दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

৮ দত্তকমীমাংসার তাৎপর্য্যার্থ।
ক্ষেত্রজপুত্র মাতামহের মৃততিথিতেও পার্ব্বণ করিতে পাবে
১২২। ২।
ঔরসপুত্র থাকিতে ক্ষেত্রজাদিপুত্রের রাজ্যে অধিকার হয়
না, ঔরসপুত্রের অভাবে ক্ষেত্রজাদি ক্রীতপুত্র পর্যন্তেরও ক্রমে
রাজ্যে অধিকার হয়, কিন্তু পৌনর্ভব, স্বয়ন্দত্ত এবং দানপুত্রের
কদাচ রাজ্যে অধিকার হইবে না, সেস্থলে জ্ঞাতিদিগের
রাজ্যে অধিকার হইবে উহারা কেবল গ্রাসাচ্ছাদনমাত্রভাগী
থাকিবে ৫৯। ৪। ঔরসপুত্রসত্ত্বে নির্গুণদত্তকের অধিকার
নাই অত্যন্তগুণদত্তকের অর্দ্ধভাগিতা এবং সামান্যগুণদত্ত-
কের চতুর্থাংশিত্ব। তদভাবে সকল ধনে অধিকার ৭৯। ৭।
দত্তকগ্রহণের পর যদি ঔরসপুত্র জন্মে, তাহা হইলে
দত্তকপুত্র ঔরস হইতে চতুর্থাংশগ্রহণ করিবে ঔরসাদি না
থাকিলে সকল ধনে অধিকারী হইবে ইতি। ১২৪। ১।

दत्तकचन्द्रिका।
महामहोपाध्यायकुवेरविरचिता-
गवर्नमेण्ट-संस्कृतविद्यालयस्य भूतपूर्वस्मृतिशास्त्राध्यापक-

• श्रीभरतचन्द्रशिरोमणिभट्टाचार्य्यकृत-
  बालसंबोधिनी-टीकासहिता
  श्रीयज्ञेश्वरभट्टाचार्येण
  संशोधिता पुनर्मुद्रिता च।
  शकाब्दाः १८०८।

। (danda)
3. चन्द्रीति (candrīti)
4. चन्द्रो (candro)
5. विद्यतेऽस्य (vidyate'sya)
6. चन्द्री, (candrī,)
7. कस्मात् (kasmāt) - look at the letters: 'क' 'स्मा' 'त्' -> कस्मात्!
8. न्यक्प्र- (nyakpra-) - look: 'न्य' 'क्' 'प्र' with hyphen!

Now let's read L19:
यातु काल, चन्द्री चासौ रूपश्चेति चन्द्रिकांशे गदाधररूपानुभावेन
Wait, let's read L19 carefully:

1. यातु (yātu) -> together with previous line: "न्यक्प्रयातु" (nyakprayātu)
2. काल, (kāla,) or कालः? Look at the letter: 'का' 'ल', comma!
3. चन्द्री (candrī)
4. चासौ (cāsau)
5. रूपश्चेति (rūpaśceti) or ईशश्चेति (īśaśceti)?
   WAIT!
   Look at word 5 in L19:
   "ईशश्चेति"!!
   Look at the characters:
   It has 'ई' (or 'रू'?)
   Wait! "चन्द्री चासौ ईशश्चेति" -> "चन्द्र

:
Wait, let's look at:
इ त्या दि प्र ती को क्ते षु:
प्र - ती - का - नु - क्ते - षु ?
Wait, if it's "प्रतीकानुक्तेषु", what does it mean? "इत्यादिप्रतीकानुक्तेषु स्मृतिचन्द्रिकायाम्"?
Wait, "प्रतीकोक्तेषु" = "इत्यादिप्रतीके उक्तेषु" -> "प्रतीकोक्तेषु".
Wait, look at line 21 again:
"इत्यादिप्रतीकोक्तेषु" -> wait, does it have 'नु'?
No, look at:
इ (1)
त्या (2)
दि (3)
प्र (4)
ती (5)
को (6)
क्ते (7)
षु (8)
Wait, letter 6 has an aa-matra and an e-matra = 'को'! But below the 'क' there is no 'नु'! Wait, is there a subjoined letter? No, it's just 'को'! Wait, but between 'क' and 'क्ते', is there a letter?
Let's count characters in line 21:
दशेमानि (4)
व्यवहारस्थिताविह (7)
इत्यादिप्रतीकोक्तेषु (8)
स्मृतिचन्द्रिकायाम् (6)
Total = 25 aksharas.
In line 20:

वा नैकः प्रतिग्राह्य"
Wait, "द्वाभ्यां त्रिभिर्वा नैकः प्रतिग्राह्य" or "प्रतिग्राह्यो"?
Look at the end of line 8:
"प्र" "ति" "ग्रा" "ह्य" (pratigrāhya)
Wait, after 'ह्य', there is no o-kāra or visarga. It is just 'प्रतिग्राह्य'.
Line 9:
"इति तु न ज्ञेयं द्वयामुष्यायणस्य द्वाभ्यां परिग्रहस्य वक्ष्यमाणत्वात्"
Wait, is there a danda after वक्ष्यमाणत्वात्? No danda, or faint? No danda.
Line 10:
"स्त्रियाश्च भर्तुरनुज्ञया तदधिकारात् । यथाह वशिष्ठः । न स्त्री"
Wait, 'वशिष्ठः' or 'वसिष्ठः'? It has 'श': 'वशिष्ठः ।'
Line 11:
"पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयादान्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरिति ।"
Wait, "प्रतिगृह्णीयादान्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरिति" or "प्रतिगृह्णीयादन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरिति"?
Look at "प्रतिगृह्णीयादान्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरिति":
'या' then 'दा' (dā) or 'द' (da)?
Letters: '

४ दत्तकचन्द्रिका ।
क्षेत्रजादीन् सुतानेतानैकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः
क्रियालोपान्मनीषिणः ॥ बृहस्पतिः । पुत्रास्त्रयोदश प्रोक्ता मनुना
येऽनुपूर्व्वशः । सन्तानकारणन्तेषामौरसः पुत्रिका तथा । आज्यं
विना यथा तैलं सद्भिः प्रतिनिधिःस्मृतम् । तथैकादशपुत्रास्तु
पुत्रिकौरसयोर्विना ॥ तत्रापि कलौ न सर्व्वेषामभ्यनुज्ञानम् ।
अनेकधा कृताः पुत्रा ऋषिभिर्ये पुरातनैः । न शक्यन्तेऽधुना
कत्तुं शक्तिहीनैरिदन्तनैरिति वचनात् । दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्र-
त्वेन परिग्रह इत्याद्यभिधाय इमान् धर्म्मान् कलियुगे वर्ज्जग्राना-
हुर्मनीषिण इति दत्तकेतरप्रतिनिधिनिषेधात् अतो दत्तकविधि-
र्व्विवच्यते ॥
तत्र शौनकः । ब्राह्मणानां सपिण्डेषु कर्तव्यः पुत्रसंग्रहः ।
तदभावेऽसपिण्डे वा अन्यत्र तु न कारयेत् । सपिण्डेष्विति
सामान्यश्रवणात् समानासमानगोत्रेष्वित्यर्थः ।
तथाच सपिण्डाभावे असपिण्डः सगोत्रस्तदभावे भिन्नगोत्रो-
प्रतिनिधिरितीति । व्यपदेश्य कर्तव्य इत्यत्र इति शेषः । क्रिया-
लोपादिति ।—प्रतिनिध्यकरणे क्रियलोपादित्यर्थः । सन्तानकारण-
मिति ।—एतेषु चौरसपुत्रिकयोः प्राशस्त्यार्थमुक्तं क्षेत्रजादीनामपि
सन्तानशब्दवाच्यत्त्वात्तद्भावादिति । ननु क्षेत्रजादय एकादशपुत्रप्रति-
निधयः सन्ति प्रतिज्ञायां तेषां विधिविवेचनं हित्वा किमिति
फल्गुत्वादप्रविधिरित्यनेन दत्तकविधिमेव वक्तुमारभते इत्यत आह
तत्रापीति ।
सपिण्डाभावे इति । सगोत्रभिन्नगोत्रसपिण्डाभाव इत्यर्थः । और-

ऽपि ग्राह्य इत्याह शौनकः। सपिण्डापत्यकश्चैव सगोत्रजमथापि
वा। अपुत्रको द्विजो यस्मात् पुत्रत्वे परिकल्पयेत्। समान-
गोत्राभावे पालयेदन्यगोत्रजम्। दौहित्रं भागिनेयञ्च मातृस्वसृ-
सुतं विना इति। अन्यत्र तु न कारयेदिति ब्राह्मणातिरिक्तः
क्षत्रियादिरसमानजातीयो दत्तको व्यावत्र्यते।
यदाह मनुः। माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि।
सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः॥ चापदि पुत्रप्रति-
ग्रहीतुरपुत्रत्वे। 'सदृशं' सजातीयम्। यत्तु सदृशं न जातितः
किन्तु कुलानुरूपैर्गुणैस्तेन क्षत्रियादिरपि ब्राह्मणस्य पुत्रो
युज्यते इति मेधातिथिव्याख्यानम्। तन्नायमभिसन्धिः औरसा-
सत्वे क्षत्रियादेरसमानजातीयतया पिण्डोदकानर्हत्वेऽपि नाम-
संकीर्त्तनादि

