दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

कृतः, षण्डकः=वातषण्डादिः, एतान्बहुवित्तान् रक्तेव रञ्जयेदर्थार्थम् । तत्प्रधान-
लात्तद्वृत्तेः । गृहीतार्थान्कुट्टन्यादिना निष्कासयेत्पुनः प्रतिसंधानाय । इदं तासा-
मौत्सर्गिकं रूपम् ।
रूपकेषु तु—
१रक्तैव त्वप्रहसने नैषा दिव्यनृपाश्रये ।
प्रहसनवर्जिते प्रकरणादौ रक्तैवैषा विधेया । यथा मृच्छकटिकायां वसन्त-
सेना चारुदत्तस्य । प्रहसने त्वरक्तापि हास्यहेतुत्वात् । नाटकादौ तु दिव्यनृप-
नायके नैव विधेया ।
अथ भेदान्तराणि—
आसामष्टावस्थाः स्युः स्वाधीनपतिकादिकाः ॥ २३ ॥
स्वाधीनपतिका, वासकसज्जा, विरहोत्कण्ठिता, खण्डिता, कलहान्तरिता, विप्र-
लब्धा, प्रोषितप्रिया, अभिसारिका इत्यष्टौ स्वस्त्रीप्रभृतीनामवस्थाः । नायकाप्रभृती-
नामप्यवस्थारूपत्वे सत्यवस्थान्तराभिधानं पूर्वासां धर्मित्वप्रतिपादनायातावतीति
न्यूनाधिकव्यवच्छेदः । न च वासकसज्जादेः स्वाधीनपतिकादावन्तर्भावः ।
अनासन्नप्रियत्वाद्वासकसज्जाया न स्वाधीनपतिकात्वम् । यदि चैष्यत्प्रियापि
स्वाधीनपतिका प्रोषितप्रियापि न पृथग्वाच्या । न चेयता व्यवधानेनासत्तिरिति
नियन्तुं शक्यम् । न चाविदितप्रियव्यलीकायाः खण्डितात्वं, नापि प्रवृत्तरति-
भोगेच्छायाः प्रोषितप्रियात्वं स्वयमगमनान्नायकं प्रत्यप्रयोजकत्वान्नाभिसारिका-
त्वम् । एवमुत्कण्ठिताप्यन्यैव पूर्वाभ्यः । औचित्यप्राप्तप्रियागमनसमयातिवृत्ति-
विधुरा न वासकसज्जा । तथा विप्रलब्धापि वासकसज्जावदन्यैव पूर्वाभ्यः ।
उक्त्वा नायात इति प्रतारणाधिक्याच्च वासकसज्जोत्कण्ठितयोः पृथक् । कलहा-
न्तरिता तु यद्यपि विदितव्यलीका तथाप्यगृहीतप्रियानुनया पश्चात्तापकाङ्क्षित-
प्रसादा पृथगेव खण्डितायाः । तत्स्थितमेतदष्टावस्था इति ।
तत्र—
आसन्नायत्तरमणा हृष्टा स्वाधीनभर्तृका ।
यथा—
‘मा गर्वमुद्वह कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति ।
अन्यापि किं न सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः ॥’
अथ वासकसज्जा—
मुदा वासकसज्जा स्व मण्डयत्येष्यति प्रिये ॥ २४ ॥
स्वमात्मानं वेश्म च हर्षेण भूषयत्येष्यति प्रिये । वासकसज्जा यथा—
‘निजपाणिपल्लवतटस्खलनादभिनासिकाविवरमुत्पतितैः ।
अपरा परीक्ष्य शनकैर्मुमुदे सुखवासमास्यकमलश्वसनैः ॥’ ( शिशु० ९।५२ )
१ ‘रूपकेष्वनुरक्तैव कार्या प्रहसनेतरे’ इति पाठः.