दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

श्लो० १-२ ] अवलोकसमेतम् । ३५
द्वितीयः प्रकाशः ।
रूपाकाणामन्योन्यं भेदसिद्धये वस्तुभेदं प्रतिपाद्येदानीं नायकभेदः प्रतिपाद्यते—
नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवदः ।
रक्तलोकः शुचिर्वाग्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥ १ ॥
बुद्ध्युत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः ।
शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥ २ ॥
नेता नायको विनयादिगुणसंपन्नो भवतीति ।
तत्र विनीतः । यथा वीरचरिते (४।२१)—
'यद्ब्रह्मवादिभिरुपासितवन्द्यपादे विद्यातपोव्रतनिधौ तपतां वरिष्ठे ।
दैवात्कृतस्त्वयि मया विनयापचारस्तत्र प्रसीद भगवन्नयमञ्जलिस्ते ॥'
मधुरः=प्रियदर्शनः । यथा तत्रैव—
'राम राम नयनाभिरामतामाशयस्य सदृशीं समुद्वहन् ।
अप्रतर्क्यगुणरामणीयकः सर्वथैव हृदयंगमोऽसि मे ॥' (रत्ना० २।३७)
त्यागी=सर्वस्वदायकः । यथा—
'त्वचं कर्णः शिबिर्मांसं जीवं जीमूतवाहनः ।
ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥'
दक्षः=क्षिप्रकारी । यथा वीरचरिते ( १।५३ )—
'स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो
रामस्य त्रिपुरान्तकृद्विषदां तेजोभिरिद्धं धनुः ।
शुण्डारः कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक-
स्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ॥'
प्रियंवदः=प्रियभाषी । तथा तत्रैव—
'उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान्देवः पिनाकी गुरु-
र्वीर्यं यत्तु न तद्गिरा पथि ननु व्यक्तं हि तत्कर्मभिः ।
त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः
सत्यब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किं वा न लोकोत्तरम् ॥' (वी० च० २।३६)
रक्तलोकः । यथा तत्रैव—
'त्रय्यास्त्राता यस्तवायं तनूजस्तेनाद्यैव स्वामिनस्ते प्रसादात् ।
राजनवन्तो रामभद्रेण राज्ञा लब्धक्षेमाः पूर्णकामाश्चरामः ॥'
(वी० च० ४।४४)
एवं शौचादिष्वप्युदाहार्यम् । [ तत्र शौचं नाम मनोनेर्मल्यादिना कामाद्यनभि-
भूतत्वम् । यथा रघौ ( १६।८)—
'का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते ।
आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ॥'
१ 'राजन्वत्यः' इति पाठः.

वाग्मी । यथा हनुमन्नाटके ( १।३८)—
‘बाह्वोर्बलं न विदितं न च कार्मुकस्य त्रैयम्बकस्य तनिमा तत एष दोषः ।
तच्चापलं परशुराम मम क्षमस्व डिम्भस्य दुर्विलसितानि मुदे गुरूणाम् ॥’
रूढवंशो यथा—
‘ये चत्वारो दिनकरकुलक्षत्रसंतानमल्ली-
मालामम्लानस्तवकमधुपा जज्ञिरे राजपुत्राः ।
रामस्तेषामचरमभवस्ताडकाकालरात्रि-
प्रत्युषोऽयं सुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः ॥ ]’
स्थिरः=वाङ्मनःक्रियाभिरचञ्चलः । यथा वीरचरिते ( ३।८ )—
‘प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् ।
न त्वेव दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥’
यथा वा भर्तृहरिशतके ( नीति० श्लो० २६ )—
‘प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नी

श्लो० ३-४ ] अवलोकसमेतम् । ३७
ऽपि विप्रादीनां शान्ततैव न लालित्यम् । यथा मालतीमाधव-मृच्छकटिकादौ
माधव-चारुदत्तादिः ।
'तत उदयगिरेरिवैक एव स्फुरितगुणद्युतिसुन्दरः कलावान् ।
इह जगति महोत्‍सवस्य हेतुर्नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः ॥' (माल० २।१०)
इत्यादि । यथा वा—
'मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत्सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् ।
मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैस्तदसद्दशमनुष्यैर्घोष्यते घोषणायाम् ॥'
अथ धीरोदात्तः—
महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः ॥ ४ ॥
स्थिरो निगूढाहंकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः ।
महासत्त्वः=शोकक्रोधाद्यनभिभूतान्तःसत्त्वः । अविकत्थनः=अनात्मश्लाघनः ।
निगूढाहंकारः=विनयच्छन्नावलेपः । दृढव्रतः=अङ्गीकृतनिर्वाहको धीरोदात्तः ।
यथा नागानन्दे (५।१६)—जीमूतवाहनः—
'शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति ।
तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥'
यथा च रामं प्रति—
'आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च ।
न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥'
यच्च केषांचित्स्थैर्यादीनां सामान्यगुणानामपि विशेषलक्षणे क्वचित्संकीर्तनं
तत्तेषां तत्राधिक्यप्रतिपादनार्थम् । ननु च कथं जीमूतवाहनादिर्नागानन्दादा-
वुदात्त इत्युच्यते । औदात्यं हि नाम सर्वोत्कर्षेण वृत्तिः । तच्च विजिगीषोरे-
वोपपद्यते । जीमूतवाहनस्तु निर्जिगीषुतयैव कविना प्रतिपादितः । यथा—
'तिष्ठन्भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा
यत्संवाहयतः सुखं हि चरणौ तातस्य किं राज्यतः ।
किं भुक्ते भुवनत्रये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो-
रायासः खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तन्नास्ति कश्चिद्गुणः ॥' (नागा० १।७ )
इत्यनेन ।
'पित्रोर्विधातुं शुश्रूषां त्यक्त्वैश्वर्यं क्रमागतम् ।
वनं याम्यहमप्येष यथा जीमूतवाहनः ॥' ( नागा० १।४ )
इत्यनेन च । अतोऽस्यात्यन्तशमप्रधानत्वात् परमकारुणिकत्वाच्च वीतरागवच्छा-
न्तता । अन्यच्चात्रायुक्तं यत्तथाभूतं राज्यसुखादौ निरभिलापं नायकमुपादाया-
न्तरा तथाभूतमलयवत्यनुरागोपवर्णनम्, यच्चोक्तं सामान्यगुणयोगी द्विजादिर्धी-
रशान्त इति, तदपि पारिभाषिकत्वादवास्तवमित्यभेदकम् । अतो वस्तुस्थित्या
बुद्ध-युधिष्ठिर-जीमूतवाहनादिव्यवहाराः शान्ततामाविर्भावयन्ति । अत्रोच्यते—
द० ४

: पेक्षत्वेनाविर्भावादुपात्तावस्थातोऽवस्थान्तराभिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम् ।Wait, look atतोऽवस्थान्तराभिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम्: Wait, in तोऽवस्थान्तराभिधानमङ्गाङ्गिनो: Look at धान: धानorल: धान! Wait, is there a broken letter? In भिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम्, the धाorल? Look at भिधान: भि+धा(broken top?) +न->भिधान! Wait, it's अभिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम्`!