६ दत्तकचन्द्रिका।
स रिक्थभाक्। तदभावे विजातीयो वंशमात्रकरः सुतः
ग्रासाच्छादनमात्रन्तु स लभेत तदृक्थिन इति। वस्तुतस्तु मनुवचने
सदृशपदस्य सजातीयार्थकतैव युक्ता, परत्र तादृग्दत्तकस्य विभाग-
दर्शनात् असवर्णस्य च विभागासम्भवात्। दौहित्रो भागिनेयश्चेति
दौहित्रभागिनेयनिषेधः शूद्रातिरिक्तविषयः।
तथाच शौनकः। क्षत्रियाणां सजातौ च गुरुगोत्रसमेऽपि
वा। वैश्यानां वैश्यजातिषु शूद्राणां शूद्रजातिषु। सर्वेषामेव
वर्णानां जातिष्वेव न चान्यतः। दौहित्रो भागिनेयश्च शूद्रैस्तु
क्रियते सुतः। ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागिनेयः सुतः क्वचित्।
गुरुगोत्रसमेऽपि वेति क्षत्रियाणां प्रातिस्विकगोत्राभावात् गुरु-
गोत्रनिर्देशः पौरोहित्यान् राजन्यविशां प्रवृणीतेति सूत्रेण तस्य
पुरोहितगोत्रभागित्वोक्तेः। जातिष्वेव न चान्यत इति नियमः
सजातीयसम्भवे विजातीयनिषेधार्थः, अन्यथा प्रागुक्तकात्यायन-
विरोधः स्यात्।
तत्रापि सन्निहितसपिण्डेषु सति भ्रातृसुते स एव पुत्रीकार्य्य
इत्याह मनुः। सर्वेषामेकजातानामेकश्चेत् पुत्रवान् भवेत्। सर्वे
ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत्।
इति। असवर्णस्य चेति।—विभागासम्भवादिति।—असवर्णस्तु ग्रासा-
च्छादनभागिन इति वचने ग्रासाच्छादनविधानेन भागस्य निषेधां-
दिति भावः। अन्यथेति।—असवर्णस्तु ग्रासाच्छादनभागिनः इति
कात्यायनवचनविरोध इत्यर्थः। इदमुपलक्षणं सजातीयः सुतः ग्रासा-

"
Wait! Look at the first word of the verse:
Is it "अकृता" or "अश्रुता"?
Let's look at the image:
"अ"
Then the next letter: it has a vertical line, a loop on the left, and a curve: wait, is it 'श्रु' or 'कृ'?
Wait! Look at 'कृता' right after "वा":
"वा कृता वापि" -> look at 'कृ' in 'कृता':
It is 'क' with 'ृ' below: the 'क' has its left loop and right hook, and 'ृ' curls down and left!
Now look at the word before "वा":
It is 'अ', then that character, then 'ता'.
Does that character have a right hook like 'क'?
NO! It has NO right hook! It is a vertical bar, with a loop on the upper left, like 'श' or 'र', and 'ु' at the bottom!
Wait, why would it be "अश्रुता"?
Wait! Could it be a misprint in the book for "अकृता"?
Yes! The typesetter picked 'श्रु' instead of 'कृ'!
Wait, let's look at it: is it 'श्रु' or 'रु'? It looks like 'श्रु' (or 'रु').
Wait, could it be 'अकृता' where the right hook of 'क' didn't ink?
Let's compare: if

