दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

दत्तकमीमांसा दत्तकचन्द्रिका च।
गवर्ष्णमेण्टसंस्कृतविद्यालयस्य भूतपूर्व्वस्मृतिशास्त्राध्यापक
श्रीभरतचन्द्रशिरोमणिकृत-
बालवोधिनी टीकासहिता
श्रीयज्ञेश्वरभट्टाचार्य्येण
पुनर्मुद्रिता सम्वर्द्धिता च।
DATTAKA MIMANSA
AND
DATTAKA CHANDRIKA
WITH A COMPLETE COMMENTARY
BY
PUNDIT BHARAT CHANDRA SIROMONI,
The late Professor of Hindu law Sanskrit College
SECOND EDITION.
REPUBLISHED BY
JOGNESWARA BHATTACHARYA,
CALCUTTA
PRINTED BY B. N. NANDI AT THE VALMIKI PRESS,
... PROSAD CHOWDHURY'S LANE.

दत्तकमीमांसा।
श्रीधर्माधिकारि-रामपण्डितात्मज-
श्रीमन्नन्दपण्डित विरचिता
गवर्णमेण्ट संस्कृतविद्यालयस्य भूतपूर्व्वस्मृतिशास्त्राध्यापक
श्रीभरतचन्द्रशिरोमणिभट्टाचार्य्यकृत-
बालविबोधिनी-टीकासहिता
श्रीयज्ञेश्वरभट्टाचार्येण
संवर्द्धिता पुनर्मुद्रिता च।
कलिकाताराजधान्यां
बाल्मीकियन्त्रे मुद्रिता।
शकाब्दा १८००।

दत्तकमीमांसा ।
बालविबोधिनीटीकासहिता ।
अभिवन्द्य जगद्वन्द्यपदद्वन्द्वविनायकम् ।
पुत्रीकरणमीमांसां कुरुते नन्दपण्डितः ॥
यस्तनुर्द्वङ्गधा तनूर्द्दधत् धरणिं यः शतशोऽवहेलया ।
प्रतिपालयति स्म राघवं तमजं नौमि विभुं बुभूत्सया ॥
कृता दत्तकमीमांसाटीका बालविबोधिनी ।
भरतेन द्विजेनेयं यथामति सतां मुदे ॥
ग्रन्थारम्भे विघ्नविघाताय देवतानामोच्चारणरूपं शिष्टपरम्परा-
चरितं मङ्गलमाचरन् अभिधेयप्रयोजनसम्बन्धांश्च प्रदर्शयन् पुत्रीकरण-
मीमांसामुद्दिशति अभिवन्द्येति । नाम्ना सङ्कीर्त्तनमुद्देशः, यत्राभिधेयः
पुत्रीकरणं, प्रयोजनं पुत्रीकरणतत्त्वनिश्चयः । सच गौणं प्रयोजनं, सुख-
तद्भोगादुःखाभावानां मुख्यप्रयोजनत्वात् । सम्बन्धश्च ग्रन्थाभिधेययोर्वा-
च्यवाचकभावलक्षणः ग्रन्थप्रयोजनयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावलक्षणः अभि-
धेयप्रयोजनयोर्विषयविषयिभावलक्षणः । अनेन ग्रन्थादौ वक्तव्या
श्चाभिधेयप्रयोजनसम्बन्धा श्चाभिहिताः । तथाचोक्तं, 'शास्त्राथं शास्त्रस-
म्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्त्तते । ग्रन्थादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजन
इति । अस्य तृतीयचरणे सम्बन्धः साभिधेयक इति क्वचित पाठः ।

line by line".
Let's see what is clearly readable:
If it's "रैरपि" or "राप्येक..." or "रपि..."?
Wait, look at:
र ा ै र पि -> रैरपि?
Wait, look at the third letter: it has a loop at top? That's 'प' with 'ि' (i-matra).
Then after that, is there another letter?
Wait, is that "युगपद्..." immediately after?
Wait! Let's measure:
Look at line 6 above it:
Above the unknown word in line 7 is:
"अन्योदर्यस्तु संसृष्टीति"
Let's align vertically:
Line 6:
अ न्यो द र्य स्तु [space] सं सृ ष्टी ति
Line 7:
[Unknown word] [space] यु ग प द्वृ त्ति
Look at where "युगपद्" starts!
"यु" is directly under "सृष्टी"!
"अ न्यो द र्य स्तु सं" = 7 aksharas!
Under those 7 aksharas, line 7 has:
Akshara 1 (under अ)
Akshara 2 (under न्यो)
Akshara 3 (under द)
Akshara 4 (under र्य)
Akshara 5 (under स्तु)
Akshara

