दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

दत्तकचन्द्रिका । २१

विवृतञ्चैतद्भाष्यकारैः । नित्यद्वामुष्यायणप्रसङ्गेनानित्यानाह दत्त-
कादीनामिति । तावदेव नोत्तरसन्ततौ प्रथमेनैव संस्कारः
परिग्रहीत्राचेत् तदा उत्तरस्य पूर्वत्वात्तेनैव उत्तरवेति ॥ एत-
द्भाष्यार्थस्तु क्षेत्रजवत् उभयोरभिसन्धौ दत्तकस्योभयगोत्रभागित्व
अन्यथा जनकेनैव सर्वसंस्कारकरणे जनकगोत्रभागित्वं न ग्रही-
तृगोत्रभागित्वं, ग्रहीत्रा संस्कारकरणे तु उत्तरस्य । ग्रहीतुः
पूर्वत्वात् प्राधान्यात्तेनैव उत्तरसन्ततेर्गोत्रमिति ।
तथाच पैठीनसिः । अथ दत्तकक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः
परपरिग्रहेणार्षेण येऽत्र जातास्तेऽसङ्गतकुलीना द्व्यामुष्यायणा
भवन्तीति । 'आर्षेण' व्युत्क्रमेण 'परिग्रहेण' जनकग्रहीत्रोः स्वीका-
रेण द्व्यामुष्यायणा भवन्तीत्यर्थः । व्यक्तमुक्तम् । द्व्यामुष्यायणका
ये स्युर्दत्तक्रीतादयः सुताः । गोत्रद्वयेऽप्यनुद्वाहः प्रकुर्युःशैशिरयो
र्यथेति । नच दत्तकस्य द्व्यामुष्यायणत्वं न घटते जनकस्यापि
तत्र स्वत्वानपायेन माता पिता वा दद्यातामिति दानविध्यनुप-
पत्तेरिति वाच्यम् । सामान्यं सर्वभूतेभ्यो मयोत्सृष्टमिदं जलम् ।
रमन्तु सर्वभूतानि स्नानपानावगाहनेरित्यादौ स्वस्वत्वनाशक-
सर्वभूतोद्देश्यकत्यागादेव नद्यादिवत् साधारणीकृते जले स्वामिनो-
ऽपि उद्दिश्यतया स्वत्ववत् अत्रापि तादृशाभिसन्धिपूर्वकादेव
दानात् तादृशदत्तकस्य साधारण्यसिद्धिरित्यास्तां विस्तारः ।
क्षेत्रजवदित्यादि । न ग्रहीतृगोत्रभागित्वमिति । तावदेव नोत्तरसन्ततौ
इत्यस्यार्थे । तेनैव प्रधान्येन इत्यर्थे ।