८ दत्तकचन्द्रिका।
ननु सत्यपि भ्रातृपुत्रे दत्तकाद्युपादानस्य शास्त्रीयत्वे बह्वी-
नामेकपत्नीनामेष एव विधिः स्मृत इति बृहस्पतिवचने सर्वासा मेक-
पत्नीनामेका चेत् पुत्रिणी भवेत् सर्वास्ता स्तेन पुत्रेण प्राह पुत्र-
वतीर्मनुरिति मनुवचने च सपत्नीपुत्रे पुत्रधर्मातिदेशेन सत्यपि
तस्मिन् दत्तकाद्युपादानमस्त्विति चेन्न, यथा तप्ते पयसि दध्यानयति
सा वैश्वदेव्यामिक्षा भवति वाजिभ्यो वाजिनमित्यत्रामिक्षार्थं प्रवृत्त-
स्योद्देश्योभूतामिक्षापचारे आमिक्षा पुरुषं प्रवर्त्तयति नतु वाजिनं
अनुद्देश्यत्वेनाप्रयोजकत्वात् यथा वा पितुः क्षयाहे पित्रादित्रिकस्य
पार्व्वणे कृते मातामहादिश्राद्धाय न पुनः पार्व्वणारम्भः तस्य
पितृश्राद्धाधीनप्रवृत्तेः तथात्रापि भर्तुरनुज्ञाशास्त्रेण तत्पुत्रो-
पादानाय प्रवृत्तायास्तत्पुत्राभाव एव तदुपादानं नतु तत्पुत्रा-
नपचारेऽपि स्वपुत्रापचारे तदुपादानं तत्प्रवृत्तेरप्रयोजकत्वात्
तन्नालोकतापरीहारोऽपि न स्यादित्यपेक्षायां मनुबृहस्पतिवचन-
द्वयं सपत्नीपुत्रे पुत्रातिदेशेनालोकतापरीहारश्राद्धोपपादकं
सत्यपि भ्रातृपुत्रे इति । यस्त्वपजः प्रमीतस्य क्लीवस्य व्याधितस्य
वा । स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृत इति मनुवचनादिति
शेषः । आमिक्षेति । — आमिक्षा संघटदधिपयोरूपा, 'वाजिनं' तदव-
शिष्टं जलम् । यथा वेति । — अमावास्यां क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा -
पुनः । सपिण्डीकरणादूर्ध्वं तस्योक्तः पार्व्वणो विधिरितिवचनात् ।
पितृश्राद्धेति ।— पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवमिति वच-
नात् । भर्तुरिति । न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयादिति शास्त्री-
योत्यर्थः । तत्प्रवृत्तेः तस्याः प्रवृत्तेरित्यर्थः । यस्या अपुत्रसपत्नश .

Wait, चेत्ततः समस्तस्यापि पुत्रप्रयोजनस्य सम्भवेन सति सपत्नीपुत्रे न
Let's check every word:
चेत्ततः
समस्तस्यापि
पुत्रप्रयोजनस्य
सम्भवेन
सति
सपत्नीपुत्रे
न

दत्तकाद्युपादानं भ्रातृपुत्रस्य तु वंशकरत्वाभावेन सत्यपि तस्मिन्नु-
दत्तकाद्युपादानं
भ्रातृपुत्रस्य
तु
वंशकरत्वाभावेन
सत्यपि
तस्मिन्नु-

पादीयन्ते दत्तकादय इत्येतावान् परं विशेषः ।
पादीयन्ते
दत्तकादय
इत्येतावान्
परं
विशेषः ।

ननु सति भ्रातृसुते तस्यैव पुत्रीकरणावश्यम्भावे यद्येक एव भ्रातृ-
ननु
सति
भ्रातृसुते
तस्यैव
पुत्रीकरणावश्यम्भावे
यद्येक
`