Let's review the whole text line by line to ensure 100% precision:

३८ दशरूपकं [ प्रकाशः २
यत्तावदुक्तं सर्वोत्कर्षेण वृत्तिरौदार्य्यमिति, न तज्जीमूतवाहनादौ परिहीयते ।
न ह्येकरूपैव विजिगीषुता । यः केनापि शौर्यत्यागदयादिनान्यानतिशेते स
विजिगीषुः, न यः परापकारेणार्थग्रहादिप्रवृत्तः । तथात्वे च मार्गदूषकादेर

श्लो० ५–७ ] अवलोकसमेतम् । ३९
अथ शृङ्गारनेत्रवस्थाः—
स दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वां प्रत्यन्यया हृतः ॥ ६ ॥
नायकप्रकरणात्पूर्वां नायिकां प्रत्यन्ययाऽपूर्वनायिकयापहृतचित्तस्त्र्यवस्थो वक्ष्य-
माणभेदेन स चतुरवस्थः । तदेवं पूर्वोक्तानां चतुर्णां प्रत्येकं चतुरवस्थत्वेन
षोडशधा नायकः ।
तत्र—
दक्षिणोऽस्यां सहृदयः
योऽस्यां ज्येष्ठायां हृदयेन सह व्यवहरति स दक्षिणः । यथा ममैव—
'प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो
रतिक्रीडाः कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः ।
सविश्रम्भः कश्चित्कथयति च किंचित्परिजने
न चाहं प्रत्येमि प्रियसखि किमप्यस्य विकृतिम् ॥'
यथा वा (मालवि० ३।३)—
'उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं बहवः खण्डनहेतवो हि दृष्टाः ।
उपचारविधिर्मनस्विनीनां ननु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः ॥'
अथ शठः—
गूढविप्रियकृच्छठः ।
दक्षिणस्यापि नायिकान्तरापहृतचित्ततया विप्रियकारित्वाविशेषेऽपि सहृद-
यत्वेन शठाद्विशेषः । यथा—
'शठोऽन्यस्याः काञ्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा
यदाश्लिष्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः ।
तदेतत्काचक्षे घृतमधुमयं लद्बहुवचो-
विषेणाघूर्णन्ती किमपि न सखी मे गणयति ॥' (अमरु० श्लो० १०९)
अथ धृष्टः—
व्यक्ताङ्गवैकृतो धृष्टो
यथामरुशतके (श्लो० ६०)—
'लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले
वक्त्रे कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः ।
दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो
लीलतामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥”
भेदान्तरमाह—
ऽनुकूलस्त्वेकनायिकः ॥ ७ ॥
यथा—
'अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु य-
द्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः ।

कालेनावरणाल्पयातपरिणते यत्स्नेहसारे स्थितं
भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत्प्राप्यते ॥'
किमवस्थः पुनरेषां वत्सराजादिर्नाटिकानायकः स्यादित्युच्यते । पूर्वमनुप-
जातनायिकान्तरानुरागोऽनुकूलः । परतस्तु दक्षिणः । ननु च गूढविप्रियकारि-
त्वाद्व्यक्ततरविप्रियत्वाच्च शाठ्यधार्ष्ट्येऽपि कस्मान्न भवतः । न तथाविधविप्रि-
यत्वेऽपि वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्तेर्ज्येष्ठां नायिकां प्रति सहृदयत्वाद्राक्षिण्यतैव ।
न चोभयोर्ज्येष्ठाकनिष्ठयोर्नायकस्य स्नेहेन न भवितव्यमिति वाच्यमविरोधात् ।
महाकविप्रबन्धेषु च—
'स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजस्वसु-
र्द्यूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्या च ।
इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते
देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ॥'
इत्यादावपक्षपातेन सर्वनायिकासु प्रतिपत्त्युपनिबन्धनात् ।
तथा च भरतः—
'मधुरस्त्यागी रागं न याति मदनस्य नापि वशमेति ।
अवमानितश्च नार्या विरज्यते स तु भवेज्ज्येष्ठः ॥'
इत्यत्र 'न रागं याति न मदनस्य वशमेति' इत्यनेनासाधारण एकस्यां स्नेहो निषिद्धो
दक्षिणेस्येति । अतो वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्ति स्थितं दाक्षिण्यमिति । षोड-
शानामपि प्रत्येकं ज्येष्ठमध्यमाधमत्वेनाष्टाचत्वारिंशन्नायकभेदा भवन्ति ।
सहायानाह—
पताकानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः ।
तस्यैवानुचरो भक्तः किंचिदूनश्च तद्गुणैः ॥ ८ ॥
प्रागुक्तप्रासङ्गिकेतिवृत्तविशेषः पताका तन्नायकः पीठमर्दः प्रधानेतिवृत्तना-
यकस्य सहायः । यथा मालतीमाधवे मकरन्दः, रामायणे सुग्रीवः ।
सहायान्तरमाह—
एकविद्यो विटश्चान्यो हास्यकृच्च विदूषकः ।
गीतादिविद्यानां नायकोपयोगिनीनामेकस्या विद्याया वेदिता विटः । हास्य-
कारी विदूषकः । अस्य विकृताकारवेषादित्वं हास्यकारित्वेनैव लभ्यते । यथा
शेखरको नागानन्दे विटः । विदूषकः प्रसिद्ध एव ।
अथ प्रतिनायकः—
लुब्धो धीरोद्धतः स्तब्धः पापकृद्व्यसनी रिपुः ॥ ९ ॥
तस्य नायकस्येत्थंभूतः प्रतिपक्षनायको भवति । यथा रामयुधिष्ठिरयो रावण-
दुर्योधनौ ।

