दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

१८ दत्तकचन्द्रिका।
प्रागुक्तैकवाक्यत्वात् ॥ पञ्चमाद्वर्षादिति। ब्रह्मवर्चसफलार्थिविप्रा-
भिप्रायं, ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्यं विप्रस्य पञ्चमे इति मनुवचने
तत्कामस्य पञ्चमवर्षस्यैव उपनयनमुख्यकालत्वेन तदेकमूलत्वात्।
तदनर्थिनस्त्वाष्टमाब्दादिति। क्षत्रियादिषूपनयनतत्तन्मुख्यकाला-
दरः। मुख्यकालेऽपि सिद्धाधिकारयोग्यतस्यैव गौणकालेऽपि
संस्काराधिकारादित्युक्तप्रायम् ॥ चूडायां गौणकालादरस्तु वचन-
बलदेव। पुत्रेष्टिमिति वर्णत्रयस्यैवाधिकारात् तेन पुत्रेष्टि-
दित्यत आह ग्रहण इति। तथाच षष्ठमाब्दादिमुख्यकालाभ्यन्तरे
पञ्चमाब्दानन्तरं पुत्रेष्टिपूर्वकं संग्राह्यमिति तात्पर्यमिति ग्रन्थकृता-
माशयः। एकस्य पुत्रपदस्येति। न पुत्रस्येति पुत्रपदस्य थकारस्य
पुत्रतां याति चान्यत इति चकारस्य। शूद्रस्य त्विति ।—वि

?
Wait! अनेनेत्यत्र!
"तद्गुणत्वाद्यनेनेत्यत्र क्षेत्रजमातुरित्यर्थः"!
तद्गुणत्वाद् अनेन इत्यत्र क्षेत्रजमातुरित्यर्थः!
Wait, is the word अनेन in L11?
Wait! Look at L11:
क्षेत्रजमातुरस्वातन्त्र्यान्मृते? Where would अनेन be?
Wait, look at L11:
क्षेत्रिण्यनेन मातुरस्वातन्त्र्यान्मृते?
Let's look closely at L11:
क्षेत्र - ण - मा - ऊ? No!
Wait! Let's count the letters from start of L11 to स्वातन्त्र्यान्मृते:
1: क्षे
2: त्र
3: ज
4: मा
5: उ / ऊ / तु ?
Wait! Could it be:
क्षे त्र ज मा ऊ र?
No, look at:
क्षे (1) त्र (2) ज (3) स्यै (4) व (5) in L10.
In L11:
क्षे (1) त्र (2) ण or ज?
Wait! Look at the dot:
Could it be क्षेत्रेण?

२० दत्तकचन्द्रिका।

षेचिक एव चेति अपुत्रबीजिक्षेत्रिकयोर्मम क्षेत्रं तव बीजं
यदपत्यं तदावयोरित्ययं क्रियाभ्युपगमः तथा अपुत्रेण पर-
क्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः। उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च
धर्मतः इति॥ दत्तकस्य तु तददृष्टचरं प्रत्युत गोत्ररिक्थे जनयितु-
र्न हरेद्रिक्थं; सुत इति प्रागुक्तमनुवचनं तद्विपरीतार्थग्राहक-
मेवासीदिति चेन्न, दत्तकादिष्वपि सर्व्वेषामेकधर्म्माणामेकस्यापि यदु-
च्यते। सर्व्वेषामेव तत् कुर्य्यादेकरूपा हि ते स्मृता इति बौधाय-
नदर्शनेन क्षेत्रजधर्म्मलाभात्। द्वे श्राद्धे कुर्य्यादेकस्याह्ने वा पृथ-
गनूद्दिश्य एकपिण्डे वा द्वावनुकीर्त्तयेत् प्रतिग्रहीतारं चोत्पाद-
यितारं चातृतीयात् पुरुषादिति साङ्ख्यायनप्रवराध्याये
सामान्यतो दर्शनाच्च दत्तकस्यापि द्विपिण्डकत्वसिद्धिः॥ अतएव
सत्याषाढोऽपि। नित्यानां द्वयामुष्यायणानां द्वयोरिति सूत्रेण
नित्यद्वयामुष्यायणानां क्षेत्रजानां सप्रवरगोत्रद्वयसम्बन्धमुक्त्वा
दत्तकादीनां द्वयामुष्यायणवदिति सूत्रेण तद्धर्म्ममतिदिशति॥

यद्यभावेत्याद्युपश्लेषे बीजक्षेत्रत्वादित्यर्थः। तथेति। —भागिने-
यादिना शिष्टो महर्षिभिः। 'ऋक्थी' दायाद इत्यर्थः। एतत्तु
उभयोरभिसन्धाने ज्ञेयम्। 'एकरूपा' प्रतिनिधिपुत्रत्वेन तुल्यरूपा
इत्यर्थः। द्वे श्राद्धे इति। —श्राद्धद्वयं कुर्यादित्यर्थः एकश्राद्धे प्रति-
ग्रहीतुः जनकस्य च नामोल्लिख्य उभयोरेकैकं पिण्डं दद्यात्, एकपिण्डं
गृहीत्वा उभयोर्नाम कीर्त्तयेदिति वार्थः, कल्पत्रयमिदं शाखाप्रसं-
भेदेनेति ज्ञेयम्। ऐच्छिकविकल्पेनानुष्ठानं पूर्व्वकल्पद्वयस्यानुष्ठान-
वचनाप्रामाण्यापत्तेः। सामान्यत इति। —दत्तकाद्यविशेषेणेत्यर्थः।