१० दत्तकचन्द्रिका।
पुत्रस्यापि पुत्रदाने अपरपुत्रनाशे वंशविच्छेदमाशङ्क्याह बहुपुत्रे-
ण्येति। स्त्रियास्तु जीवति भर्त्तरि तदनुमतौ प्रोषिते मृते वा तद-
नुज्ञां विनापि। यथा वशिष्ठः। न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णी-
याद्वा अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्त्तुरिति। अनुमतिश्च अप्रतिषेधेऽपि भवति
अप्रतिषिद्धं परमतमनुमतं भवतीति न्यायात्। निरपेक्षदानमाह
याज्ञवल्क्यः। दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत्।
तथा। मातापितृभ्यामुत्सृष्टस्तयोरन्यतरेण वेति।
अथ पुत्रपरिग्रहविधिमाह शौनकः। शौनकोऽहं प्रवक्ष्यामि
पुत्रसंग्रहमुत्तमम्। अपुत्रो मृतपुत्रो वा पुत्रार्थं समुपोष्य च।
'संग्रहं' संग्रहणविधिम्। 'उपोष्य' ग्रहणात् पूर्व्वदिने कृतोपवासः।
" वृद्धगोतमः। वाससी कुण्डले दत्त्वा उष्णीषञ्चाङ्गुलीयकम्।
घाचार्य्यं धर्मसंयुक्तं वैष्णवं वेदपारगम्। मधुपर्केण सम्पूज्य राजा-
नञ्च द्विजान् गुरून्॥ राज्ञो विप्रकृष्टत्वे ग्रामस्वामिनम्, बन्धू-
नाहूय सर्व्वांस्त ग्रामस्वामिनमेव चेति स्मरणात्। द्विजानिति
बहुवयं त्रित्वपर्य्यवसितं कपिञ्जलन्यायात्। द्विजानां पूजनं चात्र-
रविप्रतिषेधेति ग्रन्थकृतामाशयः। निरपेक्षदानमिति।—भर्त्तुः
पत्न्यनुमतिनिरपेक्षं पत्न्या अपि भर्त्तनुमतिनिरपेक्षं दानमित्यर्थः।
संगृहमिति। संगृह्यते अनेनेति व्युत्पत्तेरिति भावः। विप्र-
कृष्टत्व इति।—विप्रकर्षो द्विविधः गत्या देशेन च। कपिञ्जल न्याया-
दिति।—कपिञ्जानालभतेति श्रुतिः। तत्र कपिञ्जलगतं बहुत्वं
बोधितं बहुत्वस्य विधेयविशेषणत्वात् यत्राहितत्रयगतरूपस्य विधेय-
तया शाखान्तरेण बहुत्वस्याप्राप्तत्वात् त्रित्वमारभ्य परार्द्धमिति चेन्न

नार्थम्। बर्हिः कुशमयञ्चैव पालाशं चेध्ममेव च। एतानाहृत्य
बन्धूंश्च ज्ञातीनाहूय यत्नतः॥ बन्धूनन्नेन सम्भोज्य ब्राह्मणांश्च
विशेषतः। अग्न्याधानादिकं तत्र कृत्वाज्येोत्पवनान्तकम्॥ दातुः
समक्षं गत्वा च पुत्रं देहीति याचयेत्। दाने समर्थो दातास्मै
यो यज्ञेनेति पञ्चभिः॥ दद्यादिति शेषः। 'बन्धून्' आत्ममातृपितृ-
बन्धून्। 'ज्ञातीन्' सपिण्डान्। तदाह्वानं दृष्टार्थम्। बन्धूनाहू-
तान्। ब्राह्मणांश्च पूर्व्वदृष्टान्। चकारात् चाहूतान् ज्ञातींश्च
सम्भोज्येत्यर्थः। तथा दैवस्यत्वेति मन्त्रेण हस्ताभ्यां परिगृह्य च।
अङ्गादङ्गेत्यृचं जप्त्वा आघ्राय शिशोर्मूर्द्धनि। वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य
पुत्रच्छायावहं सुतम्॥ 'पुत्रच्छाया' पुत्रसादृश्यं नियोगादिना
स्वयमुत्पादनयोग्यत्वमिति यावत्। तथा—नृत्यगीतैश्च वाद्यैश्च
स्वस्तिशब्दैश्च संयुक्तम्। गृहमध्ये तमाधाय चरुं कृत्वा विधानतः॥
यस्त्वाद्धृदेत्यृचा चैव तुभ्यमग्नेत्यृचैकया। सोमो दददित्येताभिः
प्रत्यृचं पञ्चभिश्चेति॥
व्यर्थव्यवसायेनाप्रष्टव्यः सन्देहाभावात्प्रतिपत्तिरिति सूत्रं कृतम्।
यस्यार्थः। सन्देहस्य कपिञ्जलानालभतेत्येतद्रूपस्य वेदस्य यथा-
ऽप्रामाण्यापत्तिः अनुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यापत्तिरित्यर्थः। यद्वा पक्षा-
न्तरम्। प्रथमोपस्थितेस्तत्त्वादिति। त्रित्वस्य प्रथमोपस्थितत्वात्
त्रित्वमिति कपिञ्जलानालभतेति वेदबोध्यमिति। 'कपिञ्जलो' जल-
चरपक्षिविशेषः। दाने समर्थ इति।—दानसामर्थ्यं बहुपुत्रत्वादिक-
मित्यर्थः। दृष्टार्थमिति। येन तदाह्वानं विना न व्यवहारसिद्धि-
रिति भावः। चकारादिति। ब्राह्मणांश्च विशेषत इति वचनप्रक्रान्तं