श्लो० ८–१२ ] अवलोकसमेतम् । ४१
अथ सात्त्विका नायकगुणाः—
शोभा विलासो माधुर्यं गाम्भीर्यं १धैर्यतेजसी ।
ललितौदार्यमित्यष्टौ २सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः ॥ १० ॥
तत्र—
नीचे घृणाऽधिके स्पर्धा शोभायां शौर्यदक्षते ।
नीचे घृणा । यथा वीरचरिते ( १।३७ )—
‘उत्तालताडकोत्पातदर्शनेऽप्यप्रकम्पितः ।
नियुक्तस्तत्प्रमाथाय स्त्रैणेन विचिकित्सति ॥’
गुणाधिकैः स्पर्धा यथा—
‘एतां पश्य पुरःस्थलीमिह किल क्रीडाकिरातो हरः
कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः ।
इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते-
र्मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोर्मण्डलम् ॥’
शौर्यशोभा यथा, ममैव—
‘अन्ध्रैः स्वैरपि संयताग्रचरणो मूर्च्छाविरामक्षणे
स्वाधीनव्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमोद्गमं वर्मयन् ।
भग्नानुद्वलयन्निजान्परभटांस्तर्जयन्निष्ठुरं
धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्भे पताकायते ॥’
दक्षशोभा यथा वीरचरिते ( १।५३ )—
‘स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो
रामस्य त्रिपुरान्तकृद्विषद्विषदं तेजोभिरिद्धं धनुः ।
शुण्डारः कलमेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक-
स्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ॥’
अथ विलासः—
गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सस्मितं वचः ॥ ११ ॥
यथा ( उ० च० ६।१९ )—
‘दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् ।
कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयेत्युत दर्प एव ॥’
अथ माधुर्यम्—
श्लक्ष्णो विकारो माधुर्ये संक्षोभे सुमहत्यपि ।
महत्यपि विकारहेतौ मधुरो विकारो माधुर्यम् । यथा ( हनु० ना० १।१९ )—
‘कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि
स्मरस्मेरं गण्डोड्डमरपुलकं वक्त्रकमलम् ।
मुहुः पश्यञ्शृण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं
जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥’
१ ‘स्थैर्य’ इति पाठः. २ ‘सात्त्विकाः’ इति पाठः.

४२ दशरूपकं [ प्रकाशः २
अथ गाम्भीर्यम्—
गाम्भीर्यं यत्प्रभावेन विकारो नोपलक्ष्यते ॥ १२ ॥
मृदुविकारोपलम्भाद्विकारानुपलब्धिरन्येति माधुर्यादन्यद्गाम्भीर्यम् । यथा—
‘आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च ।
न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥’
अथ स्थैर्यम्—
व्यवसायादचलनं स्थैर्यं विघ्नकुलादपि ।
यथा वीरचरिते ( ३।८ )—
‘प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् ।
न त्वेवं दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहणमहाव्रतम् ॥’
अथ तेजः—
अधिक्षेपाद्यसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि ॥ १३ ॥
यथा—
‘ब्रूत नूतनकूष्माण्डफलानां के भवन्त्यमी ।
अङ्गुलीदर्शनाद्येन न जीवन्ति मनस्विनः ॥’
अथ ललितम्—
शृङ्गाराकारचेष्टात्वं सहजं ललितं मृदु ।
स्वाभाविकः शृङ्गारो मृदुः । तथाविधा शृङ्गारचेष्टा च ललितम् । यथा
ममैव—
‘लावण्यमन्मथविलासविजृम्भितेन स्वाभाविकेन सुकुमारमनोहरेण ।
किंवा ममेव सखि योऽपि ममोपदेष्टा तस्यैव किं न विषमं विदधीत तापम् ॥’
अथौदार्यम्—
प्रियोक्त्याऽऽजीविताद्दानमौदार्यं सदुपग्रहः ॥ १४ ॥
प्रियवचनेन सहाजीवितावधेर्दानमौदार्यं सतामुपग्रहश्च । यथा नागानन्दे
(५।१६)—
शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति ।
तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥’
सदुपग्रहो यथा—
‘एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् ।
ब्रूत येनात्र वः कार्यमनास्था बाह्यवस्तुषु ॥’
अथ नायिका—
स्वान्या साधारणस्त्रीति तद्गुणा नायिका त्रिधा ।
तद्गुणेति यथोक्तसंभवे नायकसामान्यगुणयोगिनी नायिकेति । स्वस्त्री परस्त्री
साधारणस्त्रीत्यनेन विभागेन त्रिधा ।
१ धीरोदात्तवर्णनप्रसङ्गे ३७. पुटे गतमिदं पद्यम् ।

श्लो० १२-१६ ] अवलोकसमेतम् । ४३
तत्र स्वीयाया विभागगर्भं सामान्यलक्षणमाह—
मुग्धा मध्या प्रगल्भेति स्वीया शीलार्जवादियुक् ॥ १५ ॥
शीलं=सुवृत्तम् । पतिव्रताऽकुटिला लज्जावती पुरुपोपचारनिपुणा स्वीया नायिका ।
तत्र शीलवती यथा—
‘२कुलवालिआए पेच्छह जोव्वणलावण्णविब्भमविलासा ।
पसवंति व्व पवसिए एंति व्व पिये घरं एत्ते ॥’
आर्जवादियोगिनी यथा—
‘३हँसिअमविआरमुद्धं भमिअं विरहिअविलाससुच्छाअं ।
भणिअं सहावसरलं धण्णाणं घरे कलत्ताणं ॥’
लज्जावती यथा—
‘४लँजापज्जत्तपसाहणाईं परितित्तिणिप्पवासाईं ।
अविणअदुम्मेहाईं धण्णाणं घरे कलत्ताईं ॥’
सा चैवंविधा स्वीया मुग्धा-मध्या-प्रगल्भाभेदात्त्रिविधा ।
तत्र—
मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा मृदुः क्रुधि ॥
प्रथमावतीर्णतारुण्यमन्मथा रमणे वामशीला सुखोपायप्रसादना मुग्धना-
यिका ।
तत्र वयोमुग्धा यथा—
‘विस्तारी स्तनभार एष गमितो न स्वोचितामुन्नतिं
रेखोद्भासिकृतं वलित्रयमिदं न स्पष्टनिम्नोन्नतम् ।
मध्येऽस्या ऋजुरायतार्धकपिशा रोमावली निर्मिता
रम्यं यौवनशैशवव्यतिकरोन्मिश्रं वयो वर्तते ॥’
यथा च ममैव—
‘उच्छ्वसन्मण्डलप्रान्तरेखमाबद्धकुड्मलम् ।
अपर्याप्तमुरोवृद्धेः शंसत्यस्याः स्तनद्वयम् ॥’
काममुग्धा यथा—
‘दृष्टिः सालसतां बिभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा
श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्तास्वपि ।
१ 'स्वापि इति पाठः.
२ 'कुलबालिकायाः प्रेक्षध्वं यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः ।
प्रवसन्तीव प्रवसिते आगच्छन्तीव प्रिये गृहमागते ॥' इति च्छाया.
३ 'हसितमविचारमुग्धं भ्रमितं विरहितविलाससुच्छायम् ।
भणितं स्वभावसरलं धन्यानां गृहे कलत्राणाम् ॥' इति च्छाया.
४ 'लज्जापर्याप्तप्रसाधनानि परितृप्तिनिष्पिपासानि ।
अविनयदुर्मेधांसि धन्यानां गृहे कलत्राणि ॥' इति च्छाया.