तत्राहात्रिः । अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिः सदा ।
पिण्डोदकक्रियाहेतोर्यस्मात्तस्मात् प्रयत्नत इति ॥
“अपुत्रः” अजातपुत्रो मृतपुत्रो वा । अपुत्रो मृतपुत्रो वा,
पुत्रार्थं समुपोष्य चेति शौनकीयात् । वन्ध्यो मृतप्रजो वापीति
पाठान्तरम् । अपुत्रेणेति अपुत्रताया निमित्ततावगमात् पुत्रा-
करणे प्रत्यवायोऽवगम्यते । पुत्रोत्पादनविधेर्नित्यतया तल्लोपस्य
प्रत्यवायनिमित्ततापर्यवसानात्, नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति पुत्र-
सामान्याभाव एवालोकताश्रवणात् जायमानो हवै ब्राह्मणस्त्रिभि-
र्ऋणैर्ऋणवान् जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया
पितृभ्यः एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी चेत्यत्रापि
पुत्रसामान्याच्चानृण्यहेतुताश्रवणाच्च ।
अपुत्रेणेति । अत्रापुत्र इत्यस्य अजातपुत्रोऽमृतपुत्रश्चेत्यर्थकत्वेन
नञः प्रागभावध्वंसात्यन्ताभावरूपसंसर्गाभावबोधकत्वं फलितम् । तेन
पुत्रप्रागभावसत्त्वेऽपि पुत्रीकरणं शास्त्रीयम् । अतएव तस्मिंश्चेत् प्रति-
गृहीते चौरस उत्पद्येत चतुर्थभागभागी स्याद्दत्तक इति वशिष्ठवचनात्
दत्तकपुत्रग्रहणानन्तरमौरसपुत्रोत्पत्ति सङ्गच्छते, सङ्गच्छते च वन्ध्या-
ष्टमेऽधिवेत्तव्येत्यादिवत् यथावधि प्रतीक्षाभावमिति वक्ष्यमाण-
-ग्रन्थसन्दर्भ इति सुधीभिर्विभावनीयम् । वन्ध्य इति अजातपुत्र
इत्यर्थः । वन्ध्यस्याप्यजातपुत्रत्वाविशेषात् पुत्रात्यन्ताभाववानित्यर्थकत्वे
तु अजातपुत्रोऽमृतपुत्रेतिविशेष्यासम्भवविरोधः स्यात् । प्रत्यवाय इति प्रत्य-
-वायजनकी भूताभावप्रतियोगिनि निष्पत्ताविति भावः । जायमान
इति गृहस्थः सम्पद्यमान इति हेतुनिर्णयः । ‘त्रिभि’ र्ऋषिदेवपितृभि-
रित्यर्थः । वस्तुतस्तु ‘जायमानं’ उपनीत इत्यर्थः, द्वितीयं मौञ्जीबन्धनम्

" at the beginning of line 16!
स्यात् + इत्यर्थः = स्यादित्यर्थः!
The hyphen breaks it: स्या- / दित्यर्थः ।
Look at line 16: दित्यर्थः! The first letter is दि!
"दि" has an i-matra with द!
Then "त्य" with "र्" and "थः"!
"दित्यर्थः ।"
Brilliant! That makes 100% perfect grammatical and semantic sense:
Line 15: सुते दत्ते इत्यस्य व्याख्यानावसरे सत्यौरसे परिगृहीतश्च न धनभाक् स्या-
Line 16: दित्यर्थः । पुत्रोत्पत्तावौरसाभावस्यापि विशेषणत्वात् । तथा दत्ते

Let's check line 17:
यथाविधि परिगृहीते सति योऽकृतविधानकः पुत्रश्चाद्योत्पन्न दत्तएव
Wait, look at line 17:
यथाविधि परिगृहीते सति योऽकृतविधानकः पुत्रश्चाद्योत्पन्नो दत्तएव
Is it चाद्योत्पन्नो or चाद्योत्पन्न?
Look after न्न: there is an 'ो' (o-matra)! "चाद्योत्पन्नो"!
Wait, look at "योऽकृतविधानकः":
Wait, is it "योऽकृतविधानक

दत्तकमीमांसा । ५
आपत्काले तु कर्त्तव्यं दानं विक्रय एव वा । अन्यथा न प्रकर्त्तव्य-
मिति शास्त्रविनिश्चय इति । मनुरपि । अपुत्रेण सुतः कार्य्यो
यादृक् तादृक् प्रयत्नतः । पिण्डोदकक्रियाहेतोर्नामसङ्कीर्त्तनाय
च । अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकामिति ॥
यत्तु विश्वामित्रादीनां पुत्रवतामपि देवरातादिपुत्रपरिग्रह-
लिङ्गदर्शनं तदपुत्रेणैवेत्यादिश्रुतिविरोधात् श्वाजाघनीभक्षणादिवन्न
पुनः प्रत्यवायो नास्तीति भावः । मातापित्रोर्दुर्भिक्षादिरूपायामापदि
दाने प्रमाणमाह तथाचेति आपदिति । तथाच आपत्काल इत्यस्य
दानं कर्त्तव्यमिति क्रियायाः कर्त्तृत्वेनोपस्थितेन दात्रा सम्बन्धो युक्तो
न त्वनुपस्थितेन प्रतिग्रहीत्रेति भावः । यादृक् तादृगिति तृतीयान्त-
मव्ययम्, प्रयत्नतः इत्यस्य सामानाधिकरण्येनान्वयानुरोधात् । प्रयत्नतः
इति प्रयत्नसामान्योपादानेऽपि क्षेत्रजादीन् सुतानेतानित्येकादश-
पुत्रप्रतिनिधिश्रवणात् एकादशप्रयत्ना बोद्ध्याः । पिण्डोदकेति,
मिलितानामेषां निमित्तत्वं न प्रत्येकं, तेन सर्वार्थमेकएव पुत्रीकार्य्य
इत्यग्रे वक्ष्यति ।
यत्त्विति, देवरातेति । अथ शुनःशेफो विश्वामित्रस्याङ्कमाससाद
सहोवाच जामदग्निः सौशर्वं वशिष्ठऋषिः पुनर्मे पुत्रं देहीति, नेति
होवाच विश्वामित्रो देवावामह्यमरासतेति, सहदेवरातो विश्वामित्र
थ्यासेति बह्वृच ब्राह्मणादिति शेषः । 'तदपुत्रेणैवेति' अपुत्रेणैव कर्त्तव्य
इति श्रुत्यनुमितश्रुतिविरोधादित्यर्थः । 'श्वाजाघनीभक्षणादिवदिति'
क्षुधार्त्तेनात्तुमुभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वाजाघनीमिति मनुवचनेनेति शेषः ।
तथाच तेषामृषित्वात् देवकल्पत्वाद्वा तदाचारो न पुरस्करणीयो
नापि तिरस्करणीयः । तदुक्तं, कृतानि यानि कर्म्माणि दैवतैर्मुनिभि-
स्तथा । नाचरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेदिति ॥ नचेति ।