दत्तकचन्द्रिका । २१

विवृतञ्चैतद्भाष्यकारैः । नित्यद्वामुष्यायणप्रसङ्गेनानित्यानाह दत्त-
कादीनामिति । तावदेव नोत्तरसन्ततौ प्रथमेनैव संस्कारः
परिग्रहीत्राचेत् तदा उत्तरस्य पूर्वत्वात्तेनैव उत्तरवेति ॥ एत-
द्भाष्यार्थस्तु क्षेत्रजवत् उभयोरभिसन्धौ दत्तकस्योभयगोत्रभागित्व
अन्यथा जनकेनैव सर्वसंस्कारकरणे जनकगोत्रभागित्वं न ग्रही-
तृगोत्रभागित्वं, ग्रहीत्रा संस्कारकरणे तु उत्तरस्य । ग्रहीतुः
पूर्वत्वात् प्राधान्यात्तेनैव उत्तरसन्ततेर्गोत्रमिति ।
तथाच पैठीनसिः । अथ दत्तकक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः
परपरिग्रहेणार्षेण येऽत्र जातास्तेऽसङ्गतकुलीना द्व्यामुष्यायणा
भवन्तीति । 'आर्षेण' व्युत्क्रमेण 'परिग्रहेण' जनकग्रहीत्रोः स्वीका-
रेण द्व्यामुष्यायणा भवन्तीत्यर्थः । व्यक्तमुक्तम् । द्व्यामुष्यायणका
ये स्युर्दत्तक्रीतादयः सुताः । गोत्रद्वयेऽप्यनुद्वाहः प्रकुर्युःशैशिरयो
र्यथेति । नच दत्तकस्य द्व्यामुष्यायणत्वं न घटते जनकस्यापि
तत्र स्वत्वानपायेन माता पिता वा दद्यातामिति दानविध्यनुप-
पत्तेरिति वाच्यम् । सामान्यं सर्वभूतेभ्यो मयोत्सृष्टमिदं जलम् ।
रमन्तु सर्वभूतानि स्नानपानावगाहनेरित्यादौ स्वस्वत्वनाशक-
सर्वभूतोद्देश्यकत्यागादेव नद्यादिवत् साधारणीकृते जले स्वामिनो-
ऽपि उद्दिश्यतया स्वत्ववत् अत्रापि तादृशाभिसन्धिपूर्वकादेव
दानात् तादृशदत्तकस्य साधारण्यसिद्धिरित्यास्तां विस्तारः ।
क्षेत्रजवदित्यादि । न ग्रहीतृगोत्रभागित्वमिति । तावदेव नोत्तरसन्ततौ
इत्यस्यार्थे । तेनैव प्रधान्येन इत्यर्थे ।

" or "आवालंगस्त्य".

Wait, let's check line 3:
"चौरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्येष्ठं न"
Wait, why "चौरसे"?
Because "च + औरसे = चौरसे"!
"औरसे पुनरुत्पन्ने" from Devala, preceded by "च": "चौरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्येष्ठं न विद्यते".
That's why it is "चौरसे"! That is completely normal Sanskrit sandhi: च + औरसे = चौरसे!

And in line 8:
"प्रत्यब्दमितरे कुर्य्युरेकोद्दिष्टं सुता दश।"
Let's check the word:
क-ु-र-्-य-्-य-ु-र-े-क-ो-द-्-द-ि-ष-्-ट-ं
It is: कुर्य्युरेकोद्दिष्टं! (with double ya: कु + र् + य् + यु + रे + को...)
Wait, is there a repha on the first ya, or above?
Yes, it's कुर्य्युरेकोद्दिष्टं (traditional orthography often doubles consonants after repha: कुर्य्युः -> कुर्य्युरेकोद्दिष्टं).

Let's check line 10:
"सस्य त्रिपौरुषम् सर्व्वत्रानेकगोत्राणामेकोद्दिष्टं क्षयेऽहनीति।"
Wait, look at "

दत्तकचन्द्रिका। २३
प्रवराध्याये पित्र्येण चैककार्य्यगतास्ते परिग्रहीतुुरेव भवन्ति,
अथ यद्येषां भार्य्यास्वपत्यं न स्यात् तदा रिक्थं हरेयुः, पिण्डं
· तेभ्यः त्रैपुरुषिकं दद्युः, यद्यपि स्यादुभाभ्यामेव दद्युरित्याचार्य्य-
वचनं, द्वे चाङ्घ्रिधुर्य्यादिकन्याये वा पृथगनुद्दिश्य एकपिण्डे वा
द्वावनुकीर्त्तयेत्, `प्रतिग्रहीतारं चोत्पादयितारं चातृतीयात्
पुरुषादिति। ग्रहीतुः क्रियानियमाभावे पुत्रान्तराभावे च तस्यैव
क्रियानियमे अपत्यसद्भावे च द्विपिटकत्वमित्यर्थः। अत्र श्राद्धभेदा-
भेदयोर्विकल्पः। न चेदं क्षेत्रजविषयं सत्याषाढेन दत्तकादीनां
द्वामुष्यायणवदिति सूत्रेण दत्तकेऽपि तद्धर्म्मोतिदेशात्।
तथा हारीतः। तेषामुत्पादयितुः प्रथमं प्रवरो भवति द्वौ