५४ दशरूपकं [ प्रकाशः. २
पुंसामङ्कमुपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा
धात्रीणां नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥'
रतवामा यथा—
‘व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका ।
सेवते स्म शयनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥’ ( कुमार० ८।२ )
मृदुकोपे यथा—
'प्रथमजनिते बाला मन्यौ विकारमजानती
कितवचरिते नासज्याङ्के विनम्रमुखैव सा ।
चिवुकमलिकं चोन्नम्योच्चैरकृत्रिमविभ्रमा
नयनसलिलस्यन्दिन्योष्ठे रुदन्यपि चुम्बिता ॥'
एवमन्येऽपि लज्जासंवृत्तानुरागनिबन्धना मुग्धाव्यवहारा निबन्धनीयाः ।
यथा—
'न मध्ये संस्कारं कुसुममपि बाला विषहते
न निश्वासैः सुभ्रूर्जनयति तरङ्गव्यतिकरम् ।
नवोढा पश्यन्ती लिखितमिव भर्तुः प्रतिमुखं
प्ररोहद्रोमाञ्चा न पिबति न पात्रं चलयति ॥'
अथ मध्या—
मध्योद्भवद्यौवनानङ्गा मोहान्तसुरतक्षमा ॥ १६ ॥
संप्राप्ततारुण्यकामा मोहान्तरतयोग्या मध्या ।
तत्र यौवनवती यथा—
'आलापान्भ्रूविलासो विरलयति लसद्बाहुविक्षिप्तिशीतं
नीवीग्रन्थिं प्रथिम्ना प्रतनयति मनाङ्मध्यनिम्नो नितम्बः ।
उत्पुष्पत्तार्ममूर्च्छत्कुचशिखरमुरो नूनमन्तः स्मरेण
स्पृष्टा कोदण्डकोट्या हरिणशिशुदृशो दृश्यते यौवनश्रीः ॥'
कामवती यथा—
'स्मरनवनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुभि-
र्यदपि विधृतास्तिष्ठन्त्यारादपूर्णमनोरथाः ।
तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गैः परस्परमुन्मुखा
नयननलिनीनालाकृष्टं पिबन्ति रसं प्रियाः ॥'
( अमरु० श्लो० १०४ )
मध्यासंभोगो यथा—
'तोव चिअ वइसमए महिलाणं विब्भमा विराअंति ।
जाव ण कुवलयदलसच्छहाइ मउलेंति णअणाइं ॥'
एवं धीरायामधीरायां धीराधीरायामप्युदाहार्यम् ।
१ 'तावदेव रतिसमये महिलानां विभ्रमा विराजन्ते ।
यावन्न कुवलयदलस्वच्छभानि मुकुलयन्ति नयनानि ॥' इति च्छाया.

श्लो० १६-१८ ] अवलोकसमेतम् । ४५
अथास्या मानसंवृत्तिः—
धीरा सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्या साश्रु कृतागसम् ।
खेदयेद्दयितं कोपादधीरा परुषाक्षरम् ॥ १७ ॥
मध्याधीरा कृतापराधं प्रियं सोत्प्रासवक्रोक्त्या खेदयेत् । यथा माघे (६।१९)—
‘न खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिबति च पाति च यामसौ रहस्त्वाम् ।
व्रज विटपममुं ददस्व तस्यै भवतु यतः सदृशोश्चिराय योगः ॥’
धीराधीरा साश्रु सोत्प्रासवक्रोक्त्या खेदयेत् । यथामरुशतके (श्लो० ५७)—
‘बाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुषं रोषान्मया किं कृतं
खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान्सर्वेऽपराधा मयि ।
तत्किं रोदिषि गद्गदेन वचसा कस्याग्रतो रुद्यते
नन्वेत्तन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुद्यते ॥’
अधीरा साश्रु परुषाक्षरम् । यथा--
‘यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुञ्च मुञ्च सखि मादरं कृथाः ।
खण्डिताधरकलङ्कितं प्रियं शक्नुमो न नयनैर्निरीक्षितुम् ॥’
एवमपरेऽपि व्रीडानुषहिताः स्वयमनभियोगकारिणो मध्याव्यवहारा भवन्ति ।
यथा—
‘खेद्दाम्भःकणिकाञ्चितेऽपि वदने जातेऽपि रोमोद्गमे
विश्रम्भेऽपि गुरौ पयोधरभरोत्कम्पेऽपि वृद्धिं गते ।
दुर्वारस्मरनिर्भरेऽपि हृदये नैवाभियुक्तः प्रिय-
स्तन्वङ्ग्या हठकेशकर्षणघनाश्लेषामृते लुब्धया ॥’
क्षतोऽनभियोजकत्वं हठकेशकर्षणघनाश्लेषामृते लुब्धयेवेत्युत्प्रेक्षाप्रतीतेः ।
अथ प्रगल्भा—
यौवनान्धा स्मरोन्मत्ता प्रगल्भा दयिताङ्कके ।
विलीयमानेवानन्दाद्रतारम्भेऽप्यचेतना ॥ १८ ॥
गाढयौवना, यथा ममैव—
‘अभ्युन्नतस्तनमुरो नयने च दीर्घे वक्त्रे भ्रुवावतितरां वचनं ततोऽपि ।
मध्योऽधिकं तनुरतीव गुरुर्नितम्बो मन्दा गतिः किमपि चाद्भुतयौवनायाः ॥’
यथा च—
‘स्तनतटमिदमुत्तुङ्गं निम्नो मध्यः समुन्नतं जघनम् ।
विषमे मृगशावाक्ष्या वपुषि नवे क इव न स्खलति ॥’
भावप्रगल्भा यथा—
‘न जाने संमुखायाते प्रियाणि वदति प्रिये ।
सर्वाण्यङ्गानि किं यान्ति नेत्रतामुत कर्णताम् ॥’ ( अमरु० श्लो० ६४ )
रतप्रगल्भा ( अमरु० श्लो० १०१ ) यथा—
‘कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धना-
द्वासः प्रश्लथमेखलागुणधृतं किंचिन्नितम्बे स्थितम् ।

