दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

४ दत्तकचन्द्रिका ।
क्षेत्रजादीन् सुतानेतानैकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः
क्रियालोपान्मनीषिणः ॥ बृहस्पतिः । पुत्रास्त्रयोदश प्रोक्ता मनुना
येऽनुपूर्व्वशः । सन्तानकारणन्तेषामौरसः पुत्रिका तथा । आज्यं
विना यथा तैलं सद्भिः प्रतिनिधिःस्मृतम् । तथैकादशपुत्रास्तु
पुत्रिकौरसयोर्विना ॥ तत्रापि कलौ न सर्व्वेषामभ्यनुज्ञानम् ।
अनेकधा कृताः पुत्रा ऋषिभिर्ये पुरातनैः । न शक्यन्तेऽधुना
कत्तुं शक्तिहीनैरिदन्तनैरिति वचनात् । दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्र-
त्वेन परिग्रह इत्याद्यभिधाय इमान् धर्म्मान् कलियुगे वर्ज्जग्राना-
हुर्मनीषिण इति दत्तकेतरप्रतिनिधिनिषेधात् अतो दत्तकविधि-
र्व्विवच्यते ॥
तत्र शौनकः । ब्राह्मणानां सपिण्डेषु कर्तव्यः पुत्रसंग्रहः ।
तदभावेऽसपिण्डे वा अन्यत्र तु न कारयेत् । सपिण्डेष्विति
सामान्यश्रवणात् समानासमानगोत्रेष्वित्यर्थः ।
तथाच सपिण्डाभावे असपिण्डः सगोत्रस्तदभावे भिन्नगोत्रो-
प्रतिनिधिरितीति । व्यपदेश्य कर्तव्य इत्यत्र इति शेषः । क्रिया-
लोपादिति ।—प्रतिनिध्यकरणे क्रियलोपादित्यर्थः । सन्तानकारण-
मिति ।—एतेषु चौरसपुत्रिकयोः प्राशस्त्यार्थमुक्तं क्षेत्रजादीनामपि
सन्तानशब्दवाच्यत्त्वात्तद्भावादिति । ननु क्षेत्रजादय एकादशपुत्रप्रति-
निधयः सन्ति प्रतिज्ञायां तेषां विधिविवेचनं हित्वा किमिति
फल्गुत्वादप्रविधिरित्यनेन दत्तकविधिमेव वक्तुमारभते इत्यत आह
तत्रापीति ।
सपिण्डाभावे इति । सगोत्रभिन्नगोत्रसपिण्डाभाव इत्यर्थः । और-