An accurate, line-by-line transcription of the page into Devanagari Markdown:

६ दत्तकमीमांसा।
श्रुत्यनुमापकमिति ध्येयम् । न च स्मार्त्ता श्रुतिः श्रौतस्य लिङ्गस्य न
बाधिकेति वाच्यम् । नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यादिप्रत्यक्षश्रुत्युपष्टम्भेन
तस्या एव बलवत्त्वात् । अथापि स्मार्त्तश्रुतितः श्रौतलिङ्गबलवत्त्व
एव धीमतामाशयातिशयश्चेत् तर्हि पुत्रानुज्ञया पुत्रवतोऽप्यस्तु
पुत्रान्तरपरिग्रहाधिकारः । यन्नः पिता सञ्जानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे
वयम् । पुरस्तात् सर्वे कुर्महे त्वामन्वञ्चो वय स्मधीति श्रौत-
लिङ्गात् । नचेदं ज्येष्ठीकरणे लिङ्गं न पुत्रीकरण इति वाच्यम् ।
तस्य तद्भावेनैवाधिष्ठितेरित्यलं पल्लवितेन ।
अपुत्रेणेति पुत्रपदं पौत्रप्रपौत्रयोरप्युपलक्षकम् । पुत्रेण
लोकान् जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्र

लोकोऽसीत्याद्यलोकतापरिहारात्। न च पिण्डोदकदानार्थे
तत्करणमिति वाच्यम्। पुत्रः पौत्र प्रपौत्रश्च तद्वद्वा भ्रातृसन्त-
तिरित्यनेन तयोरेव तदधिकारावगमात्।
अपुत्रेणेति पुंस्त्वश्रवणात् न स्त्रिया अधिकार इति गम्यते।
अतएव वशिष्ठः। न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा अन्यत्रानु-
ज्ञानाद्भर्तुरिति। अनेन विधवाया भर्तुरनुज्ञानासम्भवात् अनधि-
कारो गम्यते। न च सधवायाः स्वभर्तुरनुज्ञापेक्षापारतन्त्र्यात् न
विधवाया इति वाच्यम्। स्त्रीसामान्योपादानेन पारतन्त्र्यस्य
प्रयोजकत्वात्, अभावे ज्ञातयस्तेषामिति ज्ञातिपारतन्त्र्यस्य
सद्भावाच्च।
तर्हि ज्ञात्यनुज्ञयैव तस्याः पुत्रीकरणमस्त्विति चेन्न भर्तृप-
दस्योपलक्षणतापत्तेः प्रयोजनासिद्धेश्च। प्रयोजनन्तु भर्तुरनुज्ञानस्य।

असिद्धेरिति पुत्रीकरणाभावे सिद्धे ज्येष्ठीकरणस्याप्रसक्तेरिति
भावः। तयोरेवेति एवकारोऽप्यर्थकः। 'तयोः' पौत्रप्रपौत्रयोरित्यर्थः।
'पुंस्त्वश्रवणादिति' पुंस्त्वस्य विधेयविशेष्यत्वेन विवक्षितत्वादिति
भावः। 'अनेनेति' भर्तुरनुज्ञानासम्भवेन भर्तृभावेनेति शेषः। भर्तुरनु-
ज्ञानासम्भवादित्यनेन सति भर्तरि पूर्वं तदनुमतौ अधिकारो
भवत्येवेति बोध्यम्। 'पारतन्त्र्यादिति' रक्षेत् कन्यां पिता विन्नां
पतिः पुत्राश्च वार्द्धके। अभावे ज्ञातयस्तेषां न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हतीति
याज्ञवल्क्यवचनादिति शेषः। स्त्रीसामान्योपादानेन न स्त्री पुत्रं
दद्यात् प्रतिगृह्णीयादिति वचने इति शेषः।
ननु अभावे ज्ञातयस्तेषामित्यनेन भर्तृभावे ज्ञातिपारतन्त्र्यावग-
मात् अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरित्यत्र भर्तृपदस्योपलक्षकता युज्यते इत्याह

