दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

ति" ?
Wait! Look at the first character of L6:
Is it "इति"?
It looks like a Devanagari digit or 'इति'?
Wait! Look at:
L6: "[something] सिद्धम् ।"
Wait! Could the first characters be "इति"?
Wait, look at L6 again:
First glyph has a curve like 'इ', then a vertical line with loop like 'ति'?
Wait, look at the very beginning of L6:
There is: 'इति'? No, look:
It is: इति!
Wait, why does L6 have:
इति सिद्धम् । अतएव मनुः । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो
Look at: "सिद्धम् ।"
Before "सिद्धम् ।", there is clearly "इति"!
Wait, what is that symbol before "सिद्धम्"?
It is इति! The 'इ' has a top horizontal, down, s-curve, then 'ति' is 'त' with 'ि'.
Wait, why does L5 end with:
"पुत्रीकार्य्ये"?
Wait, in Sanskrit: "न पुत्रीकार्य इति सिद्धम्" - the 'इति' is on line 6!
Wait, at the end of line 5, the word is:
"पुत्रीकार्य्य" or "पुत्रीकार्ये"?
Wait, if it's "पुत्रीकार्य इति", by sandhi: पुत्रीकार्य

तीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरित्युदाहृतयोगीश्वरवचन-
विरोधात् जातिष्वेव न चान्यत इति शौनकवचनविरोधाच्चो-
पेक्ष्यम् । यत्तु मनुना स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च षड्दायादबान्धवा
इत्यत्र शौद्रस्य पुत्रप्रतिनिधित्वेन परिगणनं कृतं तच्छूद्रेण
दास्यामुत्पादितस्य अनूढोत्पन्नस्य मुख्यपुत्रलाभावात् पुत्रप्रति-
निधित्वमभिप्रेत्येति व्याख्येयम्, जातोऽपि दास्यां शूद्रेण काम-
तोऽंशहरो भवेत् । मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्द्धभागि-
नम् ॥ अभ्रातृको हरेत् सर्व्वं दुहितॄणां सुतादृते इति योगी-
श्वरस्मरणात् । तस्मात् सदृशं दातुः प्रतिग्रहीतुश्च सवर्णमित्य-
परार्कव्याख्यैवात्र साधीयसी । याज्ञवल्क्योऽपि सजातीयेष्वयं
प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति ।
सन्निहितसगोत्रसपिण्डेषु च भ्रातृपुत्र एव पुत्रीकार्य्य इति ।
अभ्युपगतञ्चैतद्विज्ञानेश्वराचार्य्यैरपि भ्रातृपुत्र एव पुत्रीकार्य्य
इति । अत्र सोदरभ्रातृपुत्र एव पुत्रीकार्य्य इत्याह, मनुः ।
भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत् पुत्रवान् भवेत् । सर्व्वे ते तेन पुत्रेण
पुत्रिणो मनुरब्रवीदिति ॥ अत्र भ्रातॄणां प्रतिग्रहीतृत्वप्रतिपाद-
नात् ग्राह्याभावोऽवगम्यते । एकजातानामित्यनेनैकेन पित्रा
एकस्यां मातरि जातानामेव ग्रहीतृत्वं न भिन्नोदराणां भिन्न-

भ्रातृपुत्र एवेति । तत्सद्भावेऽन्यो न ग्राह्य इत्येवकारेण द्योत्यते ।
भ्रातॄणामिति ।—अन्यथा सपिण्डत्वेन तस्यापि ग्राह्यत्वापत्तेरिति भावः ।
एकेनैकस्यां मातरीति—तथाचैकशेषेण तदर्थलाभ इति भावः ।
भिन्नपितृकाणामिति—द्वौ सुतौ विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने

[H] दत्तकमीमांसा । ३१

पितृकार्यं वेति गम्यते । भ्रातृणामिति पुंस्त्वनिर्देशात् पदद्वयो-
पादानसामर्थ्याच्च सोदराणां भ्रातृभगिनीनामपि परस्परपुत्त्रग्रही-
तृत्वाभावोऽवगम्यते । तदाह वृद्धगौतमः । ब्राह्मणादित्रये नास्ति
भागिनेयः सुतः क्वचिदिति भागिनेयपदं भ्रातृपुत्त्रस्याप्युपलक्षणम् ।
तेन भगिन्या भ्रातृपुत्त्रो न ग्राह्य इत्यर्थः सिद्ध्यति, भ्रातॄणामेव
ग्रहीतृत्वप्रतिपादनात् । यद्यपि भ्रातृपुत्त्रौ स्वसृदुहितृभ्यामित्यने-
नैकशेषोऽवगम्यते ततश्च भ्रातृभगिनीपुत्त्रयोः भ्रातृभगिनीभ्यां पर-
स्परं पुत्त्रीकरणमवगम्यते, तथाप्येकजातानामिति भ्रातृविशेषणेन एकं
जातं जातिर्येषां ते एकजाताः, जातिर्जातन्तु सामान्यमिति कोषात्
तेषां समानजातीयत्वप्रतिपादनात् भ्रात

शब्दः सकृदेवार्थं गमयतीति न्यायविरोधादिति चेन्न । असंसृष्ट्यपि
चादद्यात् संसृष्टो नान्यमातृज इत्यत्र संसृष्टपदस्य सोदरपरत्वेन
ससृष्टपरत्वेन च विज्ञानेश्वराचार्य्यव्याख्यातत्वादिहापि तथैवेति न
दोष इत्यलम् ।
बहुवचनं द्वित्वस्याप्युपलक्षणम्, बहुषु द्वयोः सम्भवात् । यदि हि
द्विपिता स्यादेकस्मिन् पिण्डे द्वौ द्वावुपलक्षयेदिति द्विपिटकत्व-
सम्भवाच्च । एक एकोऽपि चेदित्यनेन द्वयोर्बहूनाम्बा पुत्रवत्त्वे सुतरां
सुकरं पुत्रग्रहणमन्येषामपुत्राणां गमयति नैकीयैकपुत्रग्रहणं
व्यावर्तयति एकपदोपादानसामर्थ्यात् तेनेत्येकत्वनिर्देशाच्च । पुत्रः
पुत्रौ पुत्रा वा विद्यन्ते यस्येति मतुप् । तेन चैकस्यापि पुत्रस्य
दानाभ्यनुज्ञाने नत्वेवैकं पुत्रं दद्यादिति निषेधस्यानवकाशः, स
हि सन्तानाय पूर्वेषामिति हेतुवचनप्रतिपादितपित्रादिपूर्वसन्तानस्य
पितृद्वयसाधारणेनापि पुत्रेण निर्वाहादुक्तनिषेधस्य साप्रतिक-