२४ दत्तकचन्द्रिका ।
ककस्मिन्नेव द्वौ द्वावुपलचयेदित्यापस्तम्बवचनात् । द्वितीये पिता-
महपिण्डे द्व्यामुष्यायणस्य पुत्रः तृतीये प्रपितामहपिण्डे द्व्यामुष्या-
यणस्य पौत्र इति ।
यदि तु ग्रहीता प्रथमं मृतः तदा तस्मै दद्यात् । अथ यदि
जनकस्तदा जनकाय, यद्युभौ तदादौ जनकाय पश्चाद्ग्रहीत्रे
दद्यादित्याह मरीचिः । सगोत्रादन्यगोत्राद्वा यो भवेद्विधवासुतः [
पिण्डं श्राद्धविधानज्ञ क्षेत्रिणे प्राक् प्रदापयेत् । वीजिने तु
ततः पश्चात् क्षेत्री जीवति चेत् क्वचित् । बीजिने दद्युरादौ तु
मृते पश्चात् प्रदीयते ॥ उभौ यदि मृतौ स्यातां बीजिन्यादौ ततो
ददेत् । क्षेत्रिणादौ न दत्तं स्याद्वीजिने नोपतिष्ठते इति । एते-
नैकतरोपरतावपि द्विपितृकस्य पार्व्वणं दर्शितम् । तथा तुल्य-

शुद्धदत्तकस्य तु प्रतिग्रहीत्रा एव मातृ-पित्रादिपिण्डदानं
तस्य तन्मात्रसम्बन्धाकरत्वादिति। एवञ्च स हि सन्तानाय पूर्वेषा-
मिति हेतुवन्निगदस्वरसादेकं पुत्रं दद्यादिति निषेधो द्व्यामु-
ष्यायणातिरिक्तविषयः सन्तानविच्छेदाभावादित्युक्तमेव।
अथास्य सापिण्ड्यम्। जनककुले अवयवान्वयेन प्रतिग्रहीतृकुले
च पिण्डान्वयेन त्रिपौरुषं यदाह कार्ष्णाजिनिः। यावन्तः
पितृवर्गाः स्युस्तावद्भिर्दत्तकादयः। प्रेतानां योजनं कुर्युः
स्वकीयैः पितृभिः सह। द्वाभ्यां सहाथ तत्पुत्राः पौत्रास्त्वेकै-
नतत्समम्। चतुर्थे पुरुषे चैदं समादिष्टा त्रिपौरुषीति। अस्यार्थः,
दत्तकादयः पुत्राः प्रेतानां प्रतिग्रहीत्रादीनां पितॄणामौरसत्वे
दत्तकत्वे द्व्यामुष्यायणत्वे वा यावन्तः पितृवर्गाः त्रयः षट् वा
तावद्भिः सह तेषां योजनं सपिण्डनं कुर्युः। तत्र प्रतिग्रहीत्रादी-
नामौरसत्वे तत्पितृपितामहप्रपितामहास्त्रयः दत्तकत्वे तत्प्रति-
ग्रहीतृपितामहप्रपितामहास्त्रयः द्व्यामुष्यायणत्वे तज्जनकाद्यास्त्रय-
स्तत्प्रतिग्रहीत्रादयस्त्रय इति षट्। एवञ्च दत्तकस्य स्वकर्तृके
पार्व्वणे येषां देवतत्वं स्वपुत्रकर्तृके सपिण्डीकरणेऽपि तेषामेव
तद्यानमिति ज्ञापितम्। दत्तकस्य पुत्रास्तु दत्तकसपिण्डीकरणं
अवयवान्वयेनेति शुद्धदत्तकस्येत्यर्थः। जनककुले सापिण्ड्यं गात्र-
पौरुषं लेपभाज इति सामान्यावधि देशभावात्। यदाह कार्ष्णा-
जिनिरिति। अस्य काव्याश्रमसम्भूतत्वं दत्तकमीमांसाटीकायां
द्रष्टव्यम्।
४

२६ दत्तकचन्द्रिका।
तत्प्रतिग्रहीत्रा तत्पितॄणां त्रयाणां मध्ये द्वाभ्याञ्च सह कुर्य्युः।
एवञ्च दत्तकस्य पौत्रा दत्तकप्रतिग्रहीतॄभ्यां गृहीतुः पितॄणां
त्रयाणां मध्ये एकेन गृहीतुः पित्रेति यावत्तेन च समं सह तत्-
स्वपितृसपिण्डनं कुर्य्युः। चतुर्थपुरुषे च्छेदमिति। यो यदा यत्
सपिण्डीकरोति स तत्पित्रादिभिस्त्रिभिरेव करोतीति चतुर्थे
विरामः सिद्ध एवेति तदारम्भः सिद्धे सत्यारम्भो नियमाय
इति न्यायेन लेपिनां लेपनिरासेन सापिण्ड्यव्यवच्छेदार्थः।
तदेवाह तस्मादेपेति। एषा सपिण्डता। तथाच लेपभाजश्चतु-
र्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः। पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं
धाप्तपौरुषमिति मत्स्यपुराणोक्तसाप्तपौरुषसापिण्ड्यस्य सामान्य-
स्थान्येन विशेषेण बाध एव।
अतएव हारीतेन। लेपिनस्त्रीन् बाचक्षाणः आसप्तमादि-
त्येके इति पक्षान्तरमुपन्यस्तं सङ्गच्छते। तदेव संगृह्यान्येनोक्तम्।
दत्तकानान्तु पुत्राणां सापिण्ड्यं स्यात्त्रिपौरुषम्। जनकस्य
कुले तद्वद्ग्रहीतुुरिति धारणेति। यदिदमुभयत्र त्रिपुरुष-
सापिण्ड्याभिधानं तत् द्व्यामुष्यायणाभिप्रायेण तस्य त्रिकद्वयेन
सपिण्डनाभिधानात्। शूद्धदत्तकस्य तु गोत्ररिक्थे जनयितुर्न
हरेत्कृत्रिमः सुतः। गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधेति
प्रागुक्तमनुवचने पिण्डनिवृत्तिदर्शनात् प्रतिग्रहीतृकुल एव सापि-
ण्ड्यमिति।
यत्तु वृद्धगौतमीयम्। सगोत्रेषु कृता ये स्युर्ईक्रीतादयः