ि । मुद्राचिह्नितनिष्काणामित्यर्थः । Wait! Look atएकेन विज्ञातेनेत्यर्थः! In the text, it says: ह्येकेन बहूँस्त्रायते इति->एकेनmeansविज्ञातेन! What is right before एकेन? विज्ञायते! Wait, what does विज्ञायतेmean? विज्ञायते = श्रूयते(Veda is called 'vijñāyate')! Wait, does it sayश्रुतेरित्यर्थः? No, the footnote word ends in ...दित्यर्थः! Wait, is it वेदादित्यर्थः? LOOK AT IT: वे दा दि त्य र्थः! O-M-G! वे दा दि त्य र्थः! LET'S LOOK AT THE LETTERS: Letter 1:वे- it's aव with an e-matra (े)! Letter 2: दा- aद with aa-matra (ा)! (NOT का रा!) Letter 3: दि-द with i-matra (ि)! Letter 4: त्य-

चित" -> "विवाहोचित"!
And between 'तु' and 'विवाहोचित': there is a small bracket or mark: तु [विवाहोचित... or तु विवाह-?
Wait, look at the symbol: it looks like an opening bracket: [!

Now let's examine the footnote section (lines 18-21):
Separated by a horizontal line.

गोत्ररिक्थ इति। अत्र जनयितुर्गोत्ररिक्थग्राहित्वेन सत्तया-
Wait, let's read L18:
"गोत्ररिक्थ इति। अत्र जनयितुर्गोत्ररिक्थग्राहित्वेन सत्तया-"
Wait, is it "सत्तया-" or "सत्या-"?
Letter: 'स', 'त्त' or 'त्थ'?, 'या': "सत्तया-" (or "सत्या-"). Looks like "सत्तया-".

ऽदातृत्वेन च प्रतिग्रहीतुर्गोत्ररिक्थग्राहित्वं प्रतीयते। स्वधेति । -
Wait, start of L19:
"ऽदातृत्वेन" or "ऽदातृकत्वेन" or "ऽदातृत्वेन"?
Look at: "ऽदातृत्वेन" or "दातृत्वेन"?
There is an avagraha 'ऽ' at the beginning of L19: "ऽदातृत्वेन च प्रतिग्रहीतुर्गो

१४ दत्तकचन्द्रिका।
निवृत्तिश्च भवतीत्युच्यते। तथा च गोत्रादिनिवृत्तेरेव दर्शनात्
संस्कुर्यात् स्वसुतान् पितेति स्मरणात् ग्रहणानन्तरसम्भाव्यमाना
एव दत्तकस्य संस्कारा प्रतिग्रहीत्रा कार्य्या न पुनर्जन्मकेन कृत
पूर्व्वा अपि निवर्त्तनीया। एवमेन शम जाति बीजगर्भसमुद्भव
मिति। चित्र कर्म यथानैकैरङ्गैरुन्मील्यते शनैः। ब्राह्मण्यमपि
तद्वत् स्यात् संस्कारैर्विधिपूर्ब्बकैरिति वचनबोधितस्य तत्तत्क्रियातो
बीजादिदोषनाशस्य ब्राह्मण्याधानस्य च जातत्वेन तदावृत्तौ प्रमा
णाभावात्। अन्यथा अष्टौ संस्कारकर्म्माणि गर्भाधानमिव स्वयम्।
पिता कुर्य्यात्तदन्यो वा तस्याभावेऽपि तत्क्रमादित्यनेन पुंसवन
सीमन्तोन्नयनयोरपि करणापत्तेः। तच्चायुक्तमसाम्प्रदायिक
त्वात्। किञ्च ग्रहणानन्तरमेव पितृत्वेन संस्काराधिकारात् तत्
पूर्व्वभाविषु संस्कारेषु प्रतिग्रहीतुरनधिकार एवायाति काला-
प्राह गोत्रादिनिवृत्तेरेवेति। ग्रहणानन्तरमिति। —तथाच ग्रह
णानन्तर तस्य पुत्रत्वादित्यभिप्रायः। अत्र हेतु प्रदर्शयति एवमेन
इति। —एव उक्तप्रकारगर्भाधानादिभि 'एन पापं 'बीजगर्भसमुद्भव'
शुक्रशोणितसम्बन्ध गात्रव्याधिसङ्क्रान्तिनिमित्त, 'शम नाशं याती
त्यर्थः। अष्टाविति। — अष्टौ संस्कारकर्म्माणि। गर्भाधानमृतौ पुंस
सवन स्पन्दनात् पुरा। षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्त प्रसवे जातकर्म च।
अह्न्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रम। षष्ठेऽन्नप्राशन मासि चूडा
कार्य्या यथाकुलमिति याज्ञवल्क्योक्तानि इत्यर्थः। 'तत्क्रमात्'
संस्कार्य्यक्रमात्। तथाच पितृभिन्नेन सस्कारकरणे सस्कार्य्यपित्रा
दीना मातामहादीनाञ्च देवतात्वमिति भावः। तत्पूर्व्वेति। —ग्रहणात्