४६ दशरूपकं [ प्रकाशः २
एतावत्सखि वेद्मि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः
कोऽसौ कास्मि रतं नु किं कथमिति स्वल्पापि मे न स्मृतिः ॥'
एवमन्येऽपि परित्यक्तह्रीयन्त्रणावैदग्ध्यप्रायाः प्रगल्भाव्यवहारा वेदितव्याः ।
यथा (अमरु० श्लो० १०७)—
'क्वचित्ताम्बूलाक्तः क्वचिदगुरुपङ्काङ्कमलिनः
क्वचिच्चूर्णोद्गारी क्वचिदपि च सालक्तकपदः ।
वलीभङ्गाभोगैरलकपतितैः शीर्णकुसुमैः
स्त्रियाः सर्वावस्थां कथयति रतं प्रच्छदपटः ॥'
अथास्याः कोपचेष्टा—
सावहित्थादरोदास्ते रतौ धीरेतरा क्रुधा ।
संतर्ज्य ताडयेन्मध्या मध्याधीरेव तं वदेत् ॥ १९ ॥
सहावहित्थेनाकारसंवरणेनादरेण चोपचाराधिक्येन वर्तते सा सावहित्था-
दरा । रतावुदासीना क्रुधा कोपेन भवति ।
सावहित्थादरा यथामरुशतके (श्लो० १८)—
'एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युद्गमाद्दूरतः
ताम्बूलाहरणच्छलेन रभसाश्लेषोऽपि संविघ्नितः ।
आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके
कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ॥'
रतावुदासीना यथा (अमरु० श्लो० १०६)—
'आयस्ता कलहं पुरेव कुरुते न स्रंसने वाससो
भग्नभ्रूगतिखण्ड्यमानमधरं धत्ते न केशग्रहे ।
अङ्गान्यर्पयति स्वयं भवति नो वामा हठालिङ्गने
तन्व्या शिक्षित एष संप्रति कुतः कोपप्रकारोऽपरः ॥'
इतरा त्वधीरप्रगल्भा कुपिता सती संतर्ज्य ताडयति । यथामरुशतके
(श्लो० ९)—
'कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दृढं
नीत्वा केलिनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः ।
भूयोऽप्येवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं
धन्यो हन्यत एष निह्नुतिपरः प्रेयान् रुदन्त्या हसन् ॥'
धीराधीरप्रगल्भा मध्याधीरेव तं वदति सोत्प्रासवक्रोक्त्या । यथा तत्रैव—
'कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना निग्रहो यत्र मौनं
यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः ।
तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं
त्वं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ॥' (अमरु० श्लो० ३८)
१ 'कान्तम्' इति पाठः.

श्लो० १९-२२ ] अवलोकसमेतम् । ४७
पुनश्च—
द्वेधा ज्येष्ठा कनिष्ठा चेत्यमुग्धा द्वादशोदिताः ।
मध्याप्रगल्भाभेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठाकनिष्ठत्वभेदेन द्वादश भेदा भवन्ति ।
मुग्धा त्वेकरूपैव ।
ज्येष्ठाकनिष्ठे यथामरुशतके (श्लो० १९)—
'दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा-
देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः ।
ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा-
मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥'
न चानयोर्दाक्षिण्यप्रेमभ्यामेव व्यवहारः । अपि तु प्रेम्णापि । यथा चैतत्त-
थोक्तं दक्षिणलक्षणावसरे । [ एषां च धीरमध्या-अधीरमध्या-धीराधीरमध्या-
धीरप्रगल्भा-अधीरप्रगल्भा-धीराधीरप्रगल्भाभेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठा-कनिष्ठाभेदाद्द्वा-
दशानां वासवदत्ता-रत्नावलीवत् प्रबन्धनायिकानामुदाहरणानि महाकविप्रबन्धेष्व-
नुसर्तव्यानि । ]
अथान्यस्त्री—
अन्यस्त्री कन्यकोढा च नान्योढाङ्गिरसे क्वचित् ॥ २० ॥
कन्‍यानुरागमि¹च्छतः कुर्यादङ्गाङ्गिसंश्रयम् ।
नायकान्तरसम्बन्धिन्यन्योढा, यथा—
'दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यस्मद्गृहे दास्यसि
प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति ।
· एकाकिन्यपि यामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं
नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदानलग्रन्थयः ॥'
इयं त्वङ्गिनि प्रधाने रसे न क्वचिन्निवन्धनीयेति न प्रपञ्चिता । कन्यका तु
पित्राद्यायत्तत्वादपरिणीताप्यन्यस्त्रीत्युच्यते । तस्यां पित्रादिभ्योऽलभ्यमानायां
सुलभायामपि परोपरोधस्वकान्ताभयात् प्रच्छन्नं कामित्वं प्रवर्तते । यथा मालत्यां
माधवस्य सागरिकायां च वत्सराजस्येति, तदनुरागश्च स्वेच्छया प्रधानाप्रधान-
रससमाश्रयो निबन्धनीयः । यथा रत्नावली-नागानन्दयोः सागरिका-मलयव-
त्यनुराग इति ।
साधारणस्त्री गणिका कलाप्रागल्भ्यधौर्त्ययुक् ॥ २१ ॥
तद्व्यवहारो विस्तरतः शास्त्रान्तरे प्रदर्शितः । दिङ्मात्रं तु—
छन्नकामसुखार्थाज्ञस्वतन्त्राहंयुषण्डकान् ।
रक्तेव रञ्जयेद्वाह्यैर्निःस्वान्मात्रा विवासयेत् ॥ २२ ॥
छन्नं ये कामयन्ते ते छन्नकामाः श्रोत्रियवणिक्लिङ्गिप्रभृतयः, सुखार्थी=अप्र-
यासावाप्तधनः सुखप्रयोजनो वा, अज्ञः=मूर्खः, स्वतन्त्रः=निरङ्कुशः, अहंयुः=अहं-
१ 'अन्विच्छन्' इति पाठः.

