॥ १६५ ॥
आमे कृष्णाद्या गुटिका ।
कृष्णाशताह्वाशुण्ठीनामभयानां पलं पलम् ।
गुडस्य षट्पलान्येषां गुटिका अमनाशिनी ॥ १६६ ॥
ज्वरातिसारे कट्फलाद्या वटकाः ।
कट्फलबिल्वजम्ब्वाम्रकपित्थं सरसाञ्जनम् ।
लाक्षा हरिद्रे ह्रीबेरं कट्फलं शुकनासिकाम् ॥ १६७ ॥
रोध्रं मोचरसं शङ्खं धातकीवटशुङ्गकान् ।
पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटकानक्षसंमितान् ॥ १६८ ॥
छायाशुष्कान्पिबेत्क्षिप्रं ज्वरातीसारशान्तये ।
रक्तपित्तप्रशमनान् शूलातीसारनाशनान् ॥ १६९ ॥
प्लीहोदरे रोहितकवटकाः ।
भागा पञ्चदशार्धकोलिकभवा रोहीतकस्य त्रयः
पथ्यायास्त्रय एव तद्द्विगुणितं संयोज्य सिद्धं गुडम् ।
चातुर्जातकभागसंगसुरभीनश्नन्नरो मोदकान्
प्लीहार्शःश्वयथूदरज्वरवमीन् गुल्माग्निसादाञ्जयेत् १७०

११८ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
गुडपाकविधिः ।
यदा दर्वीप्रलेपः स्याद्यावद्वा तन्तुली भवेत् ।
तोयपूर्णे यदा पात्रे क्षिप्तो न प्लवते गुडः ॥ १७१ ॥
क्षिप्तोऽप्सु निश्चलस्तिष्ठेत्पतितश्च न शीर्यति ।
एष पाको गुडादीनां सर्वेषां परिकीर्तितः ॥ १७२ ॥
सुखमर्द्यः सुखस्पर्शो गन्धवर्णरसान्वितः ।
पीडितो भजते मुद्रां गुडः पाकमुपागतः ॥ १७३ ॥
धातुक्षये महाकल्याणको गुडः ।
पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम् ।
धान्यकान् सविडङ्गानि यवानीमरिचानि च ॥ १७४ ॥
त्रिफलां चाजमोदां च नीलिनीं जीवकं तथा ।
सौवर्चलं सैन्धवं च सामुद्रं चौद्भिदं वचाम् ॥१७५॥
आरग्वधं त्वचं पत्रं सूक्ष्मैलानृपकुञ्चकम् ।
नागरेन्द्रयवांश्चैव षड़िंशत्येककार्षिकम् ॥ १७६ ॥
मृद्वीकायाः प्रधानाया दद्यात्पलचतुष्टयम् ।
त्रिवृतायाः पलान्यष्टौ रसमामलकस्य च ॥ १७७ ॥
प्रस्थं द्विगुणितं कृत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत्
यदा पक्कं विजानीयात्तदैनमवतारयेत् ॥ १७८ ॥
उदुम्बरं ह्रामलकं बदरं वा प्रयोजयेत् ।
यथाबलं प्रयुञ्जीत समीक्ष्य मतिमान् भिषक् ॥१६९॥
सर्वांश्च ग्रहणीदोषान्प्रमेहांश्चैव विंशतिः ।
अर्शांसि वातगुल्मांश्च कुष्ठानाहमगन्दरम् ॥ १८० ॥
उरोघातं प्रतिश्यायं हृद्रोगं चैव नाशयेत् ।
धातुक्षीणे बलक्षीणे स्त्रीभिः क्षीणे क्षये तथा ॥ १८१॥
ज्वराणां चैव सर्वेषां वन्ध्यानां चाप्यपत्यदम् ।
रूपौदार्यस्वरौदार्यमेधामाविन्दते स्थिराम् ॥ १८२ ॥

१.] गदनिग्रहः । ११५
महाकल्याणको ह्येष रसायनमनुत्तमम् ।
ग्रहण्यां कल्याणको गुडः ।
कृष्णात्वग्ग्रन्थिकं वह्निं दीप्यकोषणसैन्धवम् ।
कृमिघ्नत्रिफलाधान्यकोलाजाज्यजमोदकाः ॥ १८३ ॥
पालिकानि त्रिवृच्चूर्णतैलयोश्च पलाष्टकम् ।
रसप्रस्थत्रयं धात्र्या गुडस्यार्धशतं क्षिपेत् ॥ १८४ ॥
एतत्कल्याणको नाम ग्रहणीपाण्डुजित्परम् ।
ग्रहण्यां यवान्याद्या गुटिका ।
यवानीं धान्यकं बिल्वं चविकात्रुटिवल्कलम् ।
अम्लवेतसवृक्षाम्लं त्रिफला शिखिग्रन्थिकम् ॥१८५॥
सौवर्चलं सैन्धवं च हपुषां च हरीतकीम् ।
यष्टिकां सातलां स्पृक्कां पलमानानि चूर्णयेत् ॥१८६॥
गुडस्य तु पलान्यत्र दापयेद्विगुणानि तु ।
यवानीगुटिका ह्येषा ग्रहणीनाशनी परा ॥ १८७ ॥
चन्द्रप्रभा गुटिका ।
कीटघ्नेभकणाद्विमागधिजतामुस्ताशठीताप्यकं
भूनिम्बत्रिफलासुराह्वचविकाव्योषं वचा धान्यकम् ।
रात्रीयुग्मविषात्रिवृत्रिलवणं क्षारत्रिजातान्वितं
कर्षं कर्षमतः पुराद्दशपलं शैलेयकाष्टान्वितम् ॥१८८॥
लोहात्तत्र सिताचतुष्पलयुतं सार्द्धांशिकायाः पलं
हन्त्यर्शांसि षडेव गुल्ममजयं शोषं क्षयं कामलाम् ।
नाडीमर्मगदाञ्जलोदररुजो दीर्घज्वरान्विद्रधीन्
यक्ष्माणं सभगन्दरं कफमरुत्पित्तोद्भवं पाण्डुताम् १८९॥
तं तं व्याधिसमूहशुक्रविकृतीन्ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदान्
मेहांश्शुक्रविनाशमश्मरीरुजस्त्वन्यांश्च देहस्थितान् ।
व्याधीन्हन्ति दृढाननेन विधिना चन्द्रप्रभा सेविता
मन्दाग्नेः परमं प्रदीपनमियं कुर्याज्जरां जर्जराम्॥१९०॥