बहुवचनं ।—भातॄणामित्यत्र बहुवचनं द्वित्वस्याप्युपलक्षणमिति ।
बहुष्विति—तथाच बहुषु द्वित्वस्य प्रत्यक्षत्वादिति भावः । द्विपिता-
चेति। द्विपितेत्यर्थः । तथाच एक इत्यस्य एकोऽपि चेदित्यर्थकत्वे
कैमुतिकन्यायादेकस्याविवक्षितत्वेन द्वयोर्बहूनाञ्च पुत्रवत्त्वे ह्यन्येषां
पुत्रग्रहणमस्तु गुरुन्वेत्यादिवचनबोधितगुर्व्यादिग्रहणमिव एकस्य पुत्र-
वत्त्वे तु बहुपुत्रग्रहणमन्येषां माभूदिति चेन्न एकपदोपादानवैयर्थ्यात् ।
तेनेत्येकवचनान्ततच्छब्देन ह्यन्येषामपिकैकपुत्रग्रहणे मनेरभिप्रतत्वात्
तथाच वचनेऽपिनं गृहीतः केवलं द्वयोर्बहूना वा पुत्रवत्त्वेऽन्येषां पुत्र-
ग्रहणप्राप्तये व्यर्थतया व्यर्थः संशय इति कैमुतिकन्यायावसरः । नतु

दत्तकमीमांसा । २३
विषयतासिद्धेः । किञ्च दानस्य स्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादन-
रूपत्वात् तस्य चानेन निषेधात् प्रकृते चैकस्योभयसाधारणीकरणेन
स्वत्वनिवृत्त्यभावात् कन्यादान इव दानपदार्थस्य गौणत्वात् । पुत्र-
पदस्यौरसे मुख्यत्वादौरसत्वमेव पुत्राणां सिद्धयति । तेन च भ्रातृ-
कृतपुत्रप्रतिनिधीनां परिग्रहणाभावोऽवगम्यते । भवेदित्यनेन
पुत्रवत्तायाः सत्ताप्रतिपादनात् भूतपुत्रत्वं भविष्यत्पुत्रत्वञ्च
व्यावर्तयति । तेन अतीतेन भ्रातृपुत्रेणान्यस्य भ्रातुर्न पिता
पुत्रस्य जातस्य पश्येज्जीवतो मुखमित्यादि फलसम्बन्धः न चाना-
गतपुत्रप्रतीक्षायां पुत्रान्तरपरिग्रह इति ।
तच्छब्देनापुत्राणामेव भ्रातॄणां परामर्शात् जनकस्य स्वपुत्रं-
सस्वत्वाभावव्यावर्त्तनाय सर्वे इति । त इत्यत्र स च, तौ च, ते च
[

३४ दत्तकमीमांसा ।
कापुराणे वेतालभैरवयोः शङ्करात्मजयोरेकेन पुत्रेणोभयोः
पुत्रवत्त्व' लिङ्गं दृश्यते । ऋषय ऊचुः ।—अपुत्रस्य गतिर्नास्ति श्रूयते
लोकवेदयोः । वेतालभैरवौ यातौ पुरा वै तपसे गिरिं ॥ पूर्वं लब्ध-
तदारौ तौ तयोः पुत्रा न च श्रुताः । तेषान्तु सम्यगिच्छामः श्रोतुं
संस्थानमुत्तमं ॥ मार्कण्डेय उवाच । अपुत्रस्य गतिर्नास्ति प्रेत्य चेह
च सत्तमाः । स्वपुत्रैर्भ्रातृपुत्रैश्च पुत्रवन्तो हि स्वर्गताः ॥ सम्यक्
सिद्धिमवाप्येह यदा वेतालभैरवौ । हरस्य मन्दिरं यातौ कैलासं
प्रति हर्षितौ ॥ तदा हरस्य वचनान् नन्दी तौ रहसि द्विजाः ।
प्राहिदं वचनं तथ्यं सान्त्वयन्निव बोधरुत् ॥ नन्द्युवाच । अपुत्रौ
पुत्रजनने भवन्तौ शङ्करात्मजौ । यतेतां जातपुत्रस्य सर्वत्र
सुलभा गतिः । मार्कण्डेय उवाच । तस्येदं वचनं श्रुत्वा नन्दिनः
प्रीतमानसौ । एकमेव करिष्यावो नन्दिनस्त्वित्यभाषताम् ॥ ततः
कदाचिदुर्व्वश्यां भैरवो मैथुनं गतः ॥ तस्यां स जनयामास सुवेशं
नाम पुत्रकम् ॥ तमेव चक्रे तनयं वेतालोऽपि स्वकं सुतम् । ततस्तौ
तेन पुत्रेण स्वर्गीयां गतिमवापतुरिति ॥
नन्विदमेकस्यानेकपुत्रत्वं किं युगपदुत्पत्त्यतेऽथवा क्रमेण, नाद्यः
युगपत् प्रतिगृह्णीयुुरिति विध्यभावात्, नापरः पूर्व्वसंस्कारविरुद्धे
इति । एवास्यानेकपुत्रत्वे पौराणिकलिङ्गं दर्शयति—अपुत्रस्येति ।
अक्षतदाराविति ।—एतद्धि अक्षतदारस्यापि पुत्रग्रहणे लिङ्गं; तेन च
क्षतदारस्यापि तद्दारमरणे श्राद्धिकन्यायात् पत्न्यग्रहणं निष्पद्रवमिति
पर्युदसितं, अपुत्रत्वस्य हेतोर्विशेषात् ।
पूर्व्वं इति । पूर्व्वसंस्कारसंस्कृते इत्यर्थः । तदिति ।—तथाच
जातकर्म्यादिसंस्काराणां शरीरशुद्धिजनकत्वात् तैरेव देहशुद्धेर्जाता-

