दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

४२ दशरूपकं [ प्रकाशः २
अथ गाम्भीर्यम्—
गाम्भीर्यं यत्प्रभावेन विकारो नोपलक्ष्यते ॥ १२ ॥
मृदुविकारोपलम्भाद्विकारानुपलब्धिरन्येति माधुर्यादन्यद्गाम्भीर्यम् । यथा—
‘आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च ।
न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥’
अथ स्थैर्यम्—
व्यवसायादचलनं स्थैर्यं विघ्नकुलादपि ।
यथा वीरचरिते ( ३।८ )—
‘प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् ।
न त्वेवं दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहणमहाव्रतम् ॥’
अथ तेजः—
अधिक्षेपाद्यसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि ॥ १३ ॥
यथा—
‘ब्रूत नूतनकूष्माण्डफलानां के भवन्त्यमी ।
अङ्गुलीदर्शनाद्येन न जीवन्ति मनस्विनः ॥’
अथ ललितम्—
शृङ्गाराकारचेष्टात्वं सहजं ललितं मृदु ।
स्वाभाविकः शृङ्गारो मृदुः । तथाविधा शृङ्गारचेष्टा च ललितम् । यथा
ममैव—
‘लावण्यमन्मथविलासविजृम्भितेन स्वाभाविकेन सुकुमारमनोहरेण ।
किंवा ममेव सखि योऽपि ममोपदेष्टा तस्यैव किं न विषमं विदधीत तापम् ॥’
अथौदार्यम्—
प्रियोक्त्याऽऽजीविताद्दानमौदार्यं सदुपग्रहः ॥ १४ ॥
प्रियवचनेन सहाजीवितावधेर्दानमौदार्यं सतामुपग्रहश्च । यथा नागानन्दे
(५।१६)—
शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति ।
तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥’
सदुपग्रहो यथा—
‘एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् ।
ब्रूत येनात्र वः कार्यमनास्था बाह्यवस्तुषु ॥’
अथ नायिका—
स्वान्या साधारणस्त्रीति तद्गुणा नायिका त्रिधा ।
तद्गुणेति यथोक्तसंभवे नायकसामान्यगुणयोगिनी नायिकेति । स्वस्त्री परस्त्री
साधारणस्त्रीत्यनेन विभागेन त्रिधा ।
१ धीरोदात्तवर्णनप्रसङ्गे ३७. पुटे गतमिदं पद्यम् ।