सुताः । विधिना गोत्रतां यान्ति न सापिण्ड्यं विधीयते ।
स्वगोत्रेषु मध्ये कृता अपि दत्तकादयो विधिनेव गोत्रं भजन्ते
परन्तु तेषु सापिण्ड्यं नोत्पद्यते स्वगोत्रेष्वपि सापिण्ड्यानुत्पत्तौ
परगोत्रेषु सुतरां सापिण्ड्यानुत्पत्तिरिति । तन्न पुत्त्रान्तरवत्
साप्तपौरुषसापिण्ड्यप्रसक्तौ निषेधकं सापिण्ड्यप्रयुक्तदशाहाशौचा-
दिप्रतिषेधकं वा नतु सामान्यत सापिण्ड्यनिषेधकं उक्तवचन-
त्रासात् ।
अथ दत्तकाशौचनिर्णय ।
तत्र शुद्धदत्तकस्य तु जनककुले परस्परमशौचं नास्त्येव
गोत्रपिण्डनिवृत्त्या अशौचनिवृत्तेरर्थसिद्धत्वात् । द्व्यामुष्यायणस्य तु
उभयचैवाशौचमिति । ब्रह्मपुराणे । दत्तकश्च स्वयन्दत्त कृत्रिमः
क्रीत एव च । अपविद्धाश्च ये पुत्रा भरणीया सदैव ते । भिन्न-
गोत्राः पृथक्पिण्डाः पृथग्वंशकराः स्मृताः । जनने मरणे चैव
त्र्यहाशौचस्य भागिन ॥ पराशरः । भिन्नगोत्रं सगोत्रो वा क्रीतं
संस्कुत्य चेच्छया । जनने मरणे तस्य त्र्यहाशौचं विधीयते । तथा
औरसं वर्ज्जयित्वा च सर्व्ववर्णेषु सर्व्वदा । क्षेत्रजादिषु पुत्रेषु जातेषु

दत्तकादीनां जननमरणे त्रिपुरुषसपिण्डानां त्र्यहाशौचमाह
ब्रह्मपुराण इति । यत्तु त्र्यहाशौचं यद्यपि शुद्धदत्तकस्य जननमरण-
योर्धर्म्यं ब्रह्मपुराणे भिन्नगोत्रा पृथक्पिण्डा पृथक्पिण्डा अप-
विद्धा इत्यनेन तदर्थलाभात् सपिण्डदत्तकेषु चाकाङ्क्षानुदयेन
सामान्यसापिण्ड्यप्रयुक्तदशाहाशौचादि हेत्वभावात् । एवमेव चामरु-

२८ दत्तकचन्द्रिका ।
च मृतेषु च । अशौचं त्रिरात्रं स्यात् समानमिति निश्चयः ।
सर्व्वदा उपनयनानन्तरमपि । अत्र सगोत्रस्यापि विधिना जनक-
गोत्रविच्छित्तिपूर्व्वकग्रहीतृगोत्रप्राप्तावसगोत्रदत्तकाविशेषात् त्र्यहा-
शौचमुक्तं युक्तमेव । तथा दत्तके अकृतोद्वाहे पश्चाज्जातौरसस्य
विवाहे न परिवेदनदोषः 'न वा दत्तकस्याग्रजसोदरात् पूर्व्वं विवाह-
करणेऽपि चेति' ।
ननु शुद्धदत्तकस्य, जनककुले सापिण्ड्यविच्छेदस्य दर्शितत्वात्
तत्र विवाहः प्रसज्येत प्रसज्येत च द्व्यामुष्यायणस्यापि त्रिपुरुषा-
न्तरितकन्यासन्ततिपरम्परया विवाहः । मैवम् । 'असपिण्डा च या
मातुरसगोत्रा च या पितुः' । 'सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्म्मणि
मैथुने । चकारात् पितुरसपिण्डा च इति मनुवचने ग्रहीतृमात्र-
गोत्रस्यापि दत्तकस्य जनकस्यापि सपिण्डासगोत्रावर्ज्जनाय पितु-
रिति पदोपादानात् । न च तथापि दत्तकस्य पितुरपि दत्तकत्वे
तत्तिपुरुषान्तरितकन्यासन्ततेर्विवाहः केन वार्य्यते पितृसापिण्ड्य-

करभट्टाः । भिन्नगोत्र इति । यद्यपि सगोत्रो वेत्यनेन सपिण्डदत्त-
कस्य दशाहाशौचाभ्यनुज्ञानात् अन्यथा तत्र सगोत्रो वा इति न
विलिख्य सपिण्डो वा इत्येवावदिष्यत् । दत्तकपुत्रस्य जननादौ
दत्तकसपिण्डानां दशाहाशौचमेव येषां दत्तकत्वनिबन्धनं सापिण्ड्यं
तेषां जननमरणे परस्परं त्र्यहाशौचव्यवस्था अन्यथा त्रिपुरुष-
व्यापकसापिण्ड्यं पृथक् स्थितं स्यात् ग्रहीतृप्रथाव्यवहारे दृष्टचरः । न
परीति ।—कुब्जोन्मत्तचोराद्या परिविन्दन्न दुष्यतीति वचनात् ।