तत्सजातीयसंस्कारान्तरानुत्पत्तेरिति चेन्न । सप्तदशावराश्च-
तुर्विंशतिपरमाः सत्रमासीरन्नितिवत् तत्सर्वशब्दयोर्द्वन्द्वैकशेषेण
प्रतिग्रहीतृभ्रातृसाहित्यस्य च विवक्षितत्वात्, तेन दानमपि सहितेभ्य
एव सिद्धति, यथा तुलापुरुषे सहितानामेव ऋत्विजां सम्प्रदानत्वं
प्रतिग्रहीतृत्वञ्चेति । तदाहः—इत्यावाह्य सुरान् दद्यादृत्विग्भ्यो
हेमभूषणमित्यत्र ऋत्विग्भ्य इति बहुवचनान्मिलितानामेव 'सम्प्रदा-
नत्वम् । तेन च सर्वेषामुपरि गुरुहस्तं कृत्वा तदधःक्रमेण स्वेच्छा-
दीनामृत्विजां हस्तानाधाय भूषणानि देयानीति वाचस्पति-
मिश्राः । नच युगपदनेकपुत्रत्वानुपपत्तिरपि, युगपत्प्रतिग्रहेण
द्रौपदीभार्यात्ववत् अस्य विलक्षणस्यैवानेकपुत्रत्वस्य प्रसिद्धद्वा-
मुष्यायणत्ववत् स्वीकारात् ।
पुत्रिण इत्यत्र पुत्र एवास्यास्तीति भवनार्थकेनास्तिना पुत्र-
भवनप्रतिपादनात् अभावितस्य च भवनायोगात् प्रतिग्रहीतृव्यापार
त्वात् अशुद्धिरूपप्रतियोग्यभावात् तत्सजातीयसंस्कारस्य निरर्थकत्वा-
दित्यर्थः । सप्तदशावरा इति ।—सप्तदशभ्यो न्यूनाश्चतुर्विंशतेरधिका न
भवन्तीत्यर्थः, मध्ये यथाकाममिति । उपासीरन् कुर्युरित्यर्थः ।
तुलापुरुषेति ।—तुलापुरुषदाने इत्यर्थः । सम्प्रदानत्वमिति ।—वचनं
प्रमाणयति इत्यावाह्येति । 'गुरुहस्तं' गुरोः प्रधानस्य ऋत्विजो हस्त-
मित्यर्थः । 'विलक्षणस्य' अन्यासाधारणस्येत्यर्थः ।
अभावितस्येति ।—अकृतस्य, यथाविधिपरिगृहीतस्येति यावत् ।
प्रतिग्रहीतृव्यापार इति ।—तथाच भ्रातृपुत्रस्य यथाविधि परिग्रहेणैव
पुत्रत्वं न तु तत्सत्तामात्रेणैवेति भावः । यत्र प्रमाणं दर्शयति तथा-

याचिष्येते । तथाचात्रिः । अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधि-
र्सदेति । वशिष्ठोऽपि पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन् बन्धूनाहूय राजनि चावेद्य
निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्हुत्वा अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव
प्रतिगृह्णीयादिति । शौनकोऽपि । दातुः समक्षं गत्वा तु पुत्रं
देहीति याचयेत् । याचयेदिति प्रयोजके णिच्, तेन याचनार्थदूत
ब्राह्मणद्वारा याचयेदिति । एतेनाकृतस्यैव भ्रातृपुत्रस्य पितृव्य
पुत्रत्वम् । अपुत्रस्य पितृव्यस्य तत्पुत्रो भ्रातृजो भवेत् । स एव
तस्य कुर्वीत श्राद्धपिण्डोदकक्रियामितिवृद्धपराशरस्मरणात्
इतिचोद्यं निरस्तम्, प्रतिग्रहीतृव्यापारं विना तत्पुत्रत्वानु-
पपत्तेः ।
नच गूढोत्पन्नदत्तात्मनोः कर्त्तृव्यापाराभावः, गृहे प्रच्छन्न
उत्पन्नो गूढ़जस्तु सुतः स्मृत इति दत्तात्मा तु स्वयं दत्त इति
कर्त्तृव्यापाराश्रवणादिति वाच्यम्, तत्रापि फलस्य क्रियासामाना-
धिकरण्यान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनात् । तस्मात् भ्रातॄणामेक-
जातानामिति, अपुत्रस्य पितृव्यस्येतिवचनं न यथाश्रुतमेवार्थवत्
त्रयोदशपुत्रापत्तेः । नवेष्टापत्तिः, पुत्रान् द्वादश यानाह नॄणां
स्वायम्भुवो मनुः । तेषां षड्बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवा इति
चात्रिरिति । कर्त्तव्य इत्यनेन कृतिरूपप्रतिग्रहीतृव्यापारो बोध्यते ।
अपुत्रस्य पितृव्यस्येति ।—अपुत्रस्य पितृव्यस्य भ्रातृजस्तत्पुत्रोभवे-
दित्यन्वयः ।
फलस्येति । 'क्रिया' व्यापारः । तथाच व्यापारं बिना फलानुपपत्ते-
र्पुत्ररूपफलस्यौत्पत्तिकधर्मत्वात् तत्रापि प्रतिग्रहीतृव्यापारोऽवश्यं वक्तव्य

[Page Header]
दत्तकमीमांसा । ३७

[Above Rule]
द्वादशसङ्ख्याविरोधात् । नन्वस्त्वेव सङ्ख्याविरोधः, औरसः पुत्रिका-

[Below Rule]
इति भावः । सङ्ख्येति ।—द्वादशेत्यादिः । केषाञ्चिदिति ।—त्रयोदश-
संख्यावचने पुत्रिकाबीजजयोरौरसेऽन्तर्भावात् । औरसादिस्वरूप-
माह विष्णुः ।—स्वे क्षेत्रे संस्कृतायां उत्पादितः स्वयमौरसः प्रथमः ।
कानीनादिष्वतिप्रसङ्गवारणाय स्वयमिति, काकाक्षिगोलकन्यायात्
संस्कृतायामित्यत्रापि स्वयमित्यस्य परामर्शः, कुण्डगोलकयोरतिप्रसङ्ग-
वारणाय पौनर्भवे चातिप्रसङ्गनिवृत्तये समानसंस्कृतेति वक्तव्यं, तथाच
समानक्षेत्रे धर्मपत्न्यां समानसंस्कृतायां स्वयमुत्पादित औरस इति
सिद्धम् । नियुक्तायां सपिण्डेनोत्तमवर्णेन चोत्पादितः क्षेत्रजो द्वितीयः ।
वाग्दानानन्तरमेव मृतपतिकायां क्लीवभार्यायां व्याधितभार्यायां वा
पुत्रोत्पत्त्यर्थं गुरुभिर्नियुक्तायां गुर्व्वनुज्ञातेनैव देवरेण कनिष्ठेन ज्येष्ठेन
वा भर्तृभ्रात्रा तदभावे सपिण्डेन तस्याप्यभावे सोदकेन तस्याप्यभावे
अन्येनोत्तमवर्णेन ब्राह्मणेन वा य उत्पादितः सम्मतस्य क्लीवादेश्च क्षेत्रजः
पुत्रो भवति इत्यर्थः । स्वयमुत्पादनाभावेनौरसात् द्वितीयत्वं । औरसो
धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्त्विति याज्ञवल्क्योक्तौ
यत् क्षेत्रजस्य तृतीयत्वमुक्तं तत् वाग्दत्ताभिप्रायं विधेयं । तत्र भर्त्रे
संस्काराभावेन स्वयमुत्पादनाभावेन च कक्षाद्वयान्तरितत्वात् विप्र-
कर्षात् तृतीयत्वमुक्तं युक्तमेव । क्षेत्रजः पुनः संविदा उभयोरपि
द्वामुष्यायणो भवति, यथाह मनुः ।—क्रियाभ्युपगमात् क्षेत्रं बीजार्थे
यत् प्रदीयते । तस्येह भागिनौ द्वौ बीजी क्षेत्रिक एव चेति ।
'क्रिया' संवित् । यत्तु औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः इति
पुत्रिकापुत्रस्य द्वितीयस्थाने गमनं तत् स्त्रीरूपपुत्रिकापुत्रविषयम्,
तस्याः क्षेत्रपतित्वेन परिग्रहात् क्षेत्रजात् उत्कृष्टत्वात् । पुत्रिकापुत्र-
स्तृतीयः । गृहीतपुत्रे तत्पुत्रत्वस्याभावेन कक्षाद्वयान्तरितत्वात्