कृतः, षण्डकः=वातषण्डादिः, एतान्बहुवित्तान् रक्तेव रञ्जयेदर्थार्थम् । तत्प्रधान-
लात्तद्वृत्तेः । गृहीतार्थान्कुट्टन्यादिना निष्कासयेत्पुनः प्रतिसंधानाय । इदं तासा-
मौत्सर्गिकं रूपम् ।
रूपकेषु तु—
१रक्तैव त्वप्रहसने नैषा दिव्यनृपाश्रये ।
प्रहसनवर्जिते प्रकरणादौ रक्तैवैषा विधेया । यथा मृच्छकटिकायां वसन्त-
सेना चारुदत्तस्य । प्रहसने त्वरक्तापि हास्यहेतुत्वात् । नाटकादौ तु दिव्यनृप-
नायके नैव विधेया ।
अथ भेदान्तराणि—
आसामष्टावस्थाः स्युः स्वाधीनपतिकादिकाः ॥ २३ ॥
स्वाधीनपतिका, वासकसज्जा, विरहोत्कण्ठिता, खण्डिता, कलहान्तरिता, विप्र-
लब्धा, प्रोषितप्रिया, अभिसारिका इत्यष्टौ स्वस्त्रीप्रभृतीनामवस्थाः । नायकाप्रभृती-
नामप्यवस्थारूपत्वे सत्यवस्थान्तराभिधानं पूर्वासां धर्मित्वप्रतिपादनायातावतीति
न्यूनाधिकव्यवच्छेदः । न च वासकसज्जादेः स्वाधीनपतिकादावन्तर्भावः ।
अनासन्नप्रियत्वाद्वासकसज्जाया न स्वाधीनपतिकात्वम् । यदि चैष्यत्प्रियापि
स्वाधीनपतिका प्रोषितप्रियापि न पृथग्वाच्या । न चेयता व्यवधानेनासत्तिरिति
नियन्तुं शक्यम् । न चाविदितप्रियव्यलीकायाः खण्डितात्वं, नापि प्रवृत्तरति-
भोगेच्छायाः प्रोषितप्रियात्वं स्वयमगमनान्नायकं प्रत्यप्रयोजकत्वान्नाभिसारिका-
त्वम् । एवमुत्कण्ठिताप्यन्यैव पूर्वाभ्यः । औचित्यप्राप्तप्रियागमनसमयातिवृत्ति-
विधुरा न वासकसज्जा । तथा विप्रलब्धापि वासकसज्जावदन्यैव पूर्वाभ्यः ।
उक्त्वा नायात इति प्रतारणाधिक्याच्च वासकसज्जोत्कण्ठितयोः पृथक् । कलहा-
न्तरिता तु यद्यपि विदितव्यलीका तथाप्यगृहीतप्रियानुनया पश्चात्तापकाङ्क्षित-
प्रसादा पृथगेव खण्डितायाः । तत्स्थितमेतदष्टावस्था इति ।
तत्र—
आसन्नायत्तरमणा हृष्टा स्वाधीनभर्तृका ।
यथा—
‘मा गर्वमुद्वह कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति ।
अन्यापि किं न सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः ॥’
अथ वासकसज्जा—
मुदा वासकसज्जा स्व मण्डयत्येष्यति प्रिये ॥ २४ ॥
स्वमात्मानं वेश्म च हर्षेण भूषयत्येष्यति प्रिये । वासकसज्जा यथा—
‘निजपाणिपल्लवतटस्खलनादभिनासिकाविवरमुत्पतितैः ।
अपरा परीक्ष्य शनकैर्मुमुदे सुखवासमास्यकमलश्वसनैः ॥’ ( शिशु० ९।५२ )
१ ‘रूपकेष्वनुरक्तैव कार्या प्रहसनेतरे’ इति पाठः.

श्लो० २३–२७ ] अवलोकसमेतम् । ४९
अथ विरहोत्कण्ठिता—
चिरयत्यव्यलीके तु विरहोत्कण्ठितोन्मनाः ।
यथा—
‘सखि स विजितो वीणावाद्यैः कथाप्यपरस्त्रिया
पणितमभवत्ताभ्यां तत्र क्षपाललितं ध्रुवम् ।
कथमितरथा शेफालीषु स्खलत्कुसुमास्वपि
प्रसरति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्ब्यते ॥’
अथ खण्डिता—
ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिता ॥ २५ ॥
यथा ( शिशु० ११।३४ )—
‘नवनखपदमङ्गं गोपयस्यंशूकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् ।
प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्पन्नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ॥’
अथ कलहान्तरिता—
कलहान्तरितामर्षाद्विधूतेऽनुशयार्तियुक् ।
यथा ( अमरु० श्लो० ९२ )—
‘निःश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मथ्यते
निद्रा नैति न दृश्यते प्रियसुखं नक्तंदिवं रुद्यते ।
अङ्गं शोषमुपैति पादपतितः प्रेयांस्तथोपेक्षितः
सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥’
अथ विप्रलब्धा—
विप्रलब्धोक्तसमयमप्राप्तेऽतिविमानिता ॥ २६ ॥
यथा—
‘उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायातः ।
यातः परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेत्तस्याः ॥’
अथ प्रोषितप्रिया—
दूरदेशान्तरस्थे तु कार्यतः प्रोषितप्रिया ।
यथामरुशतके ( श्लो० ७६ )—
‘आदृष्टिप्रसरात्प्रियस्य पदवीमुद्वीक्ष्य निर्विण्णया
विश्रान्तेषु पथिष्वहःपरिणतौ ध्वान्ते समुत्सर्पति ।
दत्वैकं सशुचा गृहं प्रति पदं पान्थस्त्रियास्मिन्क्षणे
मा भूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितम् ॥’
अथाभिसारिका—
कामार्ताभिसरेत् कान्तं सारयेद्वाभिसारिका ॥ २७ ॥
१ ‘विरहोत्कण्ठिता मता’ इति पाठः. २ ‘विधुते’ इति पाठः.
द० ५