स्त्रीकृतपरिग्रहेणापि भर्तृपुत्रत्वसिद्धिः । अतएव अथोढचेत्स-
कृत्रिमपुत्रिकापुत्रस्त्रीदारजासुरायूढजदक्षिणाजानां पित्र्येथेति
सत्याषाढसूत्रे स्त्रीदारजस्य गोत्रद्वयसम्बन्धोऽभिहितः । मातु-
रुत्तरं पितुः प्रथममिति सूत्रेणापि । पितृगोत्रसम्बन्धश्च पितुः
पुत्रत्वेन । पुत्रत्वञ्च पितुरनुज्ञानेनैव न परिग्रहेण । तस्य तत्र
स्त्रीकर्त्तृकत्वात् । 'ऊढः' सहोढः । 'स्त्रीदारजः' स्त्रीयाचितः,
स्त्रीसत्ताकः । यज्ञेन दक्षिणात्वेन प्राप्तायां कन्यायां जातः
'दक्षिणजः' । अन्ये प्रसिद्धाः इति शवरस्वामिनः ।
अत्र च स्त्रिया दारताभिधानेन दारी पुरुषो लभ्यते अन्यथा
स्त्रीपरिगृहीतस्य तन्मात्रपुत्रत्वेन तद्भर्तृगोत्रसम्बन्धाभावात् तद्भर्तृ-
क्रियायामनधिकारापातात् तद्विवाहादौ च पित्रभावेन पितृगोत्रा-

प्रयोजनासिद्धेरिति । 'भर्तृपुत्रत्वसिद्धिरिति' यतएव स्त्रीकृतपरिग्रहेण
भर्तृपुत्रत्वसिद्धिरतएवेत्यर्थः । 'तस्येति' तस्य पुत्रपरिग्रहस्य । 'स्त्रीकर्तृ-
कत्वात्' स्त्रीमात्रकर्तृकत्वात् इत्यर्थः । 'स्त्रीसत्ताकः' भर्तुर्विप्रवासादिना
स्त्रीमात्रसत्ताकः नतु पतिसत्ताकः । तथात्वे प्राधान्येन भर्तृकर्तृकपरिग्रह-
स्योचितत्वात् स्त्रीकर्तृकपरिग्रहस्याप्रसक्तेरित्यर्थः । 'प्राप्तायां कन्यायां'
पश्चादुद्वाहायामिति शेषः । दक्षिणज इति । अनेन दैवविवाह उक्तः,
यज्ञे तु वितते सम्यग् ऋत्विजे कर्म कुर्वते । अलंकृत्य सुतादानं दैवं
धर्मं प्रचक्षते इति मनुवचनात् । अतो दक्षिणजस्य नातिरिक्तपुत्रत्वं,
तस्य तावदौरसत्वेऽन्तर्भावात् नास्ति पुत्रद्वादशसंख्याविरोध इति
बोध्यम् । अन्ये इति क्षेत्रादय इत्यर्थः ।
ननु स्त्रीदारजस्य स्त्रीमात्रकर्तृकपरिग्रहात् भर्तुर्व्यापाराभावेन कथं
तद्पुत्रत्वसिद्धिरत आह अथेति । तथाच स्त्रीदारजेतियोगात् सदर्थ-

दत्तकमीमांसा । ६
द्यनुल्लेखप्रसङ्गाच्च । यद्येवं तर्हि भर्त्तुरपि स्वानुज्ञापेक्षा स्यात्
प्रयोजनतौल्यादिति चेन्न । भर्त्तृप्राधान्यात् तत्परिग्रहेणैव स्त्रिया
अपि तस्मिन् पुत्रत्वसिद्धेः भर्त्तृपरिगृहीतवस्त्वन्तरस्वत्ववत् । किञ्च
व्याहृतिभिर्हुत्वा अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव प्रतिगृह्णीयादिति
समानकर्तृताबोधकक्त्वाप्रत्ययश्रवणात् होमकर्त्तुरेव प्रति-
ग्रहसिद्धेः स्त्रीणां होमानधिकारात् प्रतिग्रहानधिकार इति
वाचस्पतिः ।
न च शौनकीये चाचार्य्यवरणाम्नानात् तद्द्वारा होमसिद्धि-

लाभ इति भावः । 'अन्यथेति' श्राद्धे गोत्रत्रयसम्बन्धिनामेवाधिकार-
दर्शनात्फलभागिनामधिकारापातादित्यर्थः । नन्वस्तु यमधिकारः का
क्षतिरित्यत आह तद्विवाहादाविति । तथाच मात्रनामकत्तृकविवाहेऽपि
मातृभर्त्तृगोत्रसम्बन्धं विना गोत्रान्तरसम्बन्धासम्भवात् मातृगोत्रसम्ब-
न्धेऽपि भर्त्तृगोत्रप्राप्तेरविरोधात् क्षतिविरहेऽपि भर्त्तृपुत्रत्वेन भर्त्तृगोत्र-
सम्बन्धाभावात् पितृपेक्ष्यैव गोत्रानुल्लेखस्य शास्त्रीयत्वात् न मातृपे-
क्षया । यतो भर्त्तुः पुत्रत्वाभावेन पुत्रत्वेन तत्क्रियायामनधिकारप्र-
सङ्गः । सुतरां तस्य पितृभावेन विवाहादौ मातृनिरपेक्षेण पितृगोत्रा-
द्यनुल्लेखप्रसङ्गश्च स्यात् । श्राद्धे फलभागिनां गोत्रानुल्लेखदर्शनात्
तदितरत्र तदुल्लेखाचारसमाचारविरोधादिति भावः । 'प्रयोजनतौ-
ल्यादिति' पुत्रत्वसिद्धिलक्षणप्रयोजनसाम्यादित्यर्थः । 'भर्त्तृपरिगृही-
तेति' दम्पत्योर्मध्यगं धनमिति वचनादिति भावः । स्त्रीणां स्वात-
न्त्र्येणानधिकारे वाचस्पतिसंवादं दर्शयति किञ्चेति । हुत्वेति क्त्वाप्रत्य-
यात् होमानन्तरं प्रतिग्रह इति सिद्धम् । प्रथमं अदूरबान्धवं सन्नि-
हितसपिण्डं तदभावे बन्धुसन्निकृष्टं असन्निहितसपिण्डमित्यर्थः ।
“शौनकीये इति चाचार्येति” चाचार्योधर्मसंयुक्तं वैष्णवं वेद-