४० | दत्तकमीमांसा ।

नन्विदमप्रयोजकं यत्पिण्डरिक्थाभावादपुत्रत्वमिति अप्रश-
स्तास्तु कानीनगूढोत्पन्नसहोढजाः । पौनर्भवश्च नैवैते पिण्डरिक्थां-
शभागिन इति विष्णुना कानीनादीनां पुत्रत्वेऽपि पिण्डरिक्थाभाव-
दर्शनात् । तथा पिण्डरिक्थाभावेऽप्यक्षतस्यैव भ्रातृव्यस्यानु पुत्रत्वं
का क्षतिरिति चेन्न मैवं । पिण्डदोऽशहरश्चैषामित्यनेन पिण्डरिक्थ-
भागित्वं हि पुत्रत्वस्य प्रयोजकमुक्तं तदभावे क्लीबादेरिव पुत्रत्व-
स्वरूपसत्तामात्रस्याप्रयोजकत्वात्, अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिः
सदेति विधिप्रत्ययश्रवणेनाक्षतस्य पुत्रत्वायोगाच्च । न च भ्रातृव्येत-
रविषयोऽयं विधिरिति वाच्यम्, सङ्कोचे प्रमाणाभावात्, प्रत्युत
एकमेव करिष्याव इत्युपक्रम्य तमेव चक्रे तनयं वेतालोऽपि स्वकं
सुतमिति वैतालीयभैरवपुत्रपुत्रीकरणलिङ्गविरोधाच्च । किञ्च
यत्र दशानां सोदराणां मध्ये पञ्च प्रत्येकं दशपुत्राः पञ्च चात्यन्त-
मपुत्रास्तत्र पञ्चानामपुत्राणां प्रत्येकं पञ्चाशत्पुत्रत्वापत्तिः, पञ्चा-
शतश्च पुत्राणां प्रत्येकं प्रत्येकं दशपितृकतापत्तिरित्याद्यनेकोपप्लवः ।
न चेष्टापत्तिः पुत्रप्रतिनिधिः कार्य्य इत्युपादेयगतैकत्वविव-
क्षणात् । एकश्चेत् पुत्रवान् भवेत् सर्वे ते तेन पुत्रिण इत्यत्र पुत्रपुत्र-
वतोरुभयोरपि प्रत्येकं श्रुतैकत्वविरोधाच्च । न च स्वपुत्रैर्भ्रातृ-

पिण्डरिक्थाभाव इति । — पुत्राणाम् इति शेषः। सङ्कोचे इति । —
अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इति सामान्यवचनसङ्कोचे प्रमाणाभावात् । वैता-
ल इति । — तमेव चक्रे तनयं भैरवश्चक्रे इत्यनेन प्रतिग्रहीतॄणां
परस्पर सम्बन्ध उक्तः । उपादेयगतैक्येति । — पुत्रः प्रतिनिधिः
कर्त्तव्य इति विधौ प्रतिनिधिर्विधिविधेयस्तस्यैवोपादेयत्वादिति भावः ।

तैश्च पुत्रवन्तो हि स्वर्गता इत्यत्र भ्रातृपुत्राणां बहुत्वश्रवणात्
बहवोऽपि भ्रातृपुत्रा अकृता एवैकस्य पुत्रा भवेयुरिति वाच्यम्, तस्य
लौकिकसिद्धबहुत्वानुवादकार्थवादगतत्वेनाविवक्षितत्वात् । अकृत-
पक्षे तु एकेनैव प्रकृतनित्यविधिसिद्धावनेकोपादानस्य वैयर्थ्यादपा-
स्तत्वाच्च । तस्मात् सन्निहितसगोत्रसपिण्डेषु भ्रातृपुत्र एव पुत्री-
कार्य्य इति स्थितम् । ततश्च कृतत्वेन प्रथमं धनपिण्डभागित्वं अकृत-
त्वेन च स्वस्वस्थान इति विष्णुवचनन्तु पूर्वपूर्वपरिगणितपुत्रसद्भाव-
विषयमिति न कोऽपि विरोधः । नन्वेवं सर्वासामेकपत्नीनामेका
चेत् पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीदित्य-
त्राप्यकृतस्य पुत्रत्वं न स्यात् । नचेष्टापत्तिः, आचारविरोधात् । पितृ-
पत्न्यः सर्वा मातर इति पितृपत्नीत्वमात्रनिमित्तकमातृत्वव्यपदेशवि-
रोधाच्चेति चेन्मैवं । सपत्नीपुत्रस्य साक्षादङ्गवयवारब्धतया अकृत-
स्यापि पुत्रत्वसम्भवात् वचनन्तु नियमार्थ इत्युक्तमेव । भ्रातृव्ये तु
दम्पत्योरन्यतरस्याप्यवयवसम्बन्धाभावात् नाकृतस्य पुत्रत्वमिति ।

लौकिकसिद्धेति । लोके बहुभिरपुत्रैर्भातृपुत्राः परिगृह्यन्ते
इत्यभिप्रायेण भ्रातृपुत्रैरिति बहुवचनं कृतं । अतएव बहुत्वस्य लोक-
प्राप्तत्वादनुवादः, अतएवोच्यते लौकिकसिद्धेत्यादि । तथाचानिकाभि-
प्रायेण बहुवचनं कृतमिति फलितं । प्रकृतनित्यविधीति । - पुत्र-
मुत्पादयेदिति प्रकृतनित्यविधिसिद्धावित्यर्थः । स्वस्थान इति । -
त्नी दुहितरश्चैवेत्यादिवचनोपात्ते इत्यर्थः । विष्णुवचनन्विति । - अप-
शस्तास्तु कानीनगूढोत्पन्नसहोढजाः । यैरंशभक्तु भवेते पिण्डरिक्थ-
धाग्भागिन इति विष्णुवचनमित्यर्थः । मैवमिति । - अकृतस्य पुत्रत्वं
६