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Devanagari script:

दत्तकचन्द्रिका। २६
षगोत्रत्वयोरभावादिति वाच्यम्। यतो विवाहे न तत् साविण्ड्य-
मुपयुज्यते किन्तु सर्वसाधारणं परिभाषितं पितृपक्षे साप्तपौरुषं
मातामहपक्षे पाञ्चपौरुषञ्चेति न काप्यनुपपत्तिः। तत्प्रपञ्चस्तु
तत्र तत्र वक्तव्य इति।
अथ दत्तकविभागः।
तत्र वृहस्पतिः। एक एवौरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः।
शेषाणामानृशंस्यार्थं प्रदद्यात्तु प्रजीवनम्। शेषाणां ये तत्रांश-
भागित्वेन निषिद्धास्तेषाम्। 'आनृशंस्यं' दया। 'प्रजीवनं'
भरणम्।
तथा यमः। पुत्रास्तु द्वादश प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।
तेषां षड् बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः। स्वयमुत्पादित
स्त्वेको द्वितीयः क्षेत्रजः स्मृतः। तृतीयः पुत्रिकापुत्रो जाति-
धर्मविदो विदुः। पौनर्भवश्चतुर्थस्तु कानीनः पञ्चमः स्मृतः।
गृहे च गूढ़ उत्पन्नः षड़ेते पिण्डदायिनः। अपविद्धः सहोढ़श्च
दत्तः कृत्रिम एव च। क्रीतश्च पञ्चमः पुत्रो यश्चोपनयते स्वयम्।
इत्येते षड़रोत्पन्नाः षड़दायादबान्धवाः॥
नारदः। औरसः क्षेत्रजश्चैव पुत्रिकापुत्र एव च। कानी
नश्च सहोढ़श्च गूढ़ोत्पन्नस्तथैव च॥ पौनर्भवोऽपविद्धश्च दत्तः क्रीतः
कृतस्तथा। स्वयं चोपागतः पुत्रा द्वादशैते प्रकीर्त्तिताः। तेषां
षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः। पूर्व्वः पूर्व्वः स्मृतोज्येष्ठो
जघन्यो यो य उत्तरः॥ क्रमादेते प्रवर्त्तेरन् मृते पितरि सङ्गमे।

३० | दत्तकचन्द्रिका ।

ज्यायसो ज्यायसोऽभावे जघन्यो यो य आप्नुयात् ॥ पूर्वपूर्वाभावे
उत्तरोत्तरेषां द्रविणार्हत्वमित्यर्थः । औरसक्षेत्रजपुत्रिकापुत्र-
पौनर्भवकानीनगूढोत्पन्नसहोढदत्तकक्रीतस्वयमुपागतपविद्धयत्क-
चनोत्पादितानभिधाय विष्णुः । तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् स एव
दायहरः स चान्यान् बिभृयात् । औरसपुत्रिकापुत्रक्षेत्रजगूढज-
कानीनपौनर्भवदत्तकक्रीतकृत्रिमस्वयन्दत्तसहोढापविद्धानभिधाय
पिण्डदोऽंशहरश्चैषां पूर्ब्बाभावे परः परः ॥
मनुः । न भ्रातरो न पितरः पुत्रा रिक्थहराः पितुः ।
तथा । श्रेयसः श्रेयसोऽभावे यवीयान् रिक्थमर्हति । बहवश्चेत्तु
सदृशाः सर्वे रिक्थस्य भागिनः । सदृशा गुणेन औरसत्वक्षेत्र-
जत्वाद्युपाधिना वा । श्रेयस औरसादेः । यवीयान् न्यूनः क्षेत्रजा-
दिरित्यर्थः । तथा चौरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितुर्ऋक्थस्य भागिनौ ।
दशापरे च क्रमशः पितृरिक्थांशभागिनः । दश दत्तकादयः ।
हारीतः । स्वयमुत्पादितः क्षेत्रजः पौनर्भवः कानीनः पुत्रि-
कापुत्रो गूढोत्पन्नश्चेति बन्धुदायादाः । दत्तः क्रीतोऽपविद्धः
सहोढः स्वयमुपागतः सहमादृष्टश्चेत्यबन्धुदायादाः ।
मनुः । पुत्रान् द्वादश यानाह नृणां स्वायम्भुवोमनुः । तेषां
षड् बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः । औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः
कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवास्तु षट् ।
कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयन्दत्तश्च शौद्रश्च
षडदायादबान्धवाः ॥