रिति वाच्यम् । होमसिद्धावपि प्रतिग्रहमन्त्रानधिकारेण प्रतिग्रहा-
सिद्धेः । तदाह शौनकः । देवस्य त्वेति मन्त्रेण हस्ताभ्यां परि-
गृह्य च । अङ्गादङ्गेत्यृचं जप्त्वा 'आघ्राय शिरोऽमूर्द्धनीति । न चैवं
शूद्राणामनधिकारप्रसङ्गः शूद्राणां शूद्रजातिस्थिति-व्यवस्थापक-
लिङ्गेन तदधिकारकल्पनात् । एतेन शूद्राणां होमप्रतिग्रहमन्त्रा-
नधिकारेण पुत्रपरिग्रहानधिकार इति वदन् वाचस्पतिः
परास्तः । विधवानां स्त्रीणान्तु यथाविनियोगमधिकारसमर्थनात्
न पुत्रपरिग्रहाधिकार इति सिद्धम् । न चैवं सधवानामप्यनधि-
कारापत्तिः होममन्त्राद्यनधिकारादिति वाच्यम् । अन्यत्रानुज्ञाना-
र्भर्तुरिति प्रतिप्रसवेन प्रधानाधिकारसिद्धावधिकृताधिकारात्
होममन्त्रादिप्राप्तौ स्त्रीशूद्राणाममन्त्रकमिति मन्त्रपर्युदाससिद्धे-
र्मन्त्रकप्रतिग्रहसिद्धिः वस्त्वन्तरप्रतिग्रहवत् । किञ्च न स्त्री पुत्रं
दद्यात् प्रतिगृह्णीयादेत्यौत्सर्गिकनिषेधस्य अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरि-
त्यपवादकः प्रतिप्रसवः । तत्र च निमित्तं भर्त्रनुज्ञानं । ततश्च विध-
वाया भर्त्रभावेनानुज्ञानासम्भवात् निर्निमित्तकप्रतिप्रसवाप्रवृत्त्या
मापकान्तराभावाचानधिकार इति सर्व्ववादिसम्प्रतिपन्नमेव । न
चैवमलोकतापरिहारो न स्यादिति वाच्यम्, मृते भर्त्तरि साध्वी
स्त्री ब्रह्मचर्य्यव्रते स्थिता । स्वर्गं गच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्रह्म-
चारिण इति वचनात् । "अधिकृताधिकारादिति" यस्मिन्कृते प्रतिग्रहे
अधिकारस्तदित्यर्थः । "होममन्त्रादिप्राप्तौ" इति अङ्गत्वेनेत्यादिः ।
"मृतेऽयमिति" मृते इति । "ब्रह्मचारिण" बालखिल्यादय इत्यर्थः ।

दत्तकमीमांसा । ११

चारिण इति मनुना ब्रह्मचर्येणैव तत्परिहाराभिधानादिति
सकलमकलङ्कम् ।
अपुत्रेणेत्येकवचनाच्च न द्वाभ्यां त्रिभिर्वा एकः पुत्रः
कर्त्तव्य इति गम्यते । नन्वेवं दत्तकादीनां द्व्यामुष्यायणत्वस्मरणं
विरुद्ध्येत । तथा च प्रयोगपारिजाते स्मृत्यन्तरम् । द्व्यामुष्यायणा
ये स्युर्द्दत्तकक्रीतकादयः । गोत्रद्वयेऽप्यनुद्वाहः शुङ्गमैरग्निरयोर्द्य-
थेति । मैवं । द्व्यामुष्यायणत्वस्य जनकपरिग्रहीतृद्वयाभिप्राय-
कृत्वात् । निषेधश्च परिग्रहीतृद्वयमभिप्रेत्येति न विरोधः । प्रति-
निधिश्च क्षेत्रादिरेकादशविधः । क्षेत्रजादीन् सुतानेतानैकादश
यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिण इति
मानवात् । तत्र च येषु दम्पत्योरन्यतरावयवसम्बन्धस्तेषां न्यायादेव

अपुत्रेणेति । तथाच एकत्वस्य विधेयविशेषणतया विवक्षितत्वा-
दितिभावः । “न द्वाभ्यामिति” प्रतिग्रहीतृद्वयाभिप्रायको निषेध इति
वक्ष्यति। “प्रतिनिधिश्चेति” तत्र चौरसपुत्रिकयोर्मुख्यत्वेन न प्रति-
निधित्वं तदुक्तम् । आज्यं विना यथा तैलं सद्भिःप्रतिनिधीकृतम् ।
तथै

"?
Wait! Let's re-read line 7 very carefully!
First word:
प्र (pra)
ति (ti)
नि (ni)
धि (dhi)
Then:
श (śa)
ब्ध / ब्द (bda)
श्चो (śco)
भ (bha)
य (ya)
त्रा (trā)
पि (pi)
It is definitely: "प्रतिनिधिशब्दश्चोभयत्रापि" !
Look at: 'श' + 'ब्द' + 'श्चो'!
Yes! "प्रतिनिधिशब्दश्चोभयत्रापि भूम्ना सृष्टिरुपदधातीतिवत् ।"
And look at :
यथा क्षेत्रजपौत्रिकेयपुत्रिका- -> wait, is it पौत्रिकेय or पौत्त्रिकेय?
In : 'पौत्रिकेय' (one त).
In : 'पौत्त्रिकेये' (double त).
Let's preserve exact orthography!