४४ दत्तकमीमांसा ।
सन्तेर्नियामकत्वात् । शूद्रजातिष्विति । अत्रापि प्रत्यासत्तिः
पूर्ववदेव । गुरुगोत्राश्रवणाच्च गुरुगोत्रसमेऽपि वेत्यसंजातप्रवृत्तिः ।
तेन शूद्रजातिमात्र इति सिद्धयति ।
तदाह ब्रह्मपुराणम् । शूद्राणां दासवृत्तीनां परपिण्डोपजी-
विनां । परायत्तशरीराणां न क्वचित्पुत्र इत्यपि । तस्मात् दासस्य
दासपुत्राय जायते दास एव हीति । त्रैवर्णिकानां त्रैवर्णिकानुलोम-
जानाञ्चोत्कृष्टत्वात् प्रतिलोमजानाञ्चापकृष्टत्वात् न क्वचित् पुत्रः
कर्त्तुं शक्यते इति शूद्र एव पुत्रीकार्य्यः दासदासत्वत्पन्नत्वादिति ।
ननु क्षत्रियादिवाक्यत्रयं नारम्भणीयं न्यायसाम्येन पूर्ववाक्यादेव
तदर्थसिद्धेः आरम्भे वाऽपि सर्वेषाञ्चैव वर्णानामित्यनेन पौनरुक्त्या-
द्यद्यपीति । —वैश्यजातावपीत्यर्थः । राजन्यविशामिति । —इतिशब्देन
प्रशस्यत इत्याश्वलायनप्रतीकपरिग्रहः । यथाप्रशस्तैरिति । —अत्र शूद्र-
जातावित्यर्थः ।
त्रैवर्णिकानामिति । —ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानामित्यर्थः । त्रैवार्णि-
कानुलोमेति । —मूर्द्धावसिक्तादीनामित्यर्थः । प्रतिलोमजानां रथ-
कारादीनामित्यर्थः । 'क्वचित्' सजातिभिन्ने । क्षत्रियादिवाक्यत्रय-
मिति । —क्षत्रियाणां सजातौ वै गुरुगोत्रसमेऽपि चेत्येकं वैश्यानां
वैश्यजातिष्वित्यपरं शूद्राणां शूद्रजातिष्वित्येकेत्येतत्त्रयमित्यर्थः । नार-
म्भणीयं इति । —न वक्तव्यमित्यर्थः । पूर्ववाक्यादेवेति । —ब्राह्मणानां
सपिण्डेषु इति शौनकप्रतीयपूर्ववाक्यात् इत्यर्थः । ननु ब्राह्मणानां सपिण्डेषु
इति पूर्ववाक्ये ब्राह्मणपदश्रवणात् वचनस्य तद्विषयत्वमेव, क्षत्रियाणां
ग्राह्यो क्षत्रियस्त्वित्यादिवचनं कथं नारम्भणीयमित्यत आह आर-
म्भेवेति । सर्वेषाञ्चैव वर्णानामिति । —क्षत्रियाणां सजातौ वा इत्या-

चेति चेत् मैव । क्षत्रियादिपदै क्षत्रियादिसमानधर्मकमूर्द्धा-
वसिक्तादीनामपि प्राप्त्यर्थत्वात् । ब्राह्मणेन क्षत्रियायामुत्पादित
क्षत्रिय एव भवति, क्षत्रियेण वैश्याया वैश्य एव, वैश्येन शूद्रायां
शूद्र एव भवतीति शङ्खस्मरणात् । सजाताविति क्षत्रियादिसमान
धर्मत्वेऽपि मूर्द्धावसिक्तादीनां क्षत्रियादिपुत्रत्वाभावबोधनार्थेति ।
तिस्रो वर्णानुपूर्व्येणेत्यानुपूर्व्यलिङ्गात् । नच सर्वेषामित्यनेन पौन-
रुक्त्यं तस्य वर्णानामनुलोमानाञ्च सजातिनियमानुवादेन प्रतिलो-

दिभिस्तदर्थाभिधानेन पौनरुक्त्याचेति भाव । क्षत्रियादिसमानेति ।-
तथाच ब्राह्मणानामित्यादिवचने न्यायसाम्यात् तत्सजातीयब्राह्म-
णादिवर्गाणा सपिण्डेष्वस्तु पुत्रग्रहण मूर्द्धावसिक्तादीना वर्य्यात्वाभावेन
तत्प्राप्त्यर्थ क्षत्रियादिवचनमारब्धं अन्यथा तेषा व्यवस्था न स्या-
दिति भाव । मूर्द्धावसिक्तादीना क्षत्रियादिसमानधर्मत्वेन क्षत्रि
या दिकपदेशमुपपादयति ब्राह्मणेनेति । ननु शङ्खवचनात् मूर्द्धाव
सिक्तादीनामपि क्षत्रियादिपदैरुपात्तत्वात् क्षत्रियादीनां मूर्द्धाव-
सिक्तादीनाञ्च परस्परं पुत्रपरिग्रहोऽस्तु इत्यत आह सजाताविति ।
तिस्रो वर्णानुपूर्व्येति ।-आचार्यनेति शब्देन द्वे तथैका यथाक्रम
ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्या स्वा शूद्रजन्मन इत्युक्तप्रतीकपरिग्रह ।
व्याख्यार्थ । वर्णक्रमेण ब्राह्मणस्य तिस्रो भार्या ब्राह्मरणक्षत्रियवैश्या,
क्षत्रियस्य द्वे क्षत्रियवैश्ये, वैश्यस्यैका वैश्येव, शूद्रस्य स्वा सजातीयैव
तत्र सजातीया मुख्या तदभावेऽसजातीया अनुकल्प तथाच वर्णक्रमेण
दारानुकल्पवत् वर्णक्रमेण पुत्रप्रतिनिधिर्भवति न वर्णजातीनो पर-
स्पर पुत्रप्रतिनिधिव्यवस्था सादृष्टिकन्यायादिति भाव । सजाति
नियमानुवादेनेति ।-तथाच क्षत्रियाणां सजाती वैश्यादिपूर्व्यवाक्येनैव