दत्तकचन्द्रिका। ३१
बौधायन । औरस 'पुत्रिकापुत्र' क्षेत्रज दत्तकृत्रिमौ ।
गूढश्चैवापविद्धश्च रिक्थभाज प्रचक्षते॥ कानीनश्च सहोढश्च
क्रीत पौनर्भव तथा । तथा। स्वयन्दत्त निषादश्च गोत्रभाज
प्रचक्षते ॥ एतच्च कानीनादीनां गोत्रमात्रभागित्वकथन मोरसा-
दीनां मध्ये कस्यापि सम्भवेऽ शहरणप्रतिषेधार्थम् । सहोढदत्तक
क्रीतस्वयमुपागतापविद्धशौद्रानभिधाय औरसादीन् परामृश्य
पुनर्वसिष्ठ । यस्य तु सर्वेषां वर्णानां न कश्चिद्दायादः स्यादेते
तस्य भागं हरेयु ॥
औरसपुत्रिकापुत्रक्षेत्रजकानीनगूढोत्पन्नापविद्धसहोढपौनर्भ
वदत्तकस्वयमुपागतकृतकक्रीतानभिधाय देवल । एते द्वादश
पुत्रास्तु सन्तानार्थमुदाहृताः । आत्मजा परजाश्चैव लब्धा याह-
च्छिकास्तथा ॥ तेषा षड् बन्धुदायादा पूर्वेऽन्ये पितुरेव षट् ।
विशेषश्चापि पुत्राणामानुपूर्व्या विधीयते ॥ सर्वे ह्यनौरसस्यैते
पुत्रा दायहरा स्मृता । औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्यैष्ठं न विद्यते ॥
'तेषां सवर्णा ये पुत्रास्ते तृतीयांशभागिन । हीनास्तमुपजीवेयु
र्ग्रासाच्छादनसम्भृता ।
कात्यायन । उत्पन्ने त्वौरसे पुत्रे तृतीयांशहरा स्मृता ।
सवर्णा असवर्णास्तु ग्रासाच्छादनभागिन ॥ चतुर्थांशहरा स्मृता
इति द्वितीयचरणे क्वचित् पाठ ॥ वसिष्ठ । तस्मिं श्चेत् प्रति
गृहीते औरस उत्पद्यते स चतुर्थभागभागी यदि नाभ्युदयिकेषु
प्रयुक्तं स्यात् । स प्रतिग्रहीतपुत्र नाभ्युदयिकेषु यज्ञादिषु यदि

३२ दत्तकचन्द्रिका।

औरसेन प्रयुक्तं न स्यात् प्रभूतं धनमितिशेषः॥ अत्र नानाविध
मुनिवचनानां परस्परविरोधपरिहारार्थमेवं व्याख्यायते बृह-
स्पतिवचने औरसमात्रस्य धनभागित्वकथनमन्येषां भरणमात्र-
कथनञ्च असवर्णक्षेत्रजदत्तकादिविषयं देवलकात्यायनवचनैकवाक्य-
त्वात्। नारदादिवचनेषु च औरसाद्यभावे क्षेत्रजदत्तकादीनां
ऋक्थग्रहणविधिरपि सर्व्वधनग्रहणविषयः। अतश्च दत्तकग्रहणा-
नन्तरमौरसोत्पत्तौ तदौरसचतुर्थांशविधिर्वशिष्ठोक्तो ः दत्तक-
विषये ज्ञेय । तथा देवलकात्यायनवचने तृतीयांशग्रहणविधि-
रत्युत्कृष्टगुणदत्तकविषयो वाच्य । उपपन्नो गुणैः-सर्वैः पुत्रो
यस्य हि दत्त्रिमः॥ स हरेतैव तदृक्थं सम्प्राप्तोऽप्यन्यगोत्रतः॥ इति
मनुवचनैकवाक्यत्वात्। गुणै जातिविद्याचारैः। समग्रधन-
भोक्तास्यादौरसोऽपि जघन्यज ॥ विभागं क्षेत्रजो भुङ्क्ते चतुर्थं
पुत्रिकासुत इति ब्रह्मपुराणदर्शनात्। क्षेत्रजविषय इत्यन्ये।
तथा केनापि मुनिना दत्तकस्य बन्धुदायादत्वमन्येन चादायादत्व-
मुक्तम् तत् गुणवद्भेदेन समाधेयम्॥ पितुरिव बन्धूनां सपि-
ण्डाना मपि दायहरत्वादन्धुदायादत्वं पितृमात्रदायहरत्वात् अबन्धु-
दायादत्वं तेषां षडबन्धुदायादा पूर्वेऽन्ये पितुरेव षट् इत्यत्र
पितुरेवेत्येवकारश्रवणात्। एवं दत्तकस्य धनग्रहणादौ मुनि-
भेदेन पूर्वापरीक्तिवैषम्यं गुणागुणविवेकेनापास्तम्। एतेनौरसस्य
भ्रात्रादिधने येनैव भ्रातृत्वादिना सम्बन्धेनाधिकारित्वं तादृशेनैव
सम्बन्धेन तादृशदत्तकस्यापि यथासम्भवमुचितोऽंशभागित्वमवधेयम्।

दत्तकचन्द्रिका । ३३
एवं धनिन पुत्रान्तरसत्त्वे मृतपितृकस्य दत्तकपौत्रस्यापि दत्तो-
चितांशभागित्वं तदसत्त्वे सर्वहरत्वमपीति । नच पौत्रस्य स्वपितृ-
योग्यांशभागित्वनियमात् दत्तकस्य ग्रहीतुः पितामहौरसत्वे तादृ-
शपितृव्यतुल्यस्यैवांशस्य तद्योग्यत्वादत्तकपौत्र पितृव्यतुल्यमेवांशं
लभतामिति वाच्यं, पुत्रस्य दत्तकस्य चतुर्थांश, पौत्रस्य तु सद्भावे
समानांश इति वैषम्यात् । ततश्च ससमानरूपस्य पितुर्योऽद्धांशः
शास्त्रविहितस्तस्यैव स्वपितृयोग्यांशतेति यथोक्तमेव साधु । एवं रीति
प्रपौत्रेऽप्यनुसन्धयेति ।
ननु क्षेत्रजदत्तकादीनां सामान्यधनाधिकारित्वेऽपि राज्येऽन-
धिकार श्रूयते । यथा औरस क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।
गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च भागार्हास्तनया इमे ॥ कानीनश्च सहोढश्च
क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयन्दत्तश्च दासश्च षडिमे पुत्रपांसुलाः ॥
अभावे पूर्वपूर्वेषां परान् समभिषेचयेत् । पौनर्भवं स्वयन्दत्तं
दासं राज्येन योजयेत् ॥ तथा न क्षेत्रजादींस्तनयान् राजा राज्ये
ऽभिषेचयेत् । पितृणां साधयेन्नित्यमौरसे तनये सतीति ।
उच्यते । शास्त्रान्तरसद्भावे विशेषशास्त्रस्य सामान्यपरत्वमेव साधु-