In :
कानीन-पौनर्भव-सहोढज-गूढजानां (it has ढ with under-dot or ढ़? In Devanagari it's सहोढज- or सहोढ़ज-, standard is सहोढज-).
In :
विकलोभयसम्बन्धादिकत्वावयवत्वेन (or विकलोभयसम्बन्धा

[Header] .दत्तकमीमांसा । १३
कर्मणोऽगुणकर्मत्वात् तेन सत्येव क्षेत्रजादीनां पुत्रशब्दे प्रतिनिधि-
त्ववचनमौरसप्रशंसार्थं उपकारापचयाभिप्रायत्वात् प्रतिनिधि-
व्यवहारस्य, यथौरसो भूयांसमुपकारं कर्त्तुं शक्नोति न तथेतर
इत्युक्तम्, तच्चिन्त्यं । दत्तकादीनां प्रतिनिधित्वाभावे साध्ये पुत्रोत्-
पादनकर्मणोऽनङ्गत्वस्य हेतोरपक्षधर्मत्वात् तेषां भिन्नत्वेनोत्पाद-
नयोग्यत्वात् । अथ पुत्रोत्पादनविधौ पुत्रस्य भाव्यत्वेनानङ्गत्वं ।
सत्यं अनङ्गत्वं किन्तुत्पादनविधावेव न तु विध्यन्तरे । एष वा अनृणो
यः पुत्रीत्यादिवाक्येषु पुत्रेणानृण्यः भावयेदिति विधिपर्य्यवसानेन
पुत्रस्यादृष्टकरणतया अङ्गतासिद्धेः । उक्तञ्च साक्षादेव मनुना
पुत्रस्य करणत्वं पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिना । यद्येवं तर्हि
पौत्रप्रपौत्रयोरपि आनन्त्यब्रध्नविष्टपप्राप्त्यर्थे पुत्रप्रतिनिधिः
स्यात् । स्यातां नाम किन्नश्छिन्नम् ।

कर्मत्वादित्यर्थः । 'पुत्रशब्दे' पुत्रशब्दवाच्ये इत्यर्थः । 'चिन्त्यं, दूष्यते-
नेति शेषः । 'दत्तकादीनामिति' दत्तकादिनं प्रतिनिधिः अपत्योत्पादनक-
र्मेतरतनङ्गत्वादित्यनुमाने अपत्योत्पादनस्यानङ्गत्वरूपहेतोः पक्षस्य दत्त-
कादिरूपत्वेनानाश्रयत्वात् पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमहेतोः पर्व-
तरूपक्षाश्रयत्ववत् नात्रास्तीति भावः । 'पुत्रोत्पादनविधाविति' ऋतुगम-
नेन पुत्रं भावयेदिति विधावित्यर्थः । "भाव्यत्वेन" विधेयत्वेन । 'न तु
विध्यन्तरे, एष वा अनृणो यः पुत्रीत्यादिश्रुतिविहितपुत्रेणानृण्यं भाव-
येदिति विध्यन्तरे इत्यर्थः । तत्र पुत्रस्य तृतीयाबोधितकरणत्वेनाङ्गत्वात्
प्रतिनिधित्वं स्यादिति भावः । 'पुत्रप्रतिनिधिः' पुत्रवत् तयोरपि प्रति-
निधिः स्यादित्यर्थः । ध्यानन्त्यमभ्रिष्टपप्राप्त्यर्थं प्रतिनिधिः स्यादिति