यथाऽमरुशतके (श्लो० ३१)—
'उरसि निहितस्तारो हारः कृता जघने घने
कलकलवती काञ्ची पादौ रणन्मणिनूपुरौ ।
प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे त्वमाहतडिण्डिमा
यदि किमधिकत्रासोत्कम्पं दिशः समुदीक्षसे ॥'
यथा च (शिशु० ९।५६)—
'न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि ।
निपुणं तथैनमुपगम्य वदेरभिदूति काचिदिति संदिदिशे ॥'
तत्र—
चिन्तानिःश्वासखेदाश्रुवैवर्ण्यग्लान्यभूषणैः ।
युक्ताः पडन्त्या द्वे चाद्ये क्रीडौज्वल्यप्रहर्षितैः ॥ २८ ॥
परस्त्रियौ तु कन्यकोढे । संकेतात्पूर्वं विरहोत्कण्ठिते पश्चाद्विदूषकादिना
सहाभिसरन्त्यावभिसारिके । कुतोऽपि संकेतस्थानमप्राप्ते नायके विप्रलब्धे इति
व्यवस्थितैवानयोरिति । अस्वाधीनप्रिययोरवस्थान्तरायोगात् । यत्तु मालवि-
काग्निमित्रादौ (पृ० ७८) 'योऽप्येवं धीरः सोऽपि दृष्टो देव्याः पुरतः' इति
मालविकावचनानन्तरम्—'राजा—
दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठि नायकानां कुलव्रतम् ।
तन्मे दीर्घाक्षि ये प्राणास्ते त्वदाशानिबन्धनाः ॥' (मालविका० ४।१४)
इत्यादि, तन्न खण्डितानुनयाभिप्रायेण । अपि तु सर्वथा मम देव्यधीनत्वमा-
शङ्क्य निराशा मा भूदिति कन्याविश्रम्भणायेति । तथानुपसंजातनायकसमाग-
माया देशान्तरव्यवधानेऽप्युत्कण्ठितात्वमेवेति न प्रोषितप्रियात्वमनायत्ताप्रिय-
त्वादेवेति ।
अथासां सहायिन्यः—
दूत्यो दासी सखी कारूर्धात्रेयी प्रतिवेशिका ।
लिङ्गिनी शिल्पिनी स्वं च नेतृमित्रगुणान्विताः ॥ २९ ॥
दासी=परिचारिका । सखी=स्नेहनिबद्धा । कारूः=रजकीप्रभृतिः । धात्रेयी=उप-
मातृसुता । प्रतिवेशिका=प्रतिगृहिणी । लिङ्गिनी=भिक्षुक्यादिका । शिल्पिनी=चित्र-
कारादिस्त्री । स्वं चेति दूतीविशेषा । नायकमित्राणां पीठमर्दादीनां निसृष्टार्थ-
त्त्वादिना गुणेन युक्ताः । तथा च मालतीमाधवे (३।११) कामन्दकीं प्रति—
'शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्च बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी ।
कालानुरोधः प्रतिभानवत्त्वमेते गुणाः कामदुघाः क्रियासु ॥'
तत्र सखी । यथा—
'मृगशिशुदृशस्तस्यास्तापं कथं कथयामि ते
दहनपतिता दृष्टा मूर्तिर्मया न हि वैधवी ।
इति तु विदितं नारीरूपः स लोकदृशां सुधा
तव शठतया शिल्पोत्कर्षो विधेर्विघटिष्यते ॥'

श्लो० २८-३३ ] अवलोकसमेतम् । ५१
यथा च ( गाथा० )—
१सच्चं जाणइ दट्ठुं सरिसम्मि जणम्मि जुज्जए राओ ।
मरउ ण तुमं भणिस्सं मरणं पि सलाहणिज्जं से ॥'
स्वयं दूती । यथा—
२मँहु एहि किं णिवालअ हरसि णिअं वाउ जइ वि मे सिच्चअं ।
साहेमि कस्स सुंदर दूरे गामो अहं एक्का ॥'
इत्याद्यूह्यम् ।
अथ योषिदलङ्काराः—
यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलंकारास्तु विंशतिः ।
यौवने सत्त्वोद्भूता विंशतिरलंकाराः स्त्रीणां भवन्ति ।
तत्र—
भावो हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः ॥ ३० ॥
शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता ।
औदार्यं धैर्यमित्येते सप्त भावा अयत्नजाः ॥ ३१ ॥
तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः । शोभा कान्तिर्दीप्तिर्माधुर्यं प्रागल्भ्यमौ-
दार्यं धैर्यमित्ययत्नजाः सप्त ।
लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलिकिञ्चितम् ।
मोट्टायितं कुट्टमितं विब्बोको ललितं तथा ॥ ३२ ॥
विहृतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः ।
तानेव निर्दिशति—
निर्विकारात्मकात्सत्त्वाद्रावस्तत्राद्यविक्रिया ॥ ३३ ॥
तत्र विकारहेतौ सत्यप्यविकारकं सत्त्वम् । यथा कुमारसंभवे ( ३।४० )—
‘श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन् हरः प्रसंख्यानपरो बभूव ।
आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥’
तस्माद्विकाररूपात्सत्त्वात् यः प्रथमो विकारोऽन्तर्विपरिवर्ती बीजस्योच्छून-
तेव स भावः । यथा—
‘दृष्टिः सालसतां बिभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा
श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्तास्वपि ।
पुंसामङ्गमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा
बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥’
१ ‘सत्यं जानाति द्रष्टुं सदृशे जने युज्यते रागः ।
म्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्लाघनीयमस्याः ॥’ इति च्छाया.
२ ‘मुहुरेहि किं निवारक हरसि निजं वायो यद्यपि मे सिचयम् ।
साधयामि कस्य सुन्दर दूरे ग्रामोऽहमेका ॥’ इति च्छाया.