दत्तकस्येति । ग्रहीतुदौरसत्वे इत्यर्थः । ससमानेति । —पुत्र पौत्र
प्रपौत्राणां दत्तकरूपस्य चतुर्थभागभागी औरसरूप, समांशी भव-
तीति तात्पर्य्यम् । 'पुत्रपांसुला' पुत्राधमा इत्यर्थः । पांसून् पापानि
लाति गृह्णातीति व्युत्पत्तेः । पुत्रपाशना इति पुस्तकान्तरमध्यपाठे तु स
एवार्थं पाशनशब्दोऽधमवाचीतिप्रसिद्धेः । नित्यं श्राद्ध पितॄणां साध-
५

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

वात् । अतएव पूर्वपूर्वाभावे परपराधिकारबोधकं हि पूर्ववाक्यं
प्रागुक्तनारदादिवचनैकवाक्यतया समग्रराज्यमेव विषयीकरोति,
परवचनञ्च सत्यौरसे क्षेत्रजदत्तकादीनां समानांशनिषेधकम् अस-
वर्णक्षेत्रजदत्तकादिविषयं वा । अन्यथा वाक्यभेदे गौरवम् । तत्-
स्वीकारेऽपि नानेन वचनेन क्षेत्रजदत्तकादीनां सत्यौरसे स्वस्वो-
चितांशो निषिध्यते किन्त्वौरसमत्त्वे तेषामभिषेकं निषिध्यौरसस्य
राज्येऽभिषेको विधीयते । तथा च क्षेत्रजदत्तकादय सामान्य-
शास्त्रप्राप्तमंशं लभन्त एव तत्सङ्कोचकाभावात् । नचेतदेव वर्णयं
येत् कुर्य्यादित्यर्थः । शास्त्रान्तरसद्भाव इति ।—शास्त्रान्तरन्तु ( षड्भागे
पूर्वपूर्वेषामिति । विशेषशास्त्रन्तु न त्वेवमादींस्तनयानिति । तत्-
स्वीकारेऽ

[Page 35]

[Header]
दत्तकचन्द्रिका। ३५

[Main Text & Commentary]
बाधक भिन्नविषयत्वात्। अतएव भागार्हास्तया इमे इत्यनेन
पूर्व्ववचने भागार्हत्व स्पष्टीकृतम्। राज्यातिरिक्तस्य भाग इति
न शक्यते वक्तु, राज्यस्यैव तत्रोपस्थितत्वात् पौनर्भवादीनान्तु पूर्व्व-
पूर्व्वाभावेऽपि राज्यनियोजनाभाव पृथगभिधानसामर्थ्यादिति।
एतावता प्रबन्धेनाभिहितोऽय क्षेत्रजदत्तकादीनामौरसेन सह
विभागप्रकार स तु शूद्रस्य न सम्भवति तस्य तु दास्यां वा दास-
दास्यां वा य शूद्रस्य सुतो भवेत्। सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति
धर्मो व्यवस्थित इति मनुवचनेन जातोऽपि दास्या शूद्रेण काम-
निषेधात्तथात्वात्। पृथगिति।—पौनर्भव स्वयदत्त दास राज्ये न
योजयेदिति विधानात्। अन्यथा तदपत्येष्वपरो न क्षेत्रजादी-
नित्यनेनैव तदर्थलाभात् औरससत्वेऽपि दत्तकादयो यथायोग्य
राज्यस्य तदितरस्य वाश लभन्त एव राज्यनियोजनन्तु औरसस्येव
सद्भावे क्षेत्रजादिक्रमेण राज्यनियोजनं पुत्रसामान्याभावेऽपि
पौनर्भवादीनां राज्यनियोजनाभाव एव तत्र सपिण्डानां तदेव
अन्यधनन्तु समग्रमेव पौनर्भवादयोऽपि प्राप्नुवन्त्येव पुत्रत्वात्
ऋक्थं तस्य ह्यपुत्रस्येति याज्ञवल्क्यवचनादिति।

• एतावतेति। विभागप्रकारश्चतुर्थांशरूप मनु तृतीयांशरूप भातृ-
  रस्तृतीयभागिन इत्यनेनोक्तत्वात् विषमशिष्टत्वाभावात्। शूद्रस्य न
  सम्भवति विषमशिष्टत्वादिति शेष । तदेव प्रतिपादयति तस्य त्विति।
  दासदाश्यामिति दासोढायां दास्यामित्यर्थ । दासेनोढा त्वदासी या
  सापि दासीत्वमाप्नुयादिति स्मृते । हरेदंशमिति ।—सामान्यश्रवणात्
  सम स्यादश्रुतत्वाद्विशेषस्येति न्यायात् समांश एव लभते। अयं-