[Header] १४ दत्तकमीमांसा ।

नचोभयैकवाक्यतयैकविधित्वसम्भवः । ऋतुगमनपुत्त्रयोः कर-
णयोः पुत्त्रानृण्ययोर्भाव्ययोश्चैकविधावनन्वयात् अन्वये च विरुद्ध-
त्रिकद्वयापत्तेः । तस्मादानृण्यभाविकायां भावनायां पुत्त्रस्य करण-
क्वचित् पाठः । तदा यस्त्वेवार्थः । 'व्यस्तं नामेति' व्यस्तपदप्रयो-
गस्तु एतस्यां व्यवस्थायामिनास्थासूचनार्थमिति बोध्यम् ।
न चेति । तथाच क्रियाद्वयश्रवणात् उभयोर्भिन्नवाक्यत्वादिति
भावः । ननु 'अमावास्यायां श्राद्धं कुर्यात् रात्रौ श्राद्धं न कुर्यात्' इत्यादा-
वेकवाक्यत्वेऽपि एकक्रियाया भेदकल्पनेनैव ऋतुगमनपुत्त्राभ्यां पुत्त्रानृ-
ण्यत्वे भावयेदितिविधिपर्य्यवसानेनान्वयसिद्धौ कथममन्वय इत्यत आह
ऽन्वये चेति । 'विरुद्धत्रिकद्वयेति' तथाहि ऋतुगमनेन पुत्त्रं भावयेदिति
विधौ पुत्त्रस्योद्दिश्यमानत्वम् अनूद्यमानत्वं प्रधानत्वम् एते त्रयो धर्मा
वर्त्तन्ते । पुत्त्रेणानृण्यं भावयेदितिविधौ पुत्त्रस्य उपादेयत्वं विधेयत्वं
शेषत्वम् एते त्रयो धर्मा वर्त्तन्ते । प्रथमविधौतु पुत्रोद्देश्यक ऋतुगमन-
साधकः प्रवृत्तिजनकः । तत्रोद्देश्यत्वं पुत्रे वर्त्तते । एवं पूर्वविधौ पुत्र-
मनूद्य ऋतुगमनं विधीयते । अतः पुत्रस्यानूद्यमानत्वम् । एवं ऋतुगमनस्य
फलत्वेनाङ्गत्वं पुत्रस्य कार्य्यत्वेन प्रधानत्वं इति प्रथमविधौ पुत्रे त्रिकं,
द्वितीयविधौतु पुत्रसाध्यकानृण्योद्देश्यकप्रवृत्तिजनकः, तस्य साध्यत्वरूपो-
पादेयत्वं पुत्रे वर्त्तते । एवं द्वितीयविधौ वानृण्यमुद्दिश्य पुत्रो विधी-
यते इति पुत्रे विधेयत्वं प्रथमाऽविधेयतद्रूपम्, एवं द्वितीयविधौ
भाव्यस्यानृण्यस्य करणत्वात् पुत्रे ऽङ्गत्वरूपं शेषत्वम् एतत्त्र

. दत्तकमीमांसा । १५
तथा तदपचारे दत्तकादीनां प्रतिनिधित्वमविरुद्धं सोमापचारे
पूतिकानामिव । एतदेव स्पष्टीकृतं मनुना क्रियालोपान्मनीषिण
इति । 'क्रिया' पिण्डोदकादिक्रिया । चौरसाभावे प्रतिनिध्यकरणे
तल्लोपापत्तेः । तथा अत्रिणापि पिण्डोदकक्रियाहेतोरिति
पूर्व्वमनुवदशम् ।
यदपि न स्वामित्वस्य भार्य्यायाः पुत्रस्य देशस्य कालस्याग्ने-
र्देवतायाः कर्मणः शब्दस्य च प्रतिनिधिरिति सत्याषाढवचनेन पुत्र-
यत्र भावनायां पुत्रेणानृण्यं भावयेदितिविधिरूपायामित्यर्थः । 'सोमा-
पचारे इति' सोमेन यजेत इत्यत्र सोमस्य करणत्वेनाङ्गत्वत् तदपचारे
यदि सोमं न विन्देत् तदा पूतिकामभिषुणूयादिति श्रुतिबलात् पूति-
कानां प्रतिनिधित्ववदित्यर्थः । 'एतदेवेति, स्पष्टीकृतमिति' क्षेत्र-
जादीन् सु

१६ दत्तकमीमांसा ।
प्रतिनिधिनिराकरणं तत् तन्तवे ज्योतिष्मतीन्नामाग्निष्टोमाङ्गास्त
इत्यादावपुत्रस्य पुत्रप्रतिनिधिं कृत्वा चाशीराशंसननिवृत्त्यर्थे । अत-
एव श्रुतिः । यस्य पुत्रो जातः स्यात्तन्तवे ज्योतिष्मतीमिति ब्रूया-
दिति । तथा पिता पुत्रीये सामनि अमुकस्य पिता यजत इत्यादाव-
पुत्रस्य पुत्रप्रतिनिधिं कृत्वा तत्प्रवचननिराकरणार्थं न पुनः सर्व-
थैव पुत्रप्रतिनिधिनिराकरणार्थे , पुत्रप्रतिनिधीनाञ्चरित्यादि
स्मृतिविरोधात् ।
चेन्न, तस्य याज्ञाङ्गाग्नीकरणहोममात्रविषयत्वात् । 'तन्तवे ज्योति-
ष्मतीमिति' तन्तुरपत्यमित्यर्थः, 'ज्योतिष्मतीं' बलवतीम् । व्यथायं
भावः । यस्य पुत्रो नास्ति तस्याशीराशंसनविधिः पुत्रवतोनासौ किन्तु
पुत्रप्रतिनिधिना अपुत्रेणाशीराशंसननिवृत्त्यर्थं 'पुत्रप्रतिनिधिर्नैव
कर्त्तव्यः पिण्डोदकार्य्यं पुनः पुत्रप्रतिनिधिः कर्त्तव्य एवेति भावः ।
ननु पिण्डोदकार्यार्थं पुत्रप्रतिनिधिकरणपक्षे प्याशीराशंसननिवृत्तिः
साङ्गिक्येव निषेधो विफल इति वाच्यं । केवलमाशीराशंसननिवृ-
त्त्यर्थं पुत्रप्रतिनिधिनिषेधे तद्वचनस्य तात्पर्यात् ब्राह्मण्या क्षत्रिया-
यामुत्पन्नस्य क्षेत्रजादेर्वा निषेधे सदाश्रयात् तादृशक्षेत्रजादेरसत्त्व-
तया ब्राह्मण्यापिण्डोदकादानर्हत्वादिति बोध्यम् । केचित्तु 'अपुत्रस्य'
औरसपुत्ररहितस्य । 'पुत्रप्रतिनिधिं' क्षेत्रजादिकं । तथाच प्याशी-
राशंसनकर्म्मादावेव पुत्रप्रतिनिधिनिषेधकं सत्याषाढसूत्रं नतु सर्व-
थेति भावः । अथ श्रुतिप्रमाणं दर्शयति यस्य पुत्रो जातः इत्यादि ।
यस्य पुत्रो जातः स्यात् , 'जातः' औरसः पुत्रो यस्य स्यादित्यर्थः ।
तथाच औरसपुत्रस्यैव प्याशीराशंसनं कर्त्तव्यं न पुनः क्षेत्रजादि-
पुत्रस्येति भावः । 'निराकरणार्थमिति' तथाच सत्याषाढसूत्रे यः
पुत्रप्रतिनिधिनिषेधः स पर्याप्ताशीराशंसनपितापुत्रीयसामप्रवचनपर-