भावात्। यदि च तत्पूर्व्वभाविनोऽपि संस्कारा जनकेन न कृता-
स्तदा बीजगर्भदोषनाशस्यावश्यकत्वेन क्रमानुरोधेन च प्रतिग्रही-
चैव ते समाधेयाः। एवञ्च उपनयनमात्रकरणेऽपि प्रतिग्रहीतुर्द-
त्तकपुत्रसिद्धिः। अन्यशाखोद्भवो दत्तः पुत्रश्चैवोपनायितः।
स्वगोत्रेण स्वशाखोक्तविधिना स स्वशाखभागिति वशिष्ठस्मरणात्।
एतच्चाष्टमाब्दरूपतममुख्यकालाभ्यन्तरवर्त्तिपरिग्रहे बोध्यं, अन्यथा
मुख्यकालेऽधिकारयोग्यलाभावे गौणकाले अनधिकाराच्च तत्-
सिद्धिरिति।
अत्र च जनकप्रतिग्रहीत्रोरुभयोरपि पुत्राभिसन्धाने सति
दत्तकस्य द्व्यामुष्यायणत्वेनोभयगोत्रभागित्वम्। विशेषो वक्ष्यते।
यत्तु पुराणगाथां पठन्ति “पितुर्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृतः
पृथिवीपते। आचूड़ान्तं न पुत्रः स पुत्रतां याति चान्यतः।
चूड़ाद्या यदि संस्कारा निजगोत्रेण वैकृताः। दत्ताद्यास्तनयास्ते

पूर्व्वभाविन इत्यर्थः। तथाच यदि तृतीयवर्षीयो गृहीतः स्यात्
जनकेन तदा जातकम्र्म्मादिसंस्कारा न कृतास्तदा ते प्रतिग्रहित्रा
समाधेया इत्यर्थः। क्रमानुरोधेन चेति।—येषान्तु न कृताः पित्रा
संस्कारविधयः क्रमात्। कर्त्तव्या भ्रातृभिस्तेषां पैतृकादेव तद्धनादिति
वचनादित्यर्थः।
अत्र चेति। तथाच चूड़ान्तसंस्कारसंस्कृतस्य परिग्रहे जनक-
प्रतिग्रहीत्रोरुभयोरभिसन्धाने दत्तकस्य द्व्यामुष्यायणत्वं गम्यतेति
भावः। पितुरिति।—पितुर्जनकस्य इत्यर्थः। आचूड़ान्तं चूड़ा-
पर्य्यन्तसंस्कृत इत्यर्थः। स प्रतिग्रहीतुर्न पुत्रः स्यात् किन्तु जनकस्य

१६ दत्तकचन्द्रिका ।

स्रुरन्यथा दास उच्यते। यदि स्यात् कृतसंस्कारो यदि वातीत-
शैशवः। ग्रहणे पञ्चमाद्वर्षात् पुत्रेष्टिं प्रथमं चरेदिति॥” तदमूलम्।
समूलत्वेऽपि यज्जनकगोत्रेण चूडान्तसंस्कारसंस्कृतस्य न ग्रहीतुः
पुत्रत्वं ग्रहीत्रैव चूडादिसंस्कारकरणे तत्। यदि च कृतचूड़ो-
ऽतीतपञ्चवर्षो वा ग्राह्यो भवति न तदास्य पुत्रत्वं सम्भवतीति च
विवृण्वन्ति तन्न। अनुवादापत्तेः। पञ्चवर्षाभ्यन्तरगृहीतस्याप्युप-
नयनात् पूर्व्वं सकलशिष्टानुमोदितपुत्रत्वव्यवहारानुपपत्तेः तदानीं
ग्रहीतरि मृते तच्छ्राद्धानधिकारापत्तेश्च।
किञ्चायं वचनार्थः। जनकगोत्रेण कृतचूड़ान्तसंस्कारस्य पुत्रत्वं