तोऽंशहरी भवेत्। मृते पितरि कुर्युस्तां भ्रातरस्त्वर्द्धभागिनम्।
अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुतादृते इति याज्ञवल्कीयेन च
दासीपुत्रस्याप्यौरसेन समांशाभिधानेन पितुरनन्तर भ्रातृरहितस्य
तस्यैव दौहित्रेण सह विभागदर्शनेन च दण्डापूपायित सति पितरि
क्षेत्रजदत्तकादीनामौरसेन समांशं असति तु तदर्द्धांश। अन्यथा
यच्च 'क्षेत्रजदत्तकादीनामौरसश्चतुर्थांशिन' तच्च तदपेक्षया च-
भागिन समभागादर्द्धभागिन तृतीयभागिनमित्यर्थ । दुहितॄणां सुता
दृते इति।—दौहित्रादित्यर्थ । दुहितॄणां सुतादृते इति दुहितृ पृथक्
निर्देशात् तस्या अप्यधिकार सूचित तदधिकारात सुतरां अधिकारो
दण्डापूपायिते लभ्यते। अन्यथा दुहितॄणा सुतादृते इति नोक्त्वा
दौहित्रादित्येवावदिष्यत् इति बोध्यम्। असतीति।—तदर्द्धांशः
तृतीयांश इत्यर्थ । इदमतीवायुक्त शूद्रस्य दास्या जातस्य क्षेत्रज
पुत्रतयाङ्गीकर्त्तव्यत्वात् न दासीपुत्रतया क्रीताया विवाहिताया जातस्य
दासीपुत्रत्वाभिधानात् क्रयक्रीता तु या नारी न सा पत्न्यभिधीयते ।
न सा दैवे न सा पैत्रे दासीं तां कवयो विदु । क्रीता या रमिता
मूल्ये सा दासीति निगद्यते। तस्यां यो जायते पुत्रो दासपुत्रस्तु
स स्मृत इति वचनाभ्यां तथापि तयोरेवान्तर्भावात् अन्यथा पुत्र
द्वादशसख्याविरोधापत्ते तथाचास्य क्षेत्रजत्वेन सति पितरि पौरस
समांश मृते पितरि तदर्द्धांश उक्त तद्युक्तियुक्त एव, तदभिप्रेत्य शुद्धि
तत्त्वे कार्योक्तम्। वस्तुतस्तु प्रागुक्तादित्यपुराणवचनात् कलौ क्षेत्रज-
पुत्रकरणनिषेधात् स च पुत्रो यौनिजामेव शूद्राणामेव व्यवहारेऽपि तथा
ज्ञातोऽपि दास्यां शूद्रेण कामतोऽंशहरी भवेत्। मृते पितरि कुर्युस्त
भ्रातरस्त्वर्द्धभागिमिति याज्ञवल्क्यप्रदर्शनात् शूद्राणामेव तथाविधा

त्यन्तविभक्तस्य दासीपुत्रस्यौरससमंशित्वमिति महद्वैषम्यं स्यात् ।
एवं सत्सु क्षेत्रजादिषु सत्योश्च पत्नीकन्ययोर्दौहित्राधिकारे पित्रा-
धिकारविधिबाधापत्तिः । तेन दौहित्रपर्यन्ताधिकारिश्रृङ्खलायां
तदेकतमे सत्यपि न दासीपुत्रस्य सर्वहरत्वं किन्तु तत्समांशं ।
अतएव दत्तपुत्रे यथा जाते कदाचित्तौरसो भवेत् । पितु-
र्वित्तस्य सर्वस्य भवेतां समभागिनौ इत्यपि वचनं शूद्रविषय एव
योजनीयम् । तथा शूद्रस्य तु सवर्णैव नान्या भार्योपदिश्यते ।
तस्यां जाताः समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ इत्यत्र वचने
शूद्राणां भार्योत्पन्नानां सर्वेषां समांशमभिधाय पुनर्यदि पुत्र-
शतमित्यनेन पुत्रान्तराणामपि समांशता प्रतिपादिता । औरस
मात्रपरत्वे पूर्वेणैतत्प्राप्ता पुनरेतदभिधानं व्यर्थं स्यात् ।
द्व्यामुष्यायणदत्तकस्य तु जनकप्रतिग्रहीत्रोरुभयोरेपुत्रत्वे सर्व-
रिक्थहरत्वं सत्यौरसे गृहीतस्य तु त्र्यंशहरत्वं यद्वचनान्तर-
स्याहो तान्वेव स्वामिनइति । अतएव प्रागुक्तब्रह्मपुराणवचनमप्येतत्-
परम् । ब्रह्मपुराणवचनन्तु आदाविकस्य दत्तानां कुत्रचित् पुत्रयो-
र्द्वयोः । पितुर्यश्च त्रिरात्रं स्यात् एकं तत्र सपिण्डिनाम् । एका
माता द्वयोर्यत्र पितरौ द्वौ च कुत्रचित् । तत्रो स्यात् सूतकादेक-
मतद्याच्च परस्परम् इति ।
अतएवेति । दत्तपुत्रे यथा जात इति । इदन्तु दत्तकस्याप्यन-
न्यगुणवत्वे यथाजात इत्यभिधानात् यथाशब्दस्य गुणे सादृश्ये च शक्ति
र्नेयंदयितैत्यभिहितत्वात् अन्यथा सदृशोय इति पूर्वग्रन्थविरोधात्
इति वोध्यम् । द्वामुष्यायणेति । सर्वेति ।—पूर्णाभावे पर पर इति