अथेदं चिन्त्यते योऽयं प्रतिनिधिविधीयते स किं पुत्रोत्पादन-
विधावुत पिण्डोदकादिविधाविति,उभयथाश्रवणात् । यथा अपुत्रे-
णैव कर्त्तव्य इत्यनेन पुत्रोत्पादनविधौ पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्य-
नेन च पिण्डोदकादिविधाविति । तत्र नाद्यः पुत्रोत्पादनविधौ
पुत्रस्य भाव्यत्वेनानङ्गतया प्रतिनिध्ययोग्यत्वात् । न द्वितीयः विरो-
धात् । अपुत्रं प्रति पुत्रप्रतिनिधिः श्रूयते न तत्कृता पिण्डोदक-
क्रिया, पुत्रकर्त्तृका च पिण्डोदकादिक्रिया, न तं प्रति प्रतिनिधि-

इति न कश्चिद्विरोध इति प्राञ्चः । प्रमाणान्तरं दर्शयति पितापुत्रीय
इति । पितापुत्रीये पितापुत्रनामघटिते अमुकस्य पिता यजते इत्येतत्-
स्वरूपे सामनि गौनेषु सामाङ्गेति श्रुतेः । तथाच प्रवचनविधिस्तु
पुत्रवतै नापुत्रस्य, तन्निष्पत्त्यर्थं अपुत्रेण पुत्रप्रतिनिधिर्नैव कर्त्तव्य
इति भावः ।
अथेदमिति । अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इत्यनेन औरसपुत्रोत्पादनाभावे
तदर्थं किं दत्तकादिः प्रतिनिधीयत पिण्डोदकाद्यपचारे तदर्थं दत्तकादिः,
क्रमेण पक्षद्वयं दूषयति तत्र नाद्य इति । पुत्रोत्पादेति—ऋतुगमनेन
पुत्रमुत्पादयेदितिविधावित्यर्थः । तथाचात्र पुत्रस्य भाव्यत्वेन विधेय-
त्वेन प्राधान्यादङ्गत्वाभावेन व्यङ्गापचारे प्रतिनिधिरिति प्रतिनिधिन्या-
यविरोधादितिभावः । न द्वितीय इति विरोधादिति—विरोधमुप-
पादयति अपुत्रमिति । न तत्कृतेति ।—पिण्डोदकक्रिया तत्कृता
अपुत्रकर्तृका न, पुत्रकर्त्तृकैव पिण्डोदकक्रिया इत्यन्वयः । न तं
प्रति प्रतिनिधिरिति ।—तं प्रति पुत्रं प्रति न प्रतिनिधिः श्रूयत
इति पूर्वेणान्वयः । तथाच पुत्रकर्त्तृके कर्मण्येव तं प्रति प्रतिनिधि-
विधानं सम्भवति न स्वान्यकर्त्तृके । एवञ्च पुत्रकर्त्तव्येऽपि पिण्डो-
३

१८ .दत्तकमीमांसा ।
विधिरिति । किञ्च पिण्डोदकादिविधिः पुत्रकर्तृको न च कर्तुः-
प्रतिनिधिः । अथापि क्रियाकर्तृत्वांशे प्रतिनिधिर्न फलभोगांशे,
यथा सत्रे सप्तदशानामन्यतमस्य मृतस्य क्रियाकर्तृत्वांशे प्रतिनिधि-
स्तथात्रापीति वाच्यम् । तदपि न, वैषम्यात् । सत्रे ह्यारब्धक्रियस्य
प्रतिनिधिः । प्रकृते त्वाद्यन्त्याकृतः क्रियारम्भस्यैवासम्भवात् कथं प्रति-
निधिसम्भवः न च प्रतिनिधिना क्रियारम्भो न्यायवित्सम्मतः ।
दकादिकर्मणि यदपुत्रं प्रति पुत्रप्रतिनिधिविधानं तदन्याय्यमिति
विरोध इति भावः । नन्वगत्या अन्यकर्तृकक्रियायामपि अन्यं प्रति
प्रतिनिधिविधानमङ्गीकर्त्तव्यमित्येतद्दृष्टान्तरमाह किञ्चेति । 'कर्तुः'
क्रियाकर्त्तुः, 'प्रतिनिधिः' प्रतिनिधित्वं, धर्मधर्मिणोरभेदात् । तथाच
क्रियाकर्त्तवैक्येन सौसादृश्याभावात् प्रतिनि