[Header]
४६ दत्तकमीमांसा ।

मानां तदभावबोधनार्थत्वात् तदेवाह सर्वेषामिति । वर्णपदोपादा-
नसामर्थ्यात् वर्णानामेव सजातिनियमः स्यात् नानुलोमजानामिति
तत्प्राप्त्यर्थं सर्व्वपदोपादानं, प्राप्तिश्च वर्णसमानधर्मत्वात् नच वर्ण-
विशेषणं तत् चकारानुपपत्तेः ततश्च वर्णानामनुलोमजानाञ्च जाति-
ष्वेवेति नियमो नान्यतो नान्येषु प्रतिलोमेष्वित्यर्थः ।
नन्विदं पूर्व्ववाक्यप्राप्तप्रत्यासत्त्यपवादकतयैव कुतो नेष्यते अदूर-
बान्धवमिति वसिष्ठवाक्यविरोधादिति चेन्न, तस्य ब्राह्मणवाक्यैक-
वाक्यतयोपसंहारादिति चेत्, मैवं अपवादलौकिकवैदिकप्रत्यासत्ति-

वर्णानामनुलोमजानाञ्च सजातिनियमे सिद्धे सर्वेषामेव वर्णानामिति
कथनेन ‘सिद्धे सत्यारम्भो नियमायेति’ न्यायात् वर्णानामनुलोमजाता-
नाञ्च सजातिनियममनूद्य प्रतिलोमजानाञ्च सजातिनियमो नास्तीति
विधानार्थं तदारम्भः सकारणानुवादो नैव दोषायश्च इति भावः ।
तदिति सर्वेषामिति पदं चकारानुपपत्तेः सर्वेषामित्येवेति चकारा-
नुपपत्तेः ।
नन्विदमिति।—ब्राह्मणानां सपिण्डेष्विति पूर्व्ववाक्ये सापिण्ड्यादि—
प्रत्यासत्त्यपवादकतयेत्यर्थः । तथाच विशेषवचनात् ब्राह्मणानां तथास्तु
क्षत्रियाणां सजातौ वा इति सामान्यवचनेन जातिमात्रे पुत्रेयग्रहणं
स्यान् न सापिण्ड्यादिप्रत्यासत्तिरादरणीया इति पूर्वपक्षयितुराशयः ।
यदूरबान्धवमिति ।—तथा च ब्राह्मणानां सपिण्डेष्वित्यादिविशेषवचने-
नैकवाक्यत्वात् अदूरबान्धवमितिवचनं ब्राह्मणमात्रविषयमेव नान्य-
विषयं, स्पष्टस्य तु विधेर्नान्यै रुपसंहार इष्यते इति न्यायविरोधा-
दित्यर्थः । अपवादेति ।—भ्रातृभ्रातृपुत्रादिषु पित्राद्यवयवसम्बन्धेन या
प्रत्यासत्तिः सा लौकिकी, लोके प्रत्यक्षसिद्धत्वात् भार्य्यादिषु च यस्मिन्नि-

दत्तकमीमांसा । ४७
नियामकवृद्धव्यवहाररूपन्यायविरोधात् प्रयोजनाभावादतिप्रस-
ङ्गात् । अनेनैव प्रत्यासत्तिसामान्यापवादे दौहित्रो भागिनेयश्चेति
प्रत्यासत्तिविशेषापवादामङ्गतेश्च तस्मात् यथोक्तव्याख्यैवं प्रयोजनव-
तीति ।
प्रत्यासत्तिसामान्यात्प्राप्तयोर्दौहित्र इति तुशब्दस्य चावधा-
रणार्थतया शूद्रैरेवेति नियमात् त्रैवर्णिकव्यावृत्तिः, तत्र हेतुमाह
ब्राह्मणादित्रय इति । क्वचिदपि शास्त्रे भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वा-
दर्शनात् शूद्रविषयत्वमेवे तिसमुदायार्थः, भागिनेय इत्यविवक्षितं
रस्थीनि मांसैर्मांसानीत्यादि श्रुतेरवयवैकत्वाक्षेपात् सच वैदिकप्रत्यासत्तिः
उक्तश्रुतिरूपवेदसिद्धत्वात् अपवादश्चासौ लौकिकवैदिकप्रत्यासत्ति-
श्चेति तन्नियामकस्तन्निर्णायको यो वृद्धव्यवहाररूपो न्यायस्तद्विरोधा-
दित्यर्थः । प्रयोजनाभावादिति ।—सन्निहितसपिण्डादिपरित्यागेन स-
जातिमात्रग्रहणव्यवस्थायां दृष्टप्रयोजनाभावात् इत्यर्थः । यतोति ।—
ब्राह्मणानां सपिण्डेष्वित्यादिना प्रथमं सपिण्डग्रहणस्य लक्षितत्वात्
तद्ग्रहणे सत्ये वक्ष्यमाणमनवबाधितं स्यात् । तत्सत्त्वे सजातिमात्रग्रह-
णेऽलक्ष्ये स्वीकार्ये वक्ष्यमाणमनुरूपातिप्रसङ्गादित्यर्थः । अने-
नैवेति ।—क्षत्रियस्यापि सजातौ वा इत्यनेनैवेत्यर्थः । प्रत्यासत्तिसामन्ये-
नेति ।—एतद्वचनेनैव सापिण्ड्यादिप्रत्यासत्तिसामान्यापवादे दौहित्रि
भागिनेयश्चेत्यनेन प्रत्यासत्तिविशेषस्यापवादासम्भवादित्यर्थः, तथाचा-
पवादस्यापवादोऽसम्भव इति भावः । उपसंहरति तस्मादिति ।
, तुशब्दस्येति । शूद्रैस्त्वित्यत्रेति ज्ञेयः । ननु ब्राह्मणादित्रये नास्ति
भागिनेयः अतः क्वचिदित्यत्र मुनेर्भागिनेयपदप्रयोगवैयर्थ्यात् तत्पदं
विवक्षितमेवेतिपरित्याग्य दिश्याह । हेताविति ।—