पुत्रतां याति इत्यर्थः। अन्यथेति।—तस्य विवरणं यदि स्यादिति।
व्यतीतशैशव।—गर्भस्थे सदृशो ज्ञेय आष्टमाद्वत्सरात् शिशुः।
बाल आषोडशाद्वर्षात् पौगण्डश्चेति शब्द्यते इत्यष्टमाब्दस्य शिशु-
त्वाभिधानात् तदतिक्रान्त इत्यर्थः। कृतचूड़ो जनकेन इत्यर्थः।
तथाच व्यकृतसंस्कारस्यापि तादृशस्य ग्रहणे न पुत्रत्वमिति भाव
इति व्याख्यातुरभिप्रायः। अनुवादतापत्तेरिति।—तथाच गोत्रेणान्येन
कृतचूड़ान्तसंस्कृतस्य पुत्रत्वे निषिद्धे यदि स्यात् कृतसंस्कारो यदि
वातीतशैशव इत्यनेन कृतचूड़ान्तसंस्कृतस्य पुत्रत्वनिषेधे अनुवादा-
पत्तिरित्यर्थः। 'उपनयनात्' उपनयनमुख्यालात् गर्भाष्टमाब्दात्प-
रित्यर्थः। तथाच ब्राह्मणस्य मासत्रयाधिकसप्तमवर्षपर्य्यन्तं क्षत्रियस्य
मासत्रयाधिकनवमवर्षपर्य्यन्तं वैश्यस्य मासत्रयाधिकैकादशवर्षपर्य्यन्तं
मुख्योदयकाल इति बोध्यम्। तदानीमिति।—पञ्चवर्षानन्तरमित्यर्थः।
तथाच तादृशपुत्रे जनकस्य दानात् स्वत्वनाशेन पुत्रत्वस्याप्यति-

निषिद्ध्य प्रतिग्रहीत़ा पुनश्चूड़ादिकरणे तत् प्रतिप्रसूतम्। ततश्च
कृतसंस्कारस्यातीतपञ्चवर्षस्य च ग्रहीत्रा चूड़ादिकरणात् पूर्व्वं
दासत्वाक्षेपात् चूड़ादिकरणानन्तरं पुत्रत्वं लब्धम्। अकृतसंस्कार-
स्यातीतपञ्चवर्षस्य तु परिग्रहशास्त्रादेव तत् प्राप्तं तच्च विततम्।
अथवा जनकेन चूड़ान्तं संस्कृतोऽपि पुत्रो न पुत्र इत्यपुत्रत्वादेशः
यतोऽन्यतश्च पुत्रतां यातीति हेतुरुपदिष्टः। तथा च एकस्य
पुंस्त्वपदस्य चकारस्य च वैयर्थ्यद्वयमपि परिहृतम्। एवञ्च
चूड़ाया दत्ततदुभयस्मिन्नन्वये बहुव्रीहिणा द्विजातीनामुपनयन-
लाभः शूद्रस्य तु विवाहादिना लाभः। अन्यशाखोद्भवो दत्तः पुत्रश्चे-
वोपनायितः। स्वगोत्रेण स्वशाखोक्तविधिना स स्वशाखभागिति

प्रतिग्रहीतुरपि पुत्रत्वाभावे असौ कस्यापि पुत्रो न स्यात्। न च
मा भूदिति।

१८ दत्तकचन्द्रिका।
प्रागुक्तैकवाक्यत्वात् ॥ पञ्चमाद्वर्षादिति। ब्रह्मवर्चसफलार्थिविप्रा-
भिप्रायं, ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्यं विप्रस्य पञ्चमे इति मनुवचने
तत्कामस्य पञ्चमवर्षस्यैव उपनयनमुख्यकालत्वेन तदेकमूलत्वात्।
तदनर्थिनस्त्वाष्टमाब्दादिति। क्षत्रियादिषूपनयनतत्तन्मुख्यकाला-
दरः। मुख्यकालेऽपि सिद्धाधिकारयोग्यतस्यैव गौणकालेऽपि
संस्काराधिकारादित्युक्तप्रायम् ॥ चूडायां गौणकालादरस्तु वचन-
बलदेव। पुत्रेष्टिमिति वर्णत्रयस्यैवाधिकारात् तेन पुत्रेष्टि-
दित्यत आह ग्रहण इति। तथाच षष्ठमाब्दादिमुख्यकालाभ्यन्तरे
पञ्चमाब्दानन्तरं पुत्रेष्टिपूर्वकं संग्राह्यमिति तात्पर्यमिति ग्रन्थकृता-
माशयः। एकस्य पुत्रपदस्येति। न पुत्रस्येति पुत्रपदस्य थकारस्य
पुत्रतां याति चान्यत इति चकारस्य। शूद्रस्य त्विति ।—वि