यथा वा कुमारसंभवे ( ३।६७ )—
‘हरस्तु किंचित्परिलुप्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः ।
उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥’
यथा वा ममैव—
‘तं १ चिअ वअणं ते चेअ लोअणे जोव्वणं पि तं चेअ ।
अण्णा अंगंगलच्छी अण्णं चिअ किं पि साहेइ ॥’
अथ हावः—
हेवाक²सस्तु शृङ्गारो हावोऽक्षिभ्रूविकारकृत् ।
प्रतिनियताङ्गविकारकारी शृङ्गारः, स्वभावविशेषो हावः । यथा ममैव—
‘३ जं किं पि पेच्छमाणं भणमाणं रे जहा तह चेअ ।
णिज्झाअ णेहमुद्धं वअस्स मुद्धं णिअच्छेहि ॥’
अथ हेला—
स एव हेला सुव्यक्तशृङ्गाररससूचिका ॥ ३४ ॥
हाव एव स्पष्टभूयोविकारत्वात् सुव्यक्तशृङ्गाररससूचको हेला । यथा ममैव—
‘४ तह झत्ति से पअत्ता सव्वंगं विब्भमा थणुब्भेए ।
संसइअबालभावा होइ चिरं जह सहीणं पि ॥’
अथायत्नजाः सप्त । तत्र शोभा—
रूपोपभोगतारुण्यैः शोभाङ्गानां विभूषणम् ।
यथा कुमारसंभवे ( ७।१३ )—
‘तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य बालां क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः ।
भूतार्थशोभाह्रियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहितेऽपि नार्यः ॥’
इत्यादि । यथा च शाकुन्तले ( २।१० )—
‘अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै-
रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् ।
अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं
न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥’

१ ‘तदेव वचनं ते चैव लोचने यौवनमपि तदेव ।
अन्यानङ्गलक्ष्मीरन्यदेव किमपि साधयति ॥’ इति छाया.
२ ‘अल्पालापः’ इति पाठः.
३ ‘यत्किमपि प्रेक्षमाणां भणमानां रे यथा तथैव ।
निध्याय स्नेहमुग्धां वयस्य मुग्धां पश्य ॥’ इति छाया.
४ ‘तया झटित्यस्याः प्रवृत्ताः सर्वाङ्गं विभ्रमाः स्तनोद्भेदे ।
संशयितबालभावा भवति चिरं यथा सखीनामपि ॥’ इति छाया.

श्लो० ३४-३६ ] अवलोकसमेतम् । ५३
अथ कान्तिः—
१मन्मथामापितच्छाया सैव कान्तिरिति स्मृता ॥ ३५ ॥
शोभैव रागावतारघनीकृता कान्तिः । यथा—
‘उन्मीलद्वदनेन्दुदीधितिविसरैर्दूरे समुत्सारितं
भिन्नं पीनकुचस्थलस्य च रुचा हस्तप्रभाभिर्हतम् ।
एतस्याः कलविङ्ककण्ठकदलीकल्पं मिलत्कौतुका-
दप्राप्ताङ्गसुखं रुषेव सहसा केशेषु लग्नं तमः ॥’
यथा हि महाश्वेतावर्णनावसरे भट्टबाणस्य ।
अथ माधुर्यम्—
अनुल्बणत्वं माधुर्यं
यथा शाकुन्तले ( १।१७ )—
‘सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति ।
इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥’
अथ दीप्तिः—
दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः ।
यथा—
२देओ पसिअ णिअंतसुमुहससिजोण्हाविलुत्ततमणिवहे ।
अहिसारिआण विघ्घं करेसि अण्णाण विहआसे ॥’
अथ प्रागल्भ्यम्—
निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यं
मनःक्षोभपूर्वोकोऽङ्गसादः=साध्वसम्, तदभावः प्रागल्भ्यम् । यथा ममैव—
‘तथा व्रीडाविधेयापि तथा मुग्धापि सुन्दरी ।
कलाप्रयोगचातुर्यं सभास्वाचार्यकं गता ॥’
अथौदार्यम्—
औदार्यं प्रश्रयः सदा ॥ ३६ ॥
यथा ( गाथा० ३।२६ )—
३दिअहं खु दुखिआए सअलं काऊण गेहवावारं ।
गरुएवि मण्णुदुक्खे भरिमो पाअंतसुत्तस्स ॥’
यथा वा—‘भ्रूभङ्गे सहसोद्गता’ ( रत्ना० २।२१ ) इत्यादि ।
१ ‘मन्मथाध्यासित’ इति पाठः.
२ ‘दैवादृष्ट्वा नितान्तसुमुखशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे ।
अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासां विहताशे ॥’ इति च्छाया.
३ ‘दिवसं खलु दुःखितायाः सकलं कृत्वा गृहव्यापारम् ।
गुरुण्यपि मन्युदुःखे भरिमा पादान्ते सुप्तस्य ॥’ इति च्छाया.

५४ दशरूपकं [ प्रकाशः २
अथ धैर्यम्—
चापलाविहता धैर्यं चित्तवृत्तिरविकत्थना ।
चापलानुपहता मनोवृत्तिरात्मगुणानामनाख्यायिका धैर्यमिति । यथा मालती-
माधवे ( २।२ )—
‘ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी
दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति ।
मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया
कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥’
अथ स्वाभाविका दश । तत्र—
प्रियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥ ३७ ॥
प्रियकृतानां वाग्वेषचेष्टानां शृङ्गारिणीनामङ्गनाभिरनुकरणं=लीला । यथा
ममैव—
‘तह दिट्ठं तह भणिअं ताए णिअदं तहा तहा सीणं ।
अवलोइअं सइण्हं सविब्भमं जह सवत्तीहिं ॥’
यथा वा—‘तेनोदितं वदति याति तथा यथासौ’ इत्यादि ।
अथ विलासः—
तत्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु ।
दयितावलोकनादिकालेऽङ्गे क्रियायां वचने च सातिशयविशेषोत्पत्तिः=विलासः ।
यथा मालतीमाधवे ( १।२९ )—
‘अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्तवैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः ।
तद्भूरिसात्त्विकविकारविशेषरम्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥’
अथ विच्छित्तिः—
आकल्परचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत् ॥ ३८ ॥
स्तोकोऽपि वेषो बहुतरकमनीयताकारी=विच्छित्तिः । यथा कुमारसंभवे
( ७।१७ )—
‘कर्णार्पितो रोध्रकषायरूक्षे गोरोचनाभेदनितान्तगौरे ।
तस्याः कपोले परभागलाभाद्वबन्ध चक्षूंषि यवप्ररोहः ॥’
अथ विभ्रमः—
विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः ।
यथा—
‘अभ्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूतसंलापसंवलितलोचनमानसाभिः ।
अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषाविन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः ॥’
१ ‘तथा दृष्टं तथा भणितं तथा नियतं तथा तथा शीर्णम् ।
अवलोकितं सतृष्णं सविभ्रमं यथा सपत्नीभिः ॥’ इति च्छाया.
२ ‘क्रियोक्तिषु’ इति पाठः.