हेतौ व्यर्थविशेषणतापत्तेः विवक्षायां भागासिद्धेश्च दौहित्रभागिनेयौ
शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे त्रैवर्णिकविषयलाभावात् यथा सुरापाना-
दाविति तेनोभयोस्त्रैवर्णिकविषयत्वासिद्धिः ।
अथेहं वाक्यद्वयं शब्दविधयैव स्वस्वविषये प्रमाणं नानुमान-
विधया, तेन भागिनेयमात्रस्यैव त्रैवर्णिकविषयत्वाभावो न दौहित्र-
भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादिति हेतौ भागिनेयविशेषणस्य
व्यभिचारावारकत्वेन वैयर्थ्यात् त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादित्यनेनैव विव-
क्षितार्थलाभादिति भावः । भागासिद्धेरिति । दौहित्रभागिनेयौ
शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादित्यनुमाने
पक्षांशे भागिनेये शास्त्रान्तरे भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शना-
दिति हेतोश्चरितार्थत्वेऽपि दौहित्ररूपपक्षांशे तस्याचरितत्वात् भागासिद्धि-
रिति, यथा अभिधेयं प्रमेयम् धर्मत्वादित्यत्र धर्मशब्दस्य पुण्यधर्मै-
कत्वकल्पनया भागासिद्ध्यभिधानं, तथाच न्यायविद् पक्षतावच्छेदकसा-
मानाधिकरण्येन हेत्वभावे भागासिद्धिरिति । सुरापानादाविति ।-
यथा सुरापाननिषेधस्तु गौड्याश्रय इति स्मृत इति शास्त्रात् सुरा-
पानं शूद्रविषयं त्रैवर्णिकविषयत्वाभावादिति सच्चेत्यर्थः ।
शूद्रैरेव दौहित्रभागिनेयौ पुत्रीकार्यौ इति नियमदार्थ्याय पूर्व-
पक्षासिद्धान्ताभ्यां विचारयति अथेति । इदमिति ।- 'दौहित्रो
भागिनेयश्चेति, 'ब्राह्मणादित्रयेनास्ति' इति वाक्यद्वयमित्यर्थः । शब्देति ।
शूद्ररूपेण स्व स्व विषये दौहित्रोभागिनेयश्चेति ब्राह्मणादित्रये
नास्तीति शब्दप्रमाणप्रमेये शूद्रकर्तृकं दौहित्रभागिनेयपुत्रीकरणरूपे
ब्राह्मणादीनां भागिनेयमात्रपुत्रीकरणनिषेधरूपे च । नानुमानविधया ।-
दौहित्रभागिनेयौ शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादित्य-
नुमानरूपेण तथाच शूद्राणां दौहित्रभागिनेययोः पुत्रीकरणविधिः

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page of Dattaka Mīmāṁsā:

दत्तकमीमांसा । ४८
मेवेति वाच्यं तदपि न, वाक्यभेदापत्तेः, दौहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु विक-
ल्पापत्तेश्च । अट्टूरबान्धवत्वेन प्राप्तत्वात् शूद्राणामेवेति नियमेन
निषिद्धत्वात् ।
यदा शूद्राणामेवेति नियमेन दौहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु निषेधः
सिध्यति । त्रैवर्णिकानां भागिनेय एव न भवतीति नियमेन दौहि-
त्रस्य प्राप्तिश्च सिद्ध्यतीति [विकल्पः । किञ्च शब्दविधया प्रामाण्ये
पूर्ववाक्ये किं नियमः परिसङ्ख्या वा स्यात् । कथं नियमः कथञ्च
परिसङ्ख्या । दौहित्रभागिनेयावेव शूद्राणामिति नियमः पक्षे
ब्राह्मणादीनां भागिनेयमात्रस्य पुत्रीकरणनिषेधः, दौहित्रो भागिनेय-
श्चेत्यत्र दौहित्रभागिनेयशब्दश्रवणात् ब्राह्मणादित्रये नास्तीत्यत्रापि
भागिनेयशब्दव्यञ्जनादिति भावः, तथाच वाक्यद्वयं नैकवाक्यतानि-
षद्धितं । दूषयति तदपि नेति । वाक्यभेदापत्तेः ।—नचैतदिष्यते 'सम्-
भव्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदोन चेष्यते, इति न्यायविरोधात् । मुने-
र्दौहित्रपदश्रवणात् वाक्यद्वयमस्तु का क्षतिरित्यत दौहित्रस्येति ।
विकल्पं दर्शयति अट्टूरबान्धवेत्यादिना शूद्राणामेवेति नियमेन त्रैव-
र्णिकेषु दौहित्रस्य निषेधात् वैदिकप्रमाणत्वेनोभयोस्तुल्यबलत्वात्
तुल्यबलविरोधे विकल्प इति न्यायावकाशात् ।
ननु दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणामेवेति नियमेन ब्राह्मणादीना-
मुभयोर्निषेधप्राप्तौ भागिनेयमात्रस्य निषेधार्थं ब्राह्मणादित्रये नास्ती-
त्यस्य वाक्यस्य सार्थक्ये क विकल्पस्यावसर इत्याह यदेति । 'पूर्ववाक्ये'
दौहित्रो भागिनेयश्चेति पूर्ववाक्ये इत्यर्थः । विधिपरिसङ्ख्ययोः
शरीरमाह दौहित्रभागिनेयावेवेति । नियम इति ।—पक्षे प्राप्तस्या-
प्राप्तपक्षान्तरप्रापणं नियम इति लक्षणत्वात् । परिसंख्यामाह पक्ष

५० दत्तकमीमांसा ।
दौहित्रादि पक्षे च भ्रातृव्यादेः प्राप्तत्वात् । शूद्राणामेव दौहित्र-
भागिनेयाविति च परिसङ्ख्या दौहित्रादिश्चतुर्ष्वपि वर्णेषु युगपत्-
प्राप्तत्वात् । तथाच भ्रातृव्यादिविधायकसामान्यशास्त्रस्य बाधः,
सर्वेषामेव वर्णानां जातिष्वेव न चान्यत इत्यत्र जातिपदस्य दौहि-
त्रादिपरतया सङ्कोचः, दौहित्रभागिनेययोरभावे पुत्रीकरणा-
भावप्रसङ्गश्चेति । परिसङ्ख्यापक्षे तु शूद्राणामिवेत्यनेनैव त्रैवर्णिकेषु
तन्निषेधसिद्धौ ब्राह्मणादित्रये नास्ति इत्यादि पुनस्तन्निषेधकवाक्य-
वैयर्थ्यापत्तिरिति । तस्मादनुमानविधेव वाक्यद्वयव्याख्या साधीय-
सीति । किञ्च न्यायमूलिकाया अनुमानविधायाः श्रुतिमूलिकायाः
इति ।—पक्षे रागपक्षे शूद्राणामेव दौहित्रभागिनेयाविति । तथाच
एकस्य दौहित्रविषयकपुत्रीकरणस्य शूद्रेषु त्रैवर्णिकेषु च प्राप्तस्य
त्रैवर्णिकेभ्यो निवृत्यर्थं शूद्रेषु विधीयते इति तात्पर्ये एकस्यानेकत्र
प्राप्तस्य वन्यतो निवृत्यर्थं एकत्र पुनर्वचनं परिसङ्ख्येति लक्षणात् ।
क्रमेण दूषयति तथाच इति बाध इति—नियमस्य स्वांशेऽन्ययोगव्यवच्छेद-
फलकत्वमिव सदतिरिक्त सदैवेवम् अन्ययोगव्यवच्छेदफलकत्वमपीति
तात्पर्यम् । जातिपदस्येति ।—शूद्रविषय इति शेषः । ननु दौहित्र-
भागिनेयवचनेन सर्वेषामपि वर्णानामिति सामान्यशास्त्रस्याप्य-
भावस्य सामान्यविशेषन्यायात् कथं स्याद् दौहित्रभागिनेयोरिति ।
पुत्रीकरणाभावप्रसङ्गश्चेति ।—इष्टापत्तौ समाचारविरोधादिति भावः ।
परिसंख्यापक्षे दोषमाह शूद्राणामिवेतीति ।—तन्निषेधसिद्धाविति
विधानेनैवान्यत्र प्रतिषेधसिद्धेरिति । न्यायात् उपसंहरति तस्मा-
दिति । दृष्टान्तं प्रदर्शयति किञ्चेति । न्यायमूलिकाया इति ।—
स्मृतेर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारत इत्यादि वचनारूढमा-

शब्दविधाया गुरुत्वात् श्रुतिकल्पने श्रुतिद्वयकल्पनाच न्यायमूलकत्वे
च नास्तीतिवर्त्तमानोपदेशो लिङ्गम्
यदा तु दौहित्रो भागिनेयो वा शूद्राणां विहितः सुत इति
पाठस्तदापि शूद्राणामेव शूद्राणामपीति वेत्यन्वयसंशयव्युदासाय
नियमपरतामेव स्पष्टीकर्त्तुं " ब्राह्मणादिष्वित्यस्य सह तैरेकवाक्य-
तैव नियमपरता चेयं । दौहित्रभागिनेयकर्मकपुत्रीकरणभाव-
नायामनियमेन चतुर्णामपि वर्णानां कर्त्तृत्वेन प्राप्तौ शूद्रनियमेन
शूद्राणामेवेत्यन्वयः सिध्यति, तथा च भागिनेयपदं दौहित्रस्याप्युप-
नापेक्षया शब्दवोधस्य गौरवात् । न्यायमूलकतयैकवाक्यत्वे प्रमाणं
दर्शयति न्यायमूलकत्वे चेति, तथाच भिन्नवाक्यत्वे दौहित्रभागि-
नेयश्च शूद्रेषु क्रियते सुत इतिवत् ब्राह्मणादिष्वग्रे नास्तीत्यत्रापि क्रियते
कर्त्तव्योवेत्यादिविध्यर्थकक्रियापद मुनीनामुचितं स्यात्, नास्तीति विध्य-
वाचकवर्त्तमानार्थैकप्रयोगस्यानौचित्यादिति भावः । वर्त्तमानोपदेश
इति ।—वर्त्तमानकथनमित्यर्थः । 'लिङ्ग' हेतुः ।
अन्वयसंशयव्युदासेति —तथाच दौहित्रोभागिनेयो वेत्यत्र वा-
शब्दस्यावधारणार्थत्वसमुच्चयार्थत्वसम्भवात् तदर्थलाभः, "वा स्याद्वि-
कल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये" इतिकोशात् । एकवाक्यतैवेति, नियम-
परतैवेति ।—यदा तु दौहित्रो भागिनेयो वा इति पाठस्तदापि
तत्पाठेऽपि नियमपरता इत्यर्थः । इयं दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणा-
मेवेत्येवंरूपा एतदेवाभिप्रेत्य स्वयमेव व्याचष्टे दौहित्रेति । अनिय-
मेनेति ।—ब्राह्मणाना सपिण्डेषु कर्त्तव्य पुत्रसङ्ग्रह इत्यादि सामा-
न्यवचनात् । शूद्रनियमेनेति ।—दौहित्रभागिनेयश्चेत्यनेनेतिशेषः ।
शूद्राणामेवेत्यन्वय इति ।—अन्यथा ब्राह्मणाना सपिण्डेषु इति सामा-

५९ दत्तकमीमांसा ।
लक्षणमेव, अन्यथा दौहित्रभागिनेययोः शूद्रविषयत्वनियमा-
सिद्धेः । सिद्धो वा दौहित्रस्य त्रैवर्णिकविषये विकल्पापत्तिरित्युक्त-
मेव । यद्येवं तर्हि भागिनेयस्य त्रैवर्णिकविषयत्वाभाव एव दौहित्र-
भागिनेययोः शूद्रविषयत्वेन साध्यतामिति चेन्न । शूद्रविषयत्वा-
दित्यनेनैव सिद्धौ दौहित्रभागिनेयपदोपादानवैयर्थ्यात् । अविव-
क्षायामुभयाविवक्षातो भागिनेयमात्राविवक्षायाः लघुत्वात् । तस्मात्
यथोक्तमेव साधीय इति ।
न्यवचनात् दौहित्रभागिनेययोः शूद्राणामपि प्राप्तौ दौहित्रभागि-
नेयश्चेति वचनस्य नियमरूपविधायकत्वाभावेनानुवादकत्वेन च वैयर्थ्यं
स्यात् इति भावः । अन्यथेति ।—भिन्नवाक्यत्वेनोपलक्षणत्वाभावे
दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणामेवेति नियमासिद्धेरित्यर्थः । ननु भिन्न-
वाक्यत्वेऽपि दौहित्रभागिनेयावेव शूद्राणामिति नियम स्यात् स्याच्च
भागिनेयस्यैव ब्राह्मणादीनां निषेधनियमः कथं नियमासिद्धिरित्याह
सिद्धौ वेति ।—नियमसद्भावित्यर्थः । दत्तमपि दूषणं स्मारयति
त्रैवर्णिकेति । उक्तमेवेति ।—यदा शूद्राणामित्यादिना प्राप्तिश्च
सिध्यतीत्यन्तेन ग्रन्थसन्दर्भेणोक्तमित्यर्थः । वैपरीत्येनैकवाक्यत्वं वचन-
व्यापत्तिमुखेन प्रदर्शयति यद्येवमिति । भागिनेयस्त्रैवर्णिकसुतत्वा-
भाववान् दौहित्रभागिनेययोः शूद्रविषयत्वादित्येवानुगमस्तत् किं
वैपरीत्येनेति तात्पर्यं । दूषयति नेति ।—ननु यथा भवन्मते
दौहित्रभागिनेयौ शूद्रविषयौ क्वचिदपि प्राप्तौ भागिनेयस्य त्रैव-
र्णिकसुतत्वाभावत्वादित्यनुमाने भागिनेयपदस्य वैय्यर्थ्यमाशङ्कयाह तथा
अस्मन्मतेऽपि भागिनेयश्चेत्येवंविषयत्वाभाववान् दौहित्रभागिने-
ययोः शूद्रविषयत्वादित्यनुमाने दौहित्रभागिनेययोरविवक्षात्